Những chuyến du lịch nghỉ dưỡng luôn là khoảng thời gian tuyệt vời để các thai phụ thư giãn tinh thần và tái tạo năng lượng trước khi bước vào hành trình vượt cạn. Thế nhưng, việc khám phá ẩm thực đường phố tại các điểm du lịch lại tiềm ẩn không ít nguy cơ sức khỏe nghiêm trọng đối với mẹ và bé. Khi hòa mình vào không gian ẩm thực hè phố, nhiều mẹ bầu rất khó cưỡng lại sức hút từ các món gỏi sống, thịt nguội chế biến sẵn hay các món tráng miệng làm từ sữa tươi truyền thống.
Tuy nhiên, câu trả lời dứt khoát từ góc độ y khoa là phụ nữ mang thai cần tuyệt đối tránh xa các món ăn đường phố chưa được nấu chín hoàn toàn, thịt nguội bán sẵn, các loại phô mai mềm và sữa chưa qua tiệt trùng. Việc chủ quan nếm thử các món ăn không bảo đảm vệ sinh có thể khiến người mẹ nhiễm phải hai mầm bệnh nguy hiểm bậc nhất trong thai kỳ là vi khuẩn Listeria monocytogenes và ký sinh trùng Toxoplasma gondii. Đây là những tác nhân hàng đầu có khả năng vượt qua hàng rào nhau thai, trực tiếp đe dọa sự an toàn của thai nhi.
Vì sao cơ thể thai phụ dễ tổn thương trước mầm bệnh từ thực phẩm?
Nhiều phụ nữ thường ngạc nhiên khi thấy người thân cùng ăn một món vỉa hè vẫn hoàn toàn khỏe mạnh, trong khi bản thân lại gặp phải những biến chứng nặng nề. Hiện tượng này bắt nguồn từ sự thay đổi sinh lý tự nhiên và rất đặc thù trong suốt quá trình mang thai.
Theo các nghiên cứu y học, sự gia tăng nhanh chóng của hormone progesterone trong thai kỳ dẫn đến tình trạng suy giảm chức năng miễn dịch qua trung gian tế bào [1]. Rất nhiều mầm bệnh lây truyền qua đường thực phẩm lại thuộc nhóm tác nhân nội bào, vốn chịu sự kiểm soát chặt chẽ của hệ miễn dịch tế bào [1]. Khi hàng rào phòng thủ này bị suy yếu, người mẹ mang thai sẽ trở nên nhạy cảm và dễ mắc phải một số bệnh nhiễm trùng hơn rất nhiều so với người bình thường [1].
Đáng lo ngại hơn, các tác nhân nguy hiểm như Listeria monocytogenes và Toxoplasma gondii đều có ái tính đặc biệt với đơn vị mẹ - thai nhi [1]. Do sự ức chế miễn dịch qua trung gian tế bào cùng với ái tính của vi khuẩn với bánh nhau, phụ nữ mang thai có nguy cơ mắc bệnh listeriosis cao gấp khoảng 18 lần so với dân số chung [2]. Một tài liệu hướng dẫn lâm sàng khác cũng chỉ ra rằng tỷ lệ mắc bệnh listeriosis ở nhóm thai phụ cao gấp khoảng 13 lần so với người bình thường [3]. Bất kỳ loại vi khuẩn xâm lấn nào có khả năng sống sót bên trong tế bào ký chủ đều có tiềm năng khu trú tại nhau thai và thai nhi thông qua đường máu [4].
Vi khuẩn Listeria: Mầm mống sảy thai và nhiễm trùng sơ sinh
Trong số các mối nguy từ thức ăn, Listeria monocytogenes là vi khuẩn gram dương nội bào gây ra căn bệnh nhiễm trùng nghiêm trọng có tên là listeriosis [4]. Vi khuẩn này là tác nhân môi trường có thể lây truyền sang người qua việc ăn phải thức ăn bị ô nhiễm [5]. Đối với thai phụ, loại vi khuẩn này được xem là một mầm bệnh gây sảy thai khét tiếng [4].
Điểm nguy hiểm nhất của vi khuẩn Listeria nằm ở chỗ các biến chứng thai nhi phần lớn xảy ra ngay cả khi người mẹ không có triệu chứng bệnh rõ ràng, khiến việc can thiệp y tế bị chậm trễ [4]. Ở người mẹ, tình trạng nhiễm khuẩn thường chỉ biểu hiện dưới dạng sốt nhẹ giống như cảm cúm [2]. Thế nhưng đối với mầm sống trong bụng mẹ, căn bệnh này lại để lại những hậu quả nặng nề khôn lường. Nhiễm khuẩn listeria trong thai kỳ có thể dẫn đến sảy thai tự nhiên, thai chết lưu, sinh non và nhiễm trùng bẩm sinh ở trẻ sơ sinh [4].
Các số liệu nghiên cứu dịch tễ đã chứng minh mức độ tàn khốc của mầm bệnh này đối với sự sống của thai nhi. Một nghiên cứu theo dõi đoàn hệ tại Vương quốc Anh cho thấy trong số các trường hợp thai phụ nhiễm listeriosis, có tới 40% ca bệnh dẫn đến sảy thai tự nhiên, thai chết lưu hoặc tử vong sơ sinh [4]. Tỷ lệ tử vong ở thai nhi do nhiễm khuẩn listeria dao động trong khoảng từ 25% đến 35%, tùy thuộc vào tuổi thai tại thời điểm người mẹ bị nhiễm trùng [2]. Trẻ sơ sinh bị nhiễm bệnh có thể mắc nhiễm trùng huyết hoặc viêm màng não, để lại di chứng nặng nề và đối mặt với tỷ lệ tử vong lên tới 20% [2]. Nhìn chung ở các nhóm bệnh nhân dễ bị tổn thương, tỷ lệ tử vong do vi khuẩn này gây ra dao động từ 11% đến 60% tùy thuộc vào độ tuổi và biểu hiện lâm sàng [5].
Ký sinh trùng Toxoplasma và những hiểm họa rình rập
Bên cạnh vi khuẩn Listeria, ký sinh trùng Toxoplasma gondii cũng là tác nhân nguy hiểm hàng đầu đối với sự an toàn của thai nhi [1]. Cùng với vi khuẩn Listeria monocytogenes, Toxoplasma gondii được xác định là một trong những mầm bệnh qua thực phẩm quan trọng nhất trong thai kỳ, có thể gây tử vong hoặc bệnh tật nghiêm trọng cho thai nhi và trẻ sơ sinh [1].
Khi thai phụ thưởng thức các món ăn đường phố như thịt tái, gỏi sống hoặc các món rau sống rửa chưa kỹ, nguy cơ nuốt phải nang ký sinh trùng là rất cao. Nghiên cứu sử dụng quy trình Delphi trực tuyến với các chuyên gia an toàn thực phẩm hàng đầu đã xác định các hành vi xử lý thực phẩm đặc biệt quan trọng đối với phụ nữ mang thai chủ yếu liên quan đến ba tác nhân: Listeria monocytogenes, Toxoplasma gondii và các loài vi khuẩn Salmonella [6].
Khi xâm nhập vào cơ thể mẹ, ký sinh trùng có thể đi qua hàng rào nhau thai, xâm lấn hệ thống thần kinh non nớt của em bé. Hậu quả của nhiễm trùng bẩm sinh không chỉ dừng lại ở nguy cơ sảy thai hay lưu thai mà còn có thể gây ra những dị tật bẩm sinh nặng nề suốt đời. Chính vì vậy, việc nhận diện và kiên quyết loại trừ các nguồn lây nhiễm ký sinh trùng trong các chuyến đi xa là nguyên tắc sống còn để bảo vệ con yêu.
Những món ăn đường phố cần tránh tuyệt đối khi đi du lịch
Khi đi dạo chợ đêm hoặc các khu ẩm thực du lịch, việc lựa chọn thức ăn đòi hỏi thai phụ phải hết sức tỉnh táo. Nhiều món ăn đặc sản đường phố trông rất hấp dẫn nhưng lại là môi trường lý tưởng nuôi dưỡng các mầm bệnh nguy hiểm.
Thứ nhất là các loại thịt nguội, thịt chế biến sẵn và giăm bông bày bán ở các quầy hàng rong. Vi khuẩn Listeria monocytogenes đặc trưng thường liên quan đến các sản phẩm thịt nguội chế biến sẵn và các sản phẩm từ sữa [7]. Vi khuẩn này có khả năng lây truyền qua việc tiêu thụ thực phẩm ăn liền, sản phẩm có thời hạn sử dụng dài, thịt nguội deli và phô mai mềm [2]. Những khay thịt nguội để ngoài trời nhiều giờ, không được che đậy hoặc bảo quản lạnh đúng quy chuẩn là nguồn lây nhiễm chéo cực kỳ phổ biến.
Thứ hai là các sản phẩm sữa truyền thống chưa qua tiệt trùng và các loại phô mai mềm. Phụ nữ mang thai thường được tư vấn tránh dùng các sản phẩm sữa chưa tiệt trùng, tuy nhiên nhiều người lại không nhận thức được rằng các loại phô mai mềm và các sản phẩm thực phẩm khác cũng tiềm ẩn nguy cơ nhiễm trùng chu sinh [7]. Một báo cáo lâm sàng năm 2022 đã ghi nhận trường hợp trẻ sơ sinh bị nhiễm listeriosis nguy kịch do người mẹ trẻ thường xuyên ăn queso fresco, một loại phô mai tươi truyền thống của Mexico [7]. Vi khuẩn listeria trong các sản phẩm từ sữa và thịt nguội có thể gây ra viêm màng não và nhiễm trùng huyết với tỷ lệ tử vong cũng như bệnh tật thần kinh rất cao ở trẻ sơ sinh [7].
Thứ ba là các món gỏi sống, hải sản tái, thịt nướng lòng đào và rau củ sống chưa rửa kỹ. Các tác nhân như Brucella, Campylobacter, Coxiella hay Salmonella đều có thể dẫn đến kết cục thai kỳ bất lợi ở phụ nữ mang thai [4]. Việc ăn các món rau sống, nước chấm dùng chung hay thịt chưa chín kỹ tại các hàng quán đường phố làm gia tăng nguy cơ tiếp xúc với cả vi khuẩn xâm lấn và nang ký sinh trùng Toxoplasma [6], [4].
Nghịch lý giữa chất lượng dinh dưỡng và nguy cơ phơi nhiễm
Một vấn đề rất đáng lưu tâm là nhiều thực phẩm giàu dưỡng chất lại chính là những thực phẩm có nguy cơ cao chứa mầm bệnh nếu không được chế biến cẩn thận. Mẹ bầu khi đi du lịch thường có tâm lý muốn bồi bổ bằng những món ăn tươi ngon, giàu đạm và giàu vi chất, vô tình tự đưa mình vào tầm ngắm của vi khuẩn.
Một nghiên cứu cắt ngang công bố năm 2025 thực hiện trên hai đoàn hệ kết hợp gồm 1.638 phụ nữ mang thai đơn thai tại Newcastle (441 người) và Perth (1.197 người) thuộc Australia đã làm sáng tỏ mối quan hệ này [8]. Các đối tượng tham gia có độ tuổi trung bình là 32,0 tuổi và tuổi thai trung vị là 35 tuần [8]. Kết quả phân tích cho thấy điểm số phơi nhiễm thực phẩm với Listeria cao hơn (tức là tiêu thụ thường xuyên hơn các thực phẩm tiềm ẩn nguồn vi khuẩn Listeria monocytogenes) có mối liên quan thuận có ý nghĩa thống kê với điểm chất lượng chế độ ăn cao hơn (hệ số r = 0,60, p < 0,001) [8].
Đồng thời, việc ăn nhiều thực phẩm có nguy cơ chứa mầm bệnh này cũng liên quan đến lượng tiêu thụ thực phẩm cốt lõi giàu dinh dưỡng cao hơn (r = 0,11 đến 0,43, p < 0,001) và lượng hấp thu vi chất dinh dưỡng cao hơn (r = 0,24 đến 0,52, p < 0,001) [8]. Nghiên cứu trước đây từ hơn hai thập kỷ trước cũng chỉ ra rằng việc tiêu thụ thường xuyên hơn các thực phẩm có nguy cơ chứa Listeria monocytogenes liên quan đến lượng dinh dưỡng nạp vào cao hơn nhưng cũng đi kèm với nguy cơ sảy thai cao hơn [8].
Nghịch lý này cảnh báo thai phụ không nên lầm tưởng rằng cứ món ăn "tươi ngon, bổ dưỡng" tại điểm du lịch là an toàn. Nếu các loại rau quả tươi, thịt giàu đạm hay chế phẩm từ sữa không được tiệt trùng và nấu chín kỹ, giá trị dinh dưỡng của chúng sẽ hoàn toàn bị lu mờ bởi nguy cơ sảy thai và dị tật cho thai nhi.
Ai nên thận trọng tối đa và dấu hiệu cần tới bệnh viện ngay?
Mọi phụ nữ mang thai đều thuộc nhóm có nguy cơ cao và cần thận trọng tối đa trước các bệnh nhiễm trùng truyền qua thực phẩm [6], [2]. Đặc biệt, những thai phụ có bệnh nền làm suy giảm hệ miễn dịch hoặc đang điều trị bằng các liệu pháp dược lý ức chế miễn dịch càng phải nghiêm ngặt hơn nữa trong việc lựa chọn đồ ăn [6], [5].
Biểu hiện của nhiễm khuẩn đường thực phẩm ở phụ nữ mang thai đôi khi rất mờ nhạt và dễ bị bỏ qua. Nhiễm trùng listeria ở người mẹ có thể khởi phát dưới dạng bệnh không đặc hiệu, giống như cúm với các dấu hiệu sốt, đau cơ, đau lưng và nhức đầu, thường xuất hiện sau khi bị tiêu chảy hoặc các triệu chứng tiêu hóa khác [3].
Hiệp hội Sản phụ khoa Hoa Kỳ khuyến cáo rằng một thai phụ từng phơi nhiễm với thực phẩm có nguy cơ mà bị sốt trên 38,1 độ C (100,6 độ F) kèm theo các dấu hiệu và triệu chứng phù hợp với listeriosis, khi không rõ nguyên nhân gây bệnh nào khác, cần phải được đồng thời xét nghiệm và điều trị bệnh [3]. Việc phát hiện và điều trị kịp thời cho người mẹ bằng các phác đồ kháng sinh thích hợp như amoxicillin hoặc ampicillin kết hợp cùng gentamicin là chìa khóa then chốt để ngăn ngừa và chữa trị bệnh cho thai nhi cũng như trẻ sơ sinh [2]. Ngược lại, nếu thai phụ hoàn toàn không có triệu chứng dù từng ăn phải thực phẩm nằm trong diện thu hồi thì không cần thực hiện xét nghiệm hay điều trị [3]. Trường hợp thai phụ ăn phải thực phẩm bị thu hồi không sốt nhưng có triệu chứng tiêu hóa nhẹ hoặc giống cúm nhẹ có thể được theo dõi thận trọng [3].
Nguyên tắc ăn uống an toàn cho thai phụ khi đi du lịch
Để có một kỳ nghỉ trọn vẹn và an toàn, phụ nữ mang thai tuyệt đối không nên phó mặc sức khỏe cho các quán xá ven đường thiếu điều kiện vệ sinh. Thay vào đó, mẹ bầu cần chủ động thực hành tiêu chuẩn vệ sinh an toàn thực phẩm và vệ sinh cá nhân ở mức cao nhất trong suốt chuyến đi [1]. Biện pháp phòng ngừa luôn là cách tốt nhất để kiểm soát nguy cơ nhiễm khuẩn [2].
Trước hết, nguyên tắc bất di bất dịch là "ăn chín, uống sôi". Hãy ưu tiên dùng bữa tại các nhà hàng uy tín, có không gian sạch sẽ và quy trình chế biến hợp vệ sinh. Khi gọi món, thai phụ nên yêu cầu nhân viên nấu chín kỹ thịt, cá, hải sản và trứng, tuyệt đối không ăn thịt tái hoặc lòng đào. Tránh xa các món gỏi cuốn hè phố, nộm rau sống, nem chua, xúc xích và thịt nguội cắt lát để ngoài trời.
Bên cạnh đó, thai phụ cần kiểm tra kỹ nhãn mác của các loại sữa chua, phô mai và đồ uống địa phương để đảm bảo chúng đã được tiệt trùng (pasteurized). Hãy mang theo các loại thức ăn nhẹ đóng gói an toàn từ nhà như các loại hạt, bánh quy hoặc trái cây nguyên vỏ tự rửa và gọt sạch. Luôn rửa tay bằng xà phòng hoặc dung dịch sát khuẩn trước khi ăn và sau khi đi vệ sinh. Nếu có bất kỳ nghi ngờ nào về tiền sử dùng thuốc, bệnh lý cá nhân hoặc sức khỏe thai kỳ, thai phụ nên tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi bắt đầu chuyến hành trình.
Chuyến du lịch sẽ thực sự ý nghĩa và trọn vẹn khi sức khỏe của mẹ và sự phát triển của thai nhi được bảo bọc an toàn tuyệt đối. Từ chối những món ăn đường phố tiềm ẩn hiểm họa không phải là sự tước đoạt niềm vui, mà là hành động yêu thương đầy trách nhiệm của người mẹ dành cho đứa con thân yêu sắp chào đời.