Trong giai đoạn mang thai, nhiều phụ nữ thường ưu tiên tìm đến các loại rau gia vị hoặc thảo dược tự nhiên để bồi bổ sức khỏe và giảm nhẹ các triệu chứng khó chịu. Cần núi (tên khoa học là Levisticum officinale, hay còn gọi là lovage) là một loại cây thảo mộc có hương vị thơm đậm, đôi khi được truyền tai nhau sử dụng trong các món ăn hoặc bài thuốc dân gian. Tuy nhiên, việc sử dụng loại dược liệu này trong thai kỳ lại đặt ra nhiều lo ngại lớn về mặt y khoa.

Trả lời thẳng câu hỏi của các mẹ bầu: Phụ nữ mang thai không nên dùng cần núi dưới dạng dược liệu hay sử dụng với lượng lớn. Các tài liệu phân loại an toàn dược liệu quốc tế đã xếp cần núi vào nhóm thảo dược chống chỉ định trong thai kỳ [1]. Nguyên nhân chính yếu đối với nhóm thảo dược chống chỉ định này là do các bằng chứng về tác dụng thúc đẩy kinh nguyệt và kích thích co thắt tử cung, từ đó dẫn đến nguy cơ gây ra các kết cục thai kỳ bất lợi như sảy thai hoặc sinh non [1].

Cơ chế co bóp của tử cung và mối nguy từ thảo dược

Để hiểu vì sao một loại thảo dược lại có thể đe dọa sự an toàn của thai nhi, chúng ta cần nhìn vào cơ chế sinh lý giữ thai tự nhiên của cơ thể người mẹ. Việc điều hòa hoạt động co bóp của cơ tử cung đóng vai trò sống còn để duy trì một thai kỳ khỏe mạnh và đảm bảo quá trình chuyển dạ diễn ra an toàn, không biến chứng [2]. Trong suốt quá trình mang thai, tử cung phải giãn nở tăng dần và tương xứng với sự phát triển cũng như gia tăng kích thước của thai nhi [2].

Một nghiên cứu công bố năm 2019 trên mô cơ tử cung của phụ nữ mang thai cho thấy cơ thể có cơ chế tự thích ứng rất chặt chẽ để giữ tử cung ở trạng thái nghỉ ngơi [2]. Cụ thể, hoạt động co bóp của tử cung thực chất được giảm bớt khi thai đã đủ tháng so với khi chưa đủ tháng, đồng thời giảm ở thai đôi so với thai đơn [2]. Khi thành tử cung chịu sự căng giãn kéo dài do thai lớn lên, cơ tử cung sẽ giảm co bóp thông qua việc tăng cường biểu hiện một kênh sinh học có tên là TREK-1 [2]. Sự kích hoạt kênh TREK-1 giúp làm dịu và giảm các cơn co tử cung [2]. Chỉ khi thai đã phát triển hoàn thiện ở giai đoạn đủ tháng, độ căng của thành tử cung chạm tới một ngưỡng nhất định mới bắt đầu kích hoạt quá trình chuyển dạ tự nhiên [2]. Khi chạm ngưỡng này, thành tử cung tăng biểu hiện các thụ thể tiếp nhận hormone oxytocin và các protein liên quan đến co bóp để tạo ra cơn co chuyển dạ [2].

Khi thai phụ sử dụng các loại thảo dược có đặc tính kích thích tử cung hoặc điều kinh (thúc đẩy ra máu kinh), các hoạt chất sinh học trong cây có thể phá vỡ trạng thái nghỉ ngơi tự nhiên này [1]. Hầu hết các loại thảo dược bị đưa vào danh sách chống chỉ định trong thai kỳ đều do có bằng chứng hoạt động như chất kích thích tử cung hoặc chất gây ra kinh nguyệt, dẫn đến kết cục thai kỳ tiêu cực [1].

Nghiên cứu khoa học nói gì về cần núi và thảo dược gây co tử cung?

Bằng chứng trực tiếp cảnh báo về cần núi đến từ một nghiên cứu đa quốc gia công bố năm 2016 nhằm phân loại mức độ an toàn của các loại thuốc thảo dược sử dụng trong thai kỳ [1]. Nghiên cứu này khảo sát thói quen dùng thảo dược của phụ nữ mang thai tại nhiều khu vực trên thế giới [1]. Kết quả chỉ ra rằng khu vực Đông Âu có số lượng người sử dụng thảo dược thuộc nhóm "chống chỉ định" cao nhất, chiếm tới 33,1%, và nhóm "cần thận trọng khi mang thai" chiếm 36% [1].

Đáng chú ý, cần núi (Levisticum officinale) nằm trực tiếp trong danh sách các thảo dược chống chỉ định được phụ nữ tại khu vực Đông Âu sử dụng, bên cạnh cây việt quất đỏ (Vaccinium vitis-idaea) và cây ích mẫu (Leonurus cardiaca) [1]. Nhóm tác giả nhấn mạnh rằng phụ nữ ở khu vực này đặc biệt sử dụng các loại thảo dược nêu trên [1]. Phần lớn các trường hợp chống chỉ định trong nghiên cứu được xác lập dựa trên bằng chứng cho thấy thảo dược đó là chất gây kinh nguyệt hoặc chất kích thích tử cung — điển hình như các cây Caulophyllum thalictroides, Cimicifuga racemosa hay Capsella bursa-pastoris — có thể gây hậu quả xấu cho thai kỳ [1].

Bên cạnh nghiên cứu đa quốc gia năm 2016, một nghiên cứu cắt ngang khác công bố năm 2021 tại một bệnh viện đại học ở Jimma, Ethiopia cũng cung cấp góc nhìn thực tế về rủi ro của các loại cây thuốc gây co tử cung [3]. Trong số 125 phụ nữ nhập viện tại khoa phụ khoa có sử dụng cây thuốc, có tới 106 người (chiếm 84,8%) nhập viện do chấm dứt thai kỳ chủ động và/hoặc sảy thai, trong khi 19 người (15,2%) nhập viện vì các bệnh lý liên quan đến thai kỳ khác [3]. Trong nhóm phụ nữ bị sảy thai hoặc chấm dứt thai kỳ này, có 19 người (17,9%) đã sử dụng từ 1 đến 3 loại cây thuốc trong lúc mang thai [3]. Phân tích sâu hơn cho thấy có 5 phụ nữ đã dùng các loại cây thuốc tiềm ẩn nguy cơ mất an toàn cao như cỏ cà ri (Trigonella foenum-graecum), cửu lý hương (Ruta chalepensis), quế (Cinnamomum verum), ngải (Artemisia abyssinica), cùng một số cây bản địa khác — tất cả đều mang nguy cơ tiềm ẩn gây co thắt tử cung, kích thích ra kinh hoặc gây độc cho thai [3].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược lúc mang thai

Hiểu lầm phổ biến nhất là cho rằng thảo dược có nguồn gốc tự nhiên thì luôn lành tính và có thể uống tùy ý theo kinh nghiệm truyền miệng. Khảo sát năm 2021 tại Ethiopia chỉ ra thực trạng đáng báo động về cách thức sử dụng thảo dược thiếu kiểm soát: có tới 76,5% thảo dược được mua trực tiếp tại các khu chợ, 68,3% được thu hái thông qua người thân trong gia đình [3]. Đại đa số phụ nữ (75,2%) dùng cây thuốc là do lời khuyên từ các thành viên trong gia đình [3]. Về liều lượng, hơn một nửa số người dùng (51,7%) đong đếm thuốc một cách ước chừng bằng đơn vị "cốc nước" [3]. Liều phổ biến nhất là uống 1 cốc nước mỗi lần (47,5%), tần suất 1 lần mỗi ngày (54,8%) và kéo dài theo kiểu "dùng bao nhiêu tháng tùy thích khi thấy cần trong thai kỳ" (32,9%) [3]. Hạt là bộ phận được dùng nhiều nhất (57,6%), chủ yếu ở dạng phơi khô (60,1%), pha thêm đường (27,8%) và dùng qua đường uống (89,7%) [3]. Khoảng 46,0% dùng một đợt, nhưng gần một phần ba dùng lặp lại nhiều lần trong thai kỳ [3].

Hiểu lầm thứ hai là chỉ những người thiếu kiến thức hoặc tự ý nghe lời mách bảo mới dùng phải thảo dược chống chỉ định. Thực tế từ nghiên cứu đa quốc gia năm 2016 lại cho thấy một kết quả rất bất ngờ [1]. Trái ngược với giả thuyết ban đầu của các nhà khoa học rằng thai phụ vô tình dùng thảo dược cấm do tự ý hoặc nghe lời gia đình, bạn bè, dữ liệu phân tích chỉ ra rằng lời khuyên dùng một loại thảo dược chống chỉ định có khả năng xuất phát từ nhân viên y tế cao gấp 3 lần so với các nguồn không chính thức [1]. Điều này cho thấy ngay cả một số nhân viên y tế cũng có thể chưa cập nhật đầy đủ dữ liệu phân loại an toàn của từng loại thảo dược cụ thể như cần núi [1].

Lợi ích và giới hạn của các bằng chứng hiện tại

Các nghiên cứu hiện có mang lại giá trị cảnh báo lâm sàng rất lớn vì đã hệ thống hóa và điểm mặt chỉ tên các thảo dược chống chỉ định dựa trên cơ chế gây co tử cung và thúc đẩy kinh nguyệt [1]. Nhờ đó, thai phụ và bác sĩ có cơ sở rõ ràng để loại bỏ cần núi (Levisticum officinale) ra khỏi danh mục sử dụng trong thai kỳ [1].

Tuy nhiên, bằng chứng khoa học về thảo dược trên phụ nữ mang thai vẫn tồn tại những giới hạn nhất định. Đa số dữ liệu thu thập được đến từ các nghiên cứu quan sát cắt ngang hoặc khảo sát hồi cứu thói quen sử dụng của sản phụ [1], [3]. Do nguyên tắc đạo đức y sinh, không thể thực hiện các thử nghiệm lâm sàng cho phụ nữ mang thai uống cần núi để đo lường trực tiếp tỷ lệ sảy thai. Dù vậy, việc thảo dược này đã nằm trong danh mục chống chỉ định quốc tế là căn cứ đủ mạnh để áp dụng nguyên tắc phòng ngừa tuyệt đối [1].

Ai nên đặc biệt thận trọng?

Tất cả phụ nữ đang mang thai ở bất kỳ tam cá nguyệt nào (đặc biệt là 3 tháng đầu và khi chưa đủ tháng) đều cần tránh sử dụng cần núi [1], [2]. Nghiên cứu năm 2019 cho thấy ở giai đoạn thai chưa đủ tháng, cơ tử cung vốn có mức độ co bóp nhạy cảm hơn so với khi đã đủ tháng, và nếu dùng chất ức chế kênh bảo vệ TREK-1 (như L-methionine trong thí nghiệm trên mẫu cơ tử cung), cơn co do oxytocin kích thích có thể phục hồi và tăng vọt vượt mức đối chứng [2].

Ngoài ra, nghiên cứu năm 2016 đã xác định một số yếu tố từ phía người mẹ có mối liên quan mật thiết với việc sử dụng các thảo dược chống chỉ định trong thai kỳ [1]. Các nhóm đối tượng có nguy cơ cao này bao gồm: phụ nữ làm công việc nội trợ tại nhà, người có trình độ đại học, người không bổ sung axit folic và người có sử dụng đồ uống có cồn [1]. Những phụ nữ có tiền sử sảy thai hoặc dọa sinh non càng phải tuyệt đối cảnh giác trước mọi loại thảo mộc có nguy cơ kích thích cơ tử cung [1], [3].

Gợi ý áp dụng thực tế để bảo vệ thai kỳ an toàn

Trong đời sống hằng ngày, mẹ bầu hoàn toàn có thể chủ động bảo vệ bản thân và thai nhi thông qua các nguyên tắc thực hành an toàn sau đây:

  • Kiểm tra kỹ thành phần thực phẩm và trà thảo mộc: Tuyệt đối không uống nước sắc, trà túi lọc, viên uống bổ sung hoặc dùng lượng lớn lá, rễ, hạt cây cần núi (Levisticum officinale) trong suốt thai kỳ [1]. Không mua các loại lá, hạt thảo dược khô không rõ nguồn gốc tại chợ để tự pha uống theo đơn vị ước chừng [3].
  • Không nghe theo lời truyền miệng: Tránh việc dùng cây thuốc theo sự mách bảo của người thân trong gia đình hoặc bạn bè mà chưa được kiểm chứng an toàn [1], [3].
  • Trao đổi kỹ với bác sĩ chuyên khoa sản: Ngay cả khi được nhân viên y tế gợi ý dùng một sản phẩm thảo dược, thai phụ vẫn nên hỏi rõ về phân loại an toàn của từng thành phần thảo mộc đối với sự co bóp tử cung, đặc biệt khi bản thân có bệnh nền hoặc đang dùng thuốc điều trị [1].
  • Tuân thủ chăm sóc tiền sản chuẩn: Duy trì chế độ dinh dưỡng cân bằng, uống đủ nước, bổ sung đầy đủ axit folic theo hướng dẫn y tế và tuyệt đối tránh xa rượu bia trong thai kỳ [1].

Tóm lại, cần núi là loại thảo dược đã được ghi nhận trong danh mục chống chỉ định cho phụ nữ mang thai do lo ngại nguy cơ kích thích co thắt tử cung và thúc đẩy kinh nguyệt [1]. Dù phần lớn phụ nữ sử dụng các loại thảo dược an toàn, việc tồn tại một tỷ lệ không nhỏ thai phụ dùng phải thảo dược có hại vẫn là vấn đề đáng báo động [1]. Để có một thai kỳ khỏe mạnh và trọn vẹn, mẹ bầu hãy luôn đặt sự an toàn lên hàng đầu và tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi đưa bất kỳ loại dược liệu nào vào cơ thể.