Thói quen uống trà thảo dược giải nhiệt, bồi bổ cơ thể vốn rất phổ biến trong nhiều gia đình Việt. Khi bước vào thai kỳ, không ít phụ nữ băn khoăn liệu có thể tiếp tục dùng các loại trà như giảo cổ lam để kiểm soát đường huyết hay mỡ máu hay không.
Câu trả lời ngắn gọn là phụ nữ mang thai cần tránh sử dụng giảo cổ lam. Dù thảo dược này mang lại nhiều lợi ích cho người trưởng thành có bệnh lý chuyển hóa, hiện chưa có dữ liệu chứng minh tính an toàn cho thai nhi, đồng thời đã có ghi nhận về tác dụng phụ ảnh hưởng đến tế bào máu.
Bản chất dược lý và tác động của giảo cổ lam
Giảo cổ lam (tên khoa học Gynostemma pentaphyllum) là dược liệu cổ truyền quen thuộc, thường được bào chế dưới dạng trà uống, bột, viên nang hoặc viên nén [1]. Thành phần của loại cây này chứa các hoạt chất sinh học mạnh như gypenosides [2] và các chuỗi đường đa (polysaccharides) [3].
Trong thực hành lâm sàng, dược liệu này được dùng để hỗ trợ kiểm soát nhiều bệnh lý như đái tháo đường, xơ gan, tăng huyết áp và rối loạn mỡ máu [4]. Ngoài ra, chiết xuất giảo cổ lam còn tham gia điều hòa các chỉ số sinh hóa máu và có đặc tính chống oxy hóa trên mô động vật [5].
Chính vì mang dược tính rõ rệt giống như một vị thuốc điều trị chứ không đơn thuần là thức uống giải khát, giảo cổ lam tạo ra những thay đổi sinh học bên trong cơ thể người dùng [4]. Đối với phụ nữ mang thai, mọi hoạt chất có khả năng làm thay đổi chỉ số huyết học và chuyển hóa đều cần được xem xét cực kỳ cẩn trọng.
Góc nhìn từ các nghiên cứu khoa học
Nguyên tắc an toàn trong thai kỳ được đặt lên hàng đầu từ sau thảm họa thuốc thalidomide trong lịch sử y khoa [6]. Một tài liệu y văn năm 2011 chỉ ra rằng phụ nữ mang thai khi tiếp xúc với các hoạt chất điều trị có thể đối mặt với nguy cơ gây độc hoặc gây dị tật cho thai nhi [6]. Do đó, cả bác sĩ và thai phụ đều có xu hướng ngừng sử dụng các loại thuốc hoặc dược liệu không thực sự cấp thiết trong giai đoạn mang thai [6].
Về tính an toàn của giảo cổ lam, một nghiên cứu độc tính công bố năm 2013 đã tiến hành thử nghiệm chiết xuất nước giảo cổ lam chuẩn hóa (chứa 6% gypenosides) trên chuột cống Sprague-Dawley [2]. Ở thử nghiệm độc tính cấp tính, nhóm chuột cái được uống một liều duy nhất lên tới 5000 mg/kg thể trọng [2]. Ở thử nghiệm bán mạn tính, chuột ở cả hai giới được dùng liều 1000 mg/kg mỗi ngày liên tục trong 90 ngày, kèm theo nhóm vệ tinh được theo dõi thêm 28 ngày sau khi ngừng dùng [2]. Kết quả không ghi nhận trường hợp tử vong hay dấu hiệu ngộ độc nào [2]. Tuy nhiên, xét nghiệm cho thấy một số chỉ số huyết học và sinh hóa máu như bạch cầu trung tính, bạch cầu đơn nhân, đường huyết và men alkaline phosphatase huyết thanh có sự khác biệt thống kê so với nhóm đối chứng dùng nước cất [2]. Giới hạn lớn của nghiên cứu này là mới chỉ thực hiện trên chuột bình thường, không đánh giá trên chuột mang thai hay sự phát triển của bào thai [2].
Một nghiên cứu khác năm 2010 trên 50 con chuột nhắt đực giống Kunming 25 ngày tuổi cũng đánh giá tác động sinh học của thảo dược này ở cấp độ tế bào [5]. Chuột được chia làm 5 nhóm, dùng giảo cổ lam ở các mức liều 50 mg/kg/ngày, 100 mg/kg/ngày và 200 mg/kg/ngày để chống lại độc chất zearalenone [5]. Kết quả cho thấy dược liệu giúp giảm chất chỉ điểm oxy hóa malondialdehyde (MDA), tăng hoạt tính men chống oxy hóa superoxide dismutase (SOD) và điều hòa các protein kiểm soát quá trình chết tế bào (Bax và Bcl-2) [5]. Dù có lợi cho tế bào sinh dục chuột đực bị nhiễm độc, nghiên cứu này hoàn toàn không cung cấp dữ liệu bảo đảm an toàn cho cơ thể phụ nữ mang thai [5].
Đối với người trưởng thành, một tổng quan hệ thống các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng công bố năm 2022 ghi nhận giảo cổ lam (dùng riêng hoặc kết hợp thuốc hạ mỡ máu) trong hơn 8 tuần giúp điều hòa cholesterol toàn phần (TC), triglyceride (TG) và cholesterol tốt (HDL-C) ở người rối loạn mỡ máu [1]. Dược liệu này thậm chí cho hiệu quả hạ đường huyết tốt hơn thuốc lovastatin ở bệnh nhân vừa rối loạn mỡ máu vừa mắc đái tháo đường [1]. Tuy vậy, các tác giả nhấn mạnh các nghiên cứu vẫn thiếu việc theo dõi biến cố tim mạch thực sự và kêu gọi cần thêm các thử nghiệm đối chứng giả dược được thiết kế chặt chẽ hơn để đánh giá đầy đủ về tính an toàn [1].
Đặc biệt, một báo cáo ca bệnh lâm sàng công bố năm 2025 đã đưa ra cảnh báo trực tiếp về nguy cơ huyết học ở người dùng giảo cổ lam [4]. Bệnh nhân là một phụ nữ có tiền sử nhồi máu não, sử dụng giảo cổ lam liên tục trong hơn 3 tháng [4]. Xét nghiệm máu tự động phát hiện tình trạng giảm tiểu cầu nghiêm trọng, mức tiểu cầu tụt xuống chỉ còn 6,0 x 10^9/L và bạch cầu giảm còn 3,27 x 10^9/L [4]. Tiểu cầu thấp gây nguy cơ chảy máu, thiếu máu, huyết khối và nhiễm trùng rất lớn [4]. Sau khi ngừng giảo cổ lam, qua hai lần xét nghiệm tiếp theo, chỉ số bạch cầu của bệnh nhân mới hồi phục lên 5,26 x 10^9/L và 5,52 x 10^9/L, còn tiểu cầu tăng trở lại mức 156 x 10^9/L [4].
Lợi ích và giới hạn của bằng chứng hiện tại
Nhìn vào bức tranh khoa học, lợi ích rõ ràng nhất của giảo cổ lam nằm ở nhóm bệnh nhân rối loạn mỡ máu hoặc đái tháo đường thông thường [1]. Ở nhóm này, dùng thảo dược trên 8 tuần cho hiệu quả cải thiện mỡ máu tương đương một số thuốc tây y và chế phẩm men gạo đỏ (RYR), với tỷ lệ tác dụng phụ ghi nhận trong các thử nghiệm ngắn hạn là khá thấp [1].
Tuy nhiên, giới hạn của bằng chứng là hoàn toàn trống dữ liệu an toàn trên đối tượng phụ nữ mang thai. Các thử nghiệm độc tính khẳng định không gây chết ở chuột [2] không thể suy diễn thành sự an toàn cho bào thai người. Hơn nữa, việc ghi nhận ca bệnh tụt tiểu cầu và bạch cầu nặng ở người dùng kéo dài trên 3 tháng [4] là một tín hiệu cảnh báo rõ rệt, bởi thai kỳ và quá trình sinh nở đặc biệt nhạy cảm với các rối loạn đông máu và thiếu máu.
Những hiểu lầm thường gặp về thảo dược tự nhiên
Hiểu lầm phổ biến nhất là cho rằng cây cỏ tự nhiên thì hoàn toàn lành tính và uống thay nước lọc hằng ngày sẽ tốt cho cả mẹ lẫn con. Thực tế, giảo cổ lam được sử dụng trong y học như một thuốc điều trị thực thụ cho các bệnh mạn tính [4]. Các hoạt chất trong cây đủ mạnh để làm thay đổi công thức máu và đường huyết [2].
Hiểu lầm thứ hai là thấy thảo dược giúp hạ đường huyết, hạ mỡ máu ở người bình thường [1] nên tự ý mua uống để ngừa tiểu đường thai kỳ. Trong khi đó, tác động làm thay đổi glucose máu và men alkaline phosphatase [2], cộng với nguy cơ làm sụt giảm tiểu cầu gây chảy máu [4], có thể đẩy thai phụ vào tình trạng nguy hiểm khi vượt cạn.
Ai nên thận trọng khi sử dụng giảo cổ lam?
Đứng đầu danh sách cần tránh sử dụng là phụ nữ đang mang thai hoặc nghi ngờ có thai. Để bảo vệ thai nhi khỏi nguy cơ độc tính hoặc dị tật chưa lường trước, nguyên tắc y khoa là ngừng các dược chất không cần thiết trong suốt thai kỳ [6]. Phụ nữ đang cho con bú hoặc chuẩn bị mang thai cũng không nên tự ý dùng loại dược liệu này.
Nhóm thứ hai cần đặc biệt thận trọng là người có bệnh lý về máu, người có nguy cơ chảy máu hoặc đang bị thiếu máu, giảm tiểu cầu [4]. Những bệnh nhân đang điều trị tai biến mạch máu não, tim mạch hoặc phải dùng giảo cổ lam kéo dài trên 3 tháng bắt buộc phải được xét nghiệm theo dõi số lượng tiểu cầu và bạch cầu định kỳ [4].
Ngoài ra, người đang dùng thuốc hạ đường huyết hoặc thuốc hạ mỡ máu (như nhóm statin, fibrate) không nên tự ý uống thêm giảo cổ lam mà không có chỉ định của bác sĩ, nhằm tránh tương tác làm tụt đường huyết quá mức [1].
Gợi ý chăm sóc sức khỏe thực tế và an toàn
Đối với phụ nữ mang thai, khi muốn kiểm soát cân nặng, mỡ máu hoặc đường huyết, giải pháp an toàn nhất là điều chỉnh chế độ dinh dưỡng cân bằng, chia nhỏ bữa ăn và duy trì vận động nhẹ nhàng theo hướng dẫn của bác sĩ sản khoa. Việc bù nước hằng ngày nên ưu tiên nước đun sôi để nguội, sữa hoặc các loại nước ép trái cây tươi phù hợp với chỉ số đường huyết của từng người.
Tuyệt đối không tự ý dùng trà túi lọc, bột, viên nang hay viên nén giảo cổ lam [1] trong suốt 9 tháng thai kỳ. Nếu thai phụ có bệnh nền như đái tháo đường, tăng huyết áp hay rối loạn mỡ máu từ trước khi mang thai, cần trao đổi trực tiếp với bác sĩ chuyên khoa để được kê đơn các loại thuốc đã được kiểm chứng an toàn cho thai nhi [6].
Với những người không mang thai trong gia đình đang sử dụng giảo cổ lam để hỗ trợ điều trị mỡ máu (thường dùng theo đợt trên 8 tuần) [1], cần tuân thủ đúng liều lượng của thầy thuốc. Nếu sử dụng liên tục kéo dài sang tháng thứ 3, người dùng nên đi kiểm tra công thức máu để đảm bảo chỉ số tiểu cầu và bạch cầu không bị suy giảm bất thường [4].
Tóm lại, giảo cổ lam là dược liệu có hoạt tính sinh học mạnh, hữu ích cho người bệnh rối loạn chuyển hóa nhưng không phải là thức uống an toàn cho thai kỳ. Phụ nữ mang thai cần ngừng sử dụng loại thảo dược này để tránh các rủi ro huyết học cho mẹ và nguy cơ tiềm ẩn cho thai nhi. Mọi bất thường về sức khỏe trong thời gian mang thai đều cần được thăm khám và tư vấn bởi bác sĩ chuyên khoa.
