Phụ nữ mang thai nên bắt đầu bổ sung sắt từ thời điểm nào?

Nhiều phụ nữ khi vừa biết tin mang thai thường băn khoăn không biết nên uống viên sắt ngay lập tức hay đợi đến tam cá nguyệt thứ hai, khi thai nhi lớn nhanh hơn. Không ít người lo ngại việc bổ sung quá sớm sẽ làm tăng cảm giác ốm nghén, táo bón, nhưng cũng sợ để muộn thì con không đủ dưỡng chất để phát triển.

Thực tế, câu trả lời phụ thuộc vào tình trạng dự trữ sắt ban đầu của từng thai phụ và hướng dẫn y tế mà bác sĩ áp dụng. Theo Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh (CDC) Hoa Kỳ, mọi thai phụ nên bắt đầu bổ sung sắt liều thấp ngay từ lần khám thai đầu tiên ^[1]. Tuy nhiên, một số hướng dẫn tại châu Âu như Đức, Áo và Thụy Sĩ lại khuyến nghị mức bổ sung 30 mg mỗi ngày bắt đầu từ tam cá nguyệt thứ hai ^[1]. Hiểu rõ nhu cầu sắt biến đổi ra sao qua từng giai đoạn sẽ giúp mẹ bầu đưa ra lựa chọn phù hợp nhất cùng bác sĩ theo dõi.

Nhu cầu sắt thay đổi ra sao qua từng giai đoạn mang thai?

Trong suốt thai kỳ, cơ thể người mẹ trải qua những biến đổi sinh lý sâu sắc để nuôi dưỡng thai nhi và chuẩn bị cho quá trình sinh nở. Một nghiên cứu công bố năm 2025 ghi nhận lượng sắt nạp vào của thai phụ có xu hướng tăng dần theo tiến trình thai kỳ ^[2]. Nhu cầu dinh dưỡng khuyến nghị (RNI) tại Trung Quốc đối với sắt tăng dần từ 20 mg mỗi ngày ở tam cá nguyệt thứ nhất, lên 24 mg mỗi ngày ở tam cá nguyệt thứ hai, và đạt đỉnh 29 mg mỗi ngày ở tam cá nguyệt thứ ba ^[2].

Nhu cầu tăng vọt này là do khối lượng máu của mẹ mở rộng mạnh mẽ và sự phát triển nhanh chóng của các mô thai cùng bánh rau. Nghiên cứu năm 1987 đã chỉ ra nồng độ ferritin huyết thanh của người mẹ bị suy kiệt rõ rệt trong tam cá nguyệt thứ hai và thứ ba, phản ánh sự cạn kiệt nguồn dự trữ sắt nếu không được bù đắp kịp thời ^[3]. Việc cạn kiệt dự trữ này khiến hầu hết thai phụ khó duy trì đủ lượng sắt nếu chỉ dựa vào thức ăn thông thường.

Khảo sát năm 2025 cũng cho thấy khẩu phần ăn uống đơn thuần không đáp ứng đủ ngưỡng RNI ở 87,71% phụ nữ trong tam cá nguyệt thứ nhất, 67,73% ở tam cá nguyệt thứ hai và tới 90,13% ở tam cá nguyệt thứ ba ^[2]. Điều này giải thích vì sao việc dùng viên bổ sung sắt thường được đặt ra như một biện pháp dự phòng đại trà để bảo vệ sức khỏe mẹ và con ^[3].

Các bằng chứng khoa học về việc bổ sung sắt sớm trong thai kỳ

Thời điểm bắt đầu can thiệp sắt mang lại những tác động khác biệt rõ rệt lên sức khỏe của mẹ và sự phát triển của thai nhi. Một nghiên cứu cắt ngang thực hiện tại Đan Mạch công bố năm 2022 trên 23.533 phụ nữ cho thấy tỷ lệ thai phụ sử dụng viên sắt với liều 40-50 mg mỗi ngày đạt 49,1% trong 3 tuần cuối của tam cá nguyệt thứ nhất ^[4]. Nghiên cứu này ghi nhận phụ nữ từ 40 tuổi trở lên có khả năng bổ sung sắt trong tam cá nguyệt thứ nhất cao hơn 17% so với nhóm 30-34 tuổi ^[4].

Việc cung cấp sắt ngay từ giai đoạn đầu mang lại nhiều lợi ích cho sự tăng trưởng của phôi thai. Một nghiên cứu đoàn hệ hồi cứu năm 2024 trên 482 thai phụ cho thấy tỷ lệ thai phụ dùng viên sắt trong tam cá nguyệt thứ nhất, thứ hai và thứ ba lần lượt là 19,1%, 40,3% và 37,8% ^[5]. Đáng chú ý, việc bổ sung sắt trong tam cá nguyệt thứ nhất và thứ hai có mối liên hệ tích cực với các thông số phát triển trong tử cung của thai nhi ^[5].

Cụ thể, nghiên cứu năm 2024 chỉ ra rằng so với những người không bổ sung ở tam cá nguyệt thứ hai, thai phụ bổ sung sắt ở giai đoạn này giúp thai nhi ở bách phân vị thứ 50 tăng thêm 0,37 điểm z-score đường kính lưỡng đỉnh, 0,37 điểm chiều dài xương đùi, 0,15 điểm chu vi vòng bụng và 0,52 điểm cân nặng thai nhi ước tính ^[5]. Nồng độ ferritin huyết thanh và huyết sắc tố của mẹ trong tam cá nguyệt thứ nhất và thứ hai cũng tương quan thuận với sự phát triển hình thể của thai nhi ^[5].

Bên cạnh sự phát triển thể chất, dữ liệu từ đoàn hệ KPOS năm 2022 tại Hàn Quốc ghi nhận hơn 90% thai phụ uống viên sắt hoặc viên đa vi chất trong tam cá nguyệt thứ hai và thứ ba, nhưng chỉ có 39,4% uống ở tam cá nguyệt đầu ^[1]. Phân tích trên những phụ nữ có huyết sắc tố bình thường cho thấy tỷ lệ sinh con nhẹ cân thấp hơn rõ rệt ở nhóm có bổ sung sắt hoặc đa vi chất ngay từ tam cá nguyệt đầu tiên ^[1].

Tại Ấn Độ, một nghiên cứu đoàn hệ tiến cứu công bố năm 2025 trên 292 thai phụ thiếu máu mức độ vừa được bổ sung sắt đường uống cho thấy nồng độ huyết sắc tố tăng từ mức 8,92 - 9,02 g/dL ở tuần 12-16 lên 10,73 - 11,14 g/dL ở tuần 26-30 ^[6]. Nồng độ ferritin và độ bão hòa transferrin huyết thanh của thai phụ cũng tăng và đạt đỉnh ở tuần 20-24 ^[6]. Tuy nhiên, nghiên cứu này ghi nhận mối tương quan giữa các chỉ số sắt của mẹ và chỉ số sắt trong máu cuống rốn là không đáng kể ^[6].

Thiếu máu sớm làm tăng nguy cơ sinh non

Phát hiện và can thiệp thiếu máu đúng thời điểm có ý nghĩa quyết định đối với việc phòng ngừa các biến chứng thai kỳ nguy hiểm. Khi tình trạng thiếu máu thiếu sắt được chẩn đoán sớm trong thai kỳ, nguy cơ sinh non tăng lên hơn 2 lần ^[7]. Thiếu máu ở người mẹ trước giai đoạn giữa thai kỳ cũng được ghi nhận làm tăng nguy cơ sinh non ^[8], ^[7].

Các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên tại Mỹ và Nepal với việc bổ sung sắt sớm cho thấy có sự giảm thiểu nguy cơ trẻ sinh ra bị nhẹ cân hoặc sinh non nhẹ cân ^[7]. Tuy nhiên, các thử nghiệm có đối chứng về việc bổ sung sắt vẫn chưa chứng minh được sự suy giảm nhất quán đối với tỷ lệ sinh non nói chung ^[8], ^[7]. Một nguyên nhân dẫn đến kết quả chưa đồng nhất này có thể do nhiều thai phụ thực sự bị thiếu sắt đã bị loại trừ khỏi các phân tích thử nghiệm lâm sàng ^[8].

Mặc dù việc bổ sung sắt giúp nâng cao dự trữ sắt của người mẹ khi sinh con, tác động bảo vệ đối với các kết cục sinh nở bất lợi vẫn cần được xem xét cẩn trọng tùy theo việc người mẹ có thực sự thiếu sắt hay không ^[8], ^[7]. Khi người mẹ bị thiếu sắt, việc can thiệp bằng viên uống mang lại hiệu quả rõ rệt trong việc cải thiện tiên lượng thai kỳ ^[7].

Hiểu lầm phổ biến về tình trạng thiếu máu ở ba tháng cuối

Nhiều mẹ bầu khi đi xét nghiệm máu ở tam cá nguyệt thứ ba thấy lượng huyết sắc tố giảm thì vội vàng tự ý tăng liều viên sắt vì lo sợ thiếu máu nặng. Tuy nhiên, tình trạng thiếu máu phát hiện muộn ở giai đoạn này thường chỉ phản ánh sự giãn nở sinh lý tự nhiên và cần thiết của thể tích huyết tương người mẹ ^[8]. Hiện tượng pha loãng máu này giúp tăng cường lưu thông tuần hoàn qua bánh rau để nuôi dưỡng bào thai tốt hơn ^[8].

Do đó, thiếu máu ở tam cá nguyệt thứ ba thường không liên quan đến việc gia tăng nguy cơ sinh non hay các kết cục thai kỳ bất lợi khác ^[8], ^[7]. Trái lại, nồng độ huyết sắc tố quá cao, chỉ số hematocrit tăng vọt và nồng độ ferritin huyết thanh tăng cao vào giai đoạn cuối thai kỳ mới là dấu hiệu cảnh báo đáng lo ngại ^[8].

Những chỉ số sắt trong máu quá cao ở cuối thai kỳ có liên quan đến việc tăng nguy cơ hạn chế phát triển thai nhi, tiền sản giật và sinh non ^[8], ^[7]. Điều này phản ánh tình trạng thể tích huyết tương của mẹ không mở rộng được đầy đủ, làm giảm lượng máu tưới đến bánh rau ^[8]. Các yếu tố bệnh lý nền gây ra kết cục bất lợi này thường là căn nguyên chính chứ không phải bản thân viên sắt gây ra ^[7].

Ai nên thận trọng và nguy cơ khi thừa sắt

Mặc dù sắt là vi chất sống còn, việc lạm dụng viên sắt khi cơ thể không có nhu cầu thực sự có thể mang lại những hệ lụy ngoài ý muốn. Hiện nay chưa có bằng chứng xác thực nào khẳng định việc bổ sung sắt gây ra tác động có hại trực tiếp lên kết cục thai kỳ ^[8]. Tuy vậy, các nhà khoa học đã bày tỏ sự lo ngại về các tác dụng phụ tiềm ẩn, bao gồm nguy cơ oxy hóa lipid và tổn thương cấu trúc DNA cần được tiếp tục nghiên cứu sâu hơn ở phụ nữ thiếu sắt ^[8].

Việc bổ sung sắt dự phòng quá mức khi người mẹ có lượng sắt bình thường có thể làm gia tăng một số rủi ro thai kỳ ^[7]. Lượng sắt dự trữ dư thừa và việc dùng viên sắt liều cao đã được liên hệ với các biến chứng như đái tháo đường thai kỳ và gia tăng stress oxy hóa trong cơ thể người mẹ ^[7]. Bổ sung dự phòng có thể làm tăng nguy cơ nếu thai phụ hoàn toàn không bị thiếu sắt hoặc không bị thiếu máu thiếu sắt ^[7].

Cần phân biệt rõ ràng giữa thiếu máu thông thường và thiếu máu thiếu sắt, bởi hai khái niệm này hoàn toàn không đồng nghĩa với nhau ^[7]. Thai phụ có tiền sử quá tải sắt, bệnh tan máu bẩm sinh (thalassemia) hoặc những người không có bằng chứng thiếu hụt sắt qua xét nghiệm ferritin cần hết sức thận trọng và chỉ dùng thuốc khi có chỉ định nghiêm ngặt từ bác sĩ chuyên khoa ^[7].

Hướng dẫn bổ sung sắt đúng cách và chế biến thực phẩm

Để đảm bảo hiệu quả hấp thu tốt nhất và hạn chế tối đa cảm giác cồn cào hay buồn nôn, thai phụ nên xây dựng chiến lược kết hợp giữa chế độ ăn uống và viên bổ sung theo từng giai đoạn thai kỳ. Nghiên cứu năm 2025 chỉ ra rằng sắt heme từ nguồn thực phẩm động vật có mối liên hệ nghịch rõ rệt với nguy cơ phát triển nhận thức kém ở trẻ sơ sinh ^[2]. Mỗi đơn vị tăng thêm của sắt heme trong khẩu phần của mẹ giúp giảm 36% nguy cơ phát triển nhận thức không tối ưu ở trẻ nhỏ ^[2].

Trong khi đó, sắt không heme từ thực vật và sắt từ viên uống bổ sung không cho thấy mối liên hệ rõ rệt với các mốc phát triển thần kinh của trẻ ^[2]. Vì vậy, mẹ bầu nên chủ động làm phong phú thực đơn với các nguồn sắt heme dồi dào có trong thịt đỏ, thịt gia cầm và cá, kết hợp với các loại rau xanh giàu vitamin C để tăng cường hấp thu sắt từ thực vật ^[2].

Về thời điểm bổ sung, thai phụ nên thực hiện xét nghiệm công thức máu và ferritin huyết thanh ngay trong lần khám thai đầu tiên ở tam cá nguyệt thứ nhất để bác sĩ đánh giá chính xác mức dự trữ sắt ^[1]. Nếu được chỉ định dùng viên sắt, mẹ bầu nên uống trước bữa ăn hoặc theo hướng dẫn y tế, tránh dùng chung cùng lúc với sữa, trà hoặc canxi để không làm giảm sự hấp thu vi chất.

Tóm lại, thời điểm vàng để bổ sung sắt cần được cá nhân hóa dựa trên kết quả thăm khám lâm sàng và xét nghiệm của từng người mẹ. Việc chủ động tầm soát ngay từ tam cá nguyệt thứ nhất giúp phát hiện sớm nguy cơ thiếu máu, từ đó có phác đồ can thiệp phù hợp mà không gây quá tải sắt cho cơ thể. Mẹ bầu tuyệt đối không nên tự ý mua các loại viên sắt liều cao để uống kéo dài mà luôn cần thảo luận kỹ với bác sĩ sản khoa để đảm bảo an toàn trọn vẹn cho cả hai mẹ con.