Khi mang thai, sự thay đổi nội tiết tố khiến làn da phụ nữ dễ bị sạm nám dưới ánh nắng mặt trời. Tuy nhiên, đứng trước quầy mỹ phẩm, nhiều thai phụ hoang mang không biết kem chống nắng thoa ngoài da có ngấm vào máu và gây hại cho em bé trong bụng hay không.
Câu trả lời ngắn gọn là: Các màng lọc chống nắng hữu cơ (hóa học) như avobenzone, oxybenzone, octocrylene, ecamsule, homosalate, octisalate và octinoxate có thể thấm qua da vào máu mẹ [1]. Trong đó, oxybenzone là thành phần phụ nữ mang thai nên ưu tiên tránh vì phân tử này đủ nhỏ để đi qua hàng rào nhau thai vào máu cuống rốn và máu thai nhi, tiềm ẩn nguy cơ gây rối loạn nội tiết và ảnh hưởng đến sự phát triển phôi thai trong một số nghiên cứu bước đầu [2].
Màng lọc chống nắng đi từ da mẹ sang thai nhi như thế nào?
Kem chống nắng trên thị trường thường sử dụng các màng lọc tia cực tím (UV) hữu cơ để hấp thụ bức xạ mặt trời, bảo vệ da và cấu trúc DNA khỏi hư tổn [3], [4]. Khác với suy nghĩ của nhiều người rằng kem chỉ nằm trên bề mặt da, các hoạt chất hữu cơ này có khả năng hấp thu toàn thân (systemic absorption) – tức là thấm qua lớp biểu bì để đi vào hệ tuần hoàn máu [5], [6].
Các nghiên cứu dược động học chỉ ra rằng một loạt màng lọc hữu cơ phổ biến bao gồm avobenzone, oxybenzone, octocrylene, ecamsule, homosalate, octisalate và octinoxate sau khi thoa đều đạt nồng độ trong huyết tương vượt ngưỡng an toàn cần đánh giá của Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) [1].
Đáng chú ý nhất trong nhóm này là oxybenzone (còn gọi là benzophenone-3 hoặc BP-3), hoạt chất từng có mặt trong khoảng 70% sản phẩm chống nắng và cả bao bì thực phẩm, dệt may [2], [7]. Oxybenzone có kích thước phân tử đủ nhỏ để vượt qua cả hàng rào da lẫn hàng rào nhau thai [2]. Nhiều nghiên cứu đã tìm thấy sự hiện diện của hóa chất này trong máu và nước tiểu của phụ nữ mang thai, cũng như trong máu cuống rốn và máu của chính thai nhi [2]. Ngoài ra, oxybenzone được xếp vào nhóm hóa chất gây rối loạn nội tiết (EDC) do có đặc tính kháng estrogen và kháng androgen (hai hệ hormone sinh dục quan trọng) [2], [7].
Các nghiên cứu khoa học nói gì về mức độ rủi ro?
Để đánh giá mức độ an toàn của các màng lọc hữu cơ đi vào tuần hoàn máu, giới khoa học đã thực hiện nhiều thử nghiệm từ tế bào, động vật cho đến tổng quan hệ thống trên người.
Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên công bố năm 2020 đã khảo sát trên 48 người tham gia [5]. Những người này thoa kem chống nắng với liều lượng tiêu chuẩn 2 mg/cm2 lên 75% diện tích bề mặt cơ thể, tần suất từ 1 đến 4 lần mỗi ngày trong vòng 4 ngày liên tiếp [5]. Kết quả xác nhận cả 6 hoạt chất hữu cơ được kiểm tra gồm avobenzone, oxybenzone, octocrylene, homosalate, octisalate và octinoxate đều hấp thu vào máu toàn thân [5].
Về nguy cơ cụ thể đối với thai kỳ, một nghiên cứu công bố năm 2019 đã chỉ ra mối liên hệ đáng ngại giữa oxybenzone và bệnh Hirschsprung (HSCR - tình trạng dị tật bẩm sinh ở đường ruột của trẻ sơ sinh) [2]. Cụ thể, những phụ nữ có nồng độ oxybenzone trong nước tiểu ở mức trung bình đến cao có liên quan đến việc sinh con mắc bệnh Hirschsprung [2]. Khi kiểm tra trên các dòng tế bào người, các nhà khoa học xác nhận nồng độ thấp của oxybenzone có khả năng làm gián đoạn chức năng và sự di cư của tế bào tương tự cơ chế gây bệnh Hirschsprung [2]. Phân tích mức độ phơi nhiễm ở người khi dùng kem chống nắng trong điều kiện bình thường cho thấy lượng hóa chất đi vào máu mẹ đủ cao để truyền sang thai nhi, từ đó ức chế sự di cư của các tế bào mào thần kinh trong giai đoạn phát triển phôi thai quan trọng [2].
Một nghiên cứu khác công bố năm 2020 thực hiện trên chuột nhắt chủng BALB/c nhằm đánh giá tác động của việc phơi nhiễm oxybenzone đường uống trong giai đoạn chu sinh (khi mang thai trong tử cung và trong thời kỳ cho con bú) [7]. Chuột mẹ được phơi nhiễm ở các mức liều 30, 212 hoặc 3000 microgam/kg/ngày [7]. Kết quả cho thấy phơi nhiễm oxybenzone trong giai đoạn phát triển làm giảm kích thước và sự tăng trưởng tuyến vú ở chuột đực trước và trong tuổi dậy thì [7]. Ở chuột cái, hóa chất này làm giảm sự tăng sinh tế bào tuyến vú, giảm số lượng tế bào biểu hiện thụ thể estrogen alpha và làm biến đổi hình thái tuyến vú khi trưởng thành [7]. Nghiên cứu kết luận ngay cả liều thấp oxybenzone cũng có thể làm rối loạn các cơ quan nhạy cảm với hormone trong những giai đoạn phát triển quan trọng [7].
Tuy nhiên, bức tranh khoa học ở người vẫn có những góc nhìn thận trọng hơn. Một tổng quan hệ thống năm 2020 (được trích dẫn lại năm 2021) đã phân tích 29 nghiên cứu từ cơ sở dữ liệu PubMed (tính đến tháng 2/2019) để đánh giá tác động của oxybenzone (BP-3) và octinoxate (OMC) lên sức khỏe con người [5], [6]. Kết quả tổng hợp 29 nghiên cứu này cho thấy nồng độ oxybenzone tăng cao trong máu không gây tác dụng bất lợi lên khả năng sinh sản của nam và nữ, nồng độ hormone sinh sản nữ, độ béo, sự phát triển của thai nhi (fetal growth), sự phát triển thần kinh của trẻ nhỏ hay quá trình trưởng thành giới tính [5], [6]. Đối với octinoxate, sự hấp thu vào máu không ghi nhận ảnh hưởng nào đến hormone tuyến giáp và hormone sinh sản [5], [6]. Dù vậy, tổng quan này vẫn lưu ý có báo cáo về mối liên hệ giữa nồng độ oxybenzone với hormone tuyến giáp, nồng độ testosterone, chức năng thận và thời điểm dậy thì, đòi hỏi phải điều tra thêm [5], [6].
Lợi ích bảo vệ da và giới hạn của bằng chứng hiện tại
Kem chống nắng mang lại lợi ích rõ ràng trong việc bảo vệ da và DNA của con người khỏi bức xạ tia cực tím có hại từ ánh nắng [8], [4]. Ngay cả các nghiên cứu về dị ứng do Nhóm Viêm da Tiếp xúc Bắc Mỹ và Ủy ban Khoa học Châu Âu về An toàn Người tiêu dùng thực hiện (dựa trên đánh giá 20 ấn phẩm) dù xếp nhóm benzophenone là chất gây dị ứng của năm 2014 (với oxybenzone gây dị ứng tệ nhất nhóm), nhưng tựu trung vẫn chưa cung cấp bằng chứng khẳng định các màng lọc hữu cơ gây hại trực tiếp, mà chủ yếu đặt ra các câu hỏi về độ an toàn cần giải đáp [1].
Giới hạn lớn nhất của bằng chứng hiện nay là sự mâu thuẫn giữa các kết quả nghiên cứu hoặc số lượng nghiên cứu chưa đủ lớn để xác nhận chắc chắn mối quan hệ nhân quả giữa việc tăng nồng độ oxybenzone, octinoxate trong máu với các kết cục sức khỏe bất lợi [5], [6]. Các nhà khoa học nhấn mạnh cần phải thực hiện thêm các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng theo dõi dọc (dài hạn) được thiết kế tốt trước khi đưa các tác động sinh học này vào hướng dẫn lâm sàng thực tế [5], [6].
Những hiểu lầm và rủi ro ẩn giấu khi dùng kem chống nắng
Hiểu lầm phổ biến đầu tiên là cứ tránh màng lọc hóa học thì sản phẩm sẽ hoàn toàn tinh khiết. Thực tế, một báo cáo từ phòng thí nghiệm độc lập Valisure LLC sau khi kiểm tra nhiều lô hàng của 69 thương hiệu kem chống nắng và sản phẩm dưỡng sau nắng đã phát hiện 78 lô có nồng độ benzen tăng cao – một chất gây ung thư đã biết là gây bệnh bạch cầu và ung thư hạch [5]. Đáng lưu ý, tình trạng nhiễm bẩn benzen này xuất hiện ở cả kem chống nắng hữu cơ (hóa học), vô cơ (vật lý) và cả mỹ phẩm không chứa màng lọc UV, đồng thời cũng có nhiều sản phẩm qua kiểm tra không chứa benzen [5].
Hiểu lầm thứ hai là thoa kem chống nắng xuống hồ bơi vẫn giữ nguyên tác dụng bảo vệ. Một nghiên cứu năm 2012 cho thấy clo dùng để khử trùng nước hồ bơi có thể phản ứng với các hoạt chất chống nắng [8]. Khi cho oxybenzone, dioxybenzone và sulisobenzone phản ứng với chất clo hóa, khả năng hấp thụ tia UV của cả ba chất đều giảm xuống, làm mất tác dụng bảo vệ da [8]. Nghiêm trọng hơn, oxybenzone và dioxybenzone sau khi bị clo hóa đã biến đổi tính chất sinh học, gây chết tế bào (độc tính tế bào) nhiều hơn đáng kể so với khi chưa tiếp xúc clo (ngược lại, sulisobenzone khi clo hóa lại giảm độc tính tế bào so với chất ban đầu) [8].
Hiểu lầm thứ ba là trộn lẫn nhiều hoạt chất chống nắng sẽ tốt hơn. Nghiên cứu quang phổ năm 2002 chỉ ra rằng độ bền quang học của màng lọc phụ thuộc nhiều vào dung môi (nhũ tương dầu trong nước hay nước trong dầu) và oxy phân tử [4]. Đặc biệt, khi kết hợp màng lọc hóa học oxybenzone với màng lọc vật lý titanium dioxide (TiO2), oxybenzone bị phân hủy quang học đáng kể dưới ánh nắng mô phỏng, làm giảm hiệu quả bảo vệ da [4].
Ai nên đặc biệt thận trọng?
Phụ nữ đang mang thai và phụ nữ đang trong thời kỳ cho con bú là nhóm đối tượng đầu tiên cần thận trọng tối đa với oxybenzone và các màng lọc hữu cơ dễ hấp thu vào máu, do hóa chất có thể truyền qua nhau thai và sữa mẹ ở giai đoạn các cơ quan nhạy cảm với hormone hoặc tế bào phôi thai đang phát triển [2], [7].
Người có làn da nhạy cảm hoặc tiền sử viêm da tiếp xúc cũng nên tránh oxybenzone vì đây là tác nhân gây dị ứng mạnh nhất trong nhóm benzophenone [1].
Những người thường xuyên đi bơi ở hồ bơi khử trùng bằng clo không nên dùng kem chống nắng chứa oxybenzone và dioxybenzone để tránh nguy cơ hóa chất biến đổi gây độc cho tế bào và mất khả năng chống nắng [8]. Ngoài ra, người có vấn đề về tuyến giáp hoặc chức năng thận cũng nên tham vấn ý kiến bác sĩ trước khi dùng thường xuyên các sản phẩm chứa oxybenzone [5], [6].
Cách áp dụng thực tế để chống nắng an toàn trong thai kỳ
Khi chọn mua kem chống nắng và cả các sản phẩm chăm sóc cá nhân hàng ngày, thai phụ nên đọc kỹ bảng thành phần và chủ động tránh các tên gọi như oxybenzone (benzophenone-3, BP-3), dioxybenzone [8], [2], [7]. Cũng cần lưu ý giảm thiểu việc thoa diện rộng, liên tục nhiều lần trong ngày đối với các sản phẩm chứa nhóm màng lọc hữu cơ dễ ngấm vào máu ở nồng độ cao như avobenzone, octocrylene, ecamsule, homosalate, octisalate và octinoxate [1], [5].
Về cách kết hợp sản phẩm, không nên tự ý thoa chồng lớp kem chống nắng chứa oxybenzone cùng với sản phẩm chứa khoáng chất titanium dioxide (TiO2) vì sự tương tác dưới nắng sẽ làm phân hủy oxybenzone, khiến da mất đi lớp màng bảo vệ [4]. Nếu đi bơi tại hồ bơi có clo, thai phụ nên ưu tiên che chắn vật lý hoặc chọn sản phẩm không chứa oxybenzone, dioxybenzone [8]. Bên cạnh kem chống nắng, cần chú ý nguồn phơi nhiễm oxybenzone từ hộp đựng thực phẩm, đồ uống và hàng dệt may [7].
Bảo vệ da khỏi tia UV là nhu cầu chính đáng để ngăn ngừa tổn thương DNA và lão hóa [4], [5]. Dù các bằng chứng trên người về tác hại toàn thân của màng lọc chống nắng vẫn đang tiếp tục được nghiên cứu dài hạn, việc chủ động loại bỏ oxybenzone khỏi quy trình chăm sóc da trong thai kỳ là bước dự phòng an toàn và hợp lý [5], [6], [2]. Phụ nữ mang thai có bệnh lý nền về nội tiết, tuyến giáp hoặc da liễu nên trao đổi trực tiếp với bác sĩ chuyên khoa để chọn được sản phẩm phù hợp nhất.
