Phụ nữ mang thai uống trà hạt muồng có nguy hiểm không?

Nhiều phụ nữ khi bước vào giai đoạn mang thai thường xuyên gặp phải tình trạng mất ngủ, nóng trong hoặc táo bón kéo dài. Trước những khó chịu này, không ít người tìm đến các loại thảo dược thiên nhiên quen thuộc như trà hạt muồng (thảo quyết minh) với hy vọng vừa thanh nhiệt, vừa an toàn cho cả mẹ và thai nhi. Tuy nhiên, việc tùy tiện sử dụng các loại trà thảo mộc có tính chất nhuận tràng trong thai kỳ lại tiềm ẩn nhiều băn khoăn về nguy cơ kích thích tử cung.

Liệu phụ nữ mang thai uống trà hạt muồng có thực sự nguy hiểm hay không? Câu trả lời ngắn gọn là mẹ bầu cần hết sức cẩn trọng và không nên tự ý sử dụng thường xuyên. Mặc dù các hoạt chất kích thích ruột trong hạt muồng chưa được khẳng định trực tiếp gây sảy thai ở liều thông thường, tác động nhuận tràng mạnh mẽ và nguy cơ kích thích cơ trơn đường tiêu hóa vẫn đặt ra những cảnh báo sức khỏe đáng lưu tâm cho thai phụ.

Thảo quyết minh và nỗi lo co thắt tử cung trong thai kỳ

Hạt muồng, hay còn gọi là thảo quyết minh, là vị thuốc dân gian rất phổ biến thường được sao vàng để hãm nước uống hằng ngày. Dược liệu này nổi tiếng nhờ công dụng nhuận tràng, thông tiện, thanh can hỏa và hỗ trợ giấc ngủ. Thành phần hóa học chủ yếu mang lại tác dụng sinh học của hạt muồng là nhóm hợp chất anthraquinone, bao gồm các dẫn xuất có tính chất kích thích nhu động đại tràng tương tự như sennoside.

Chính vì tính chất kích thích đường ruột này, nhiều thai phụ lo sợ rằng hoạt chất nhuận tràng có thể gây ra hiện tượng co bóp lan tỏa sang cơ tử cung. Trong cơ thể người, tử cung và các đoạn ruột nằm ở vị trí giải phẫu rất gần nhau trong ổ bụng. Khi ruột bị kích thích co bóp quá mức dẫn đến tiêu chảy hoặc đau quặn bụng, áp lực và các phản xạ thần kinh thực vật lân cận có thể khiến thai phụ cảm nhận rõ rệt sự khó chịu ở vùng bụng dưới.

Bên cạnh đó, việc thai kỳ duy trì được trạng thái ổn định đòi hỏi cơ tử cung phải luôn ở trạng thái nghỉ ngơi, giảm thiểu tối đa các cơn co thắt tự phát. Mọi can thiệp từ bên ngoài, dù là thuốc tây y hay thảo dược truyền miệng, nếu tác động tiêu cực đến trương lực cơ hoặc gây rối loạn nước và điện giải đều có thể gián tiếp ảnh hưởng đến sự an toàn của thai nhi.

Cơ chế sinh học: Tử cung giữ trạng thái yên lặng như thế nào?

Để hiểu vì sao các chất kích thích cơ học hay hóa học đều cần được kiểm soát chặt chẽ trong thai kỳ, việc tìm hiểu cơ chế tự điều hòa của tử cung là rất quan trọng. Trong suốt phần lớn thời gian mang thai, tử cung của người mẹ giãn nở liên tục nhằm tạo đủ không gian và dinh dưỡng cho thai nhi phát triển khỏe mạnh ^[1]. Trong giai đoạn này, cơ tử cung được ví như một "người khổng lồ đang ngủ", duy trì trạng thái yên tĩnh tuyệt đối nhờ sự phối hợp của nhiều yếu tố nội tiết và kênh ion ^[1].

Một nghiên cứu công bố năm 2017 trên cơ tử cung của chuột mang thai giai đoạn muộn đã làm rõ vai trò then chốt của hormone progesterone trong việc bảo vệ thai kỳ ^[1]. Các dải cơ tử cung phân lập từ chuột mang thai ngày thứ 19 khi được ủ với progesterone cho thấy sự giãn cơ phụ thuộc theo nồng độ ^[1]. Phân tích sinh học phân tử cho thấy progesterone làm tăng đáng kể cả mức biểu hiện mRNA lẫn lượng protein của kênh kali TREK-1, qua đó trực tiếp ức chế các cơn co thắt do oxytocin gây ra ^[1]. Khi dùng chất ức chế kênh TREK-1 là L-methionine, hiện tượng giãn cơ do progesterone gây ra đã bị đảo ngược một phần ^[1].

Cơ chế điều hòa phức tạp này tiếp tục được khẳng định qua nghiên cứu năm 2019 trên mô tử cung của phụ nữ mang thai ^[2]. Các nhà khoa học phát hiện ra rằng trương lực co bóp của cơ tử cung người thực tế giảm đi ở thai đủ tháng so với thai sinh non, và giảm ở thai đôi so với thai đơn ^[2]. Sự kéo giãn thành tử cung kéo dài kích hoạt và làm tăng biểu hiện của kênh TREK-1, giúp ngăn chặn sự co thắt sớm trước thời điểm chuyển dạ ^[2]. Khi chặn kênh TREK-1 bằng L-methionine, lực co thắt tử cung do oxytocin kích thích đã được phục hồi và thậm chí tăng cao hơn mức đối chứng ^[2].

Sự cân bằng tinh tế của các kênh ion và thụ thể cơ trơn cho thấy tử cung thai phụ được bảo vệ bởi một hệ thống nội sinh rất chặt chẽ. Tuy nhiên, sự xuất hiện của các chất gây kích ứng ruột mạnh hoặc độc chất từ thực vật có thể phá vỡ trạng thái cân bằng này, gây kích hoạt các cơn co ngoài ý muốn nếu sử dụng sai liều lượng hoặc sai thời điểm.

Nghiên cứu khoa học nói gì về hoạt chất kích thích ruột?

Mối liên hệ giữa hoạt chất nhuận tràng nhóm sennoside (tương tự các anthraquinone có trong hạt muồng) và hoạt động của cơ tử cung từng được đánh giá cụ thể trong một nghiên cứu thực nghiệm năm 1988 trên cừu mang thai ^[3]. Nghiên cứu này thực hiện trên những con cừu cái trưởng thành khỏe mạnh ở giai đoạn mang thai từ ngày 70 đến 120, sử dụng phương pháp ghi điện cơ để theo dõi sự xáo trộn mô hình co bóp sinh lý và nguy cơ đối với việc duy trì thai kỳ ^[3].

Ở giai đoạn này của thai kỳ, đường sinh dục của cừu xuất hiện các đợt co bóp sinh lý kéo dài khoảng 6-8 phút, lặp lại cách nhau khoảng 1 giờ ^[3]. Ban đầu, một thử nghiệm thăm dò liều từ 10 đến 160 mg/kg đưa qua đường trực tràng trên 2 con cừu cho thấy tiêu chảy luôn xuất hiện ở liều lớn hơn 20 mg/kg, đi kèm với sự suy giảm rõ rệt nhu động của hồi tràng và đại tràng xoắn ^[3]. Sau đó, một liều chuẩn 60 mg/kg được dùng qua trực tràng từ 1 đến 3 lần, cách nhau từ 7 đến 10 ngày trên 12 con cừu mang thai để theo dõi phản ứng của tử cung ^[3].

Kết quả thực nghiệm cho thấy sennoside không hề kích thích nhu động tử cung ở cừu mang thai, thậm chí còn gây ức chế nhẹ co bóp ở một số cá thể ^[3]. Hoạt động của cổ tử cung hoàn toàn không bị ảnh hưởng bởi hoạt chất này ^[3]. Tuy nhiên, tình trạng bất dung nạp chất kích thích đã xảy ra ở một nửa số động vật, biểu hiện chủ yếu qua chứng biếng ăn hoặc suy nhược cơ thể ^[3]. Dù vậy, những tác dụng phụ mệt mỏi này không liên quan đến nhu động tử cung và toàn bộ cừu mẹ đều duy trì thai kỳ bình thường ^[3].

Kết quả trên cho thấy ở mô hình động vật, bản thân hoạt chất sennoside không trực tiếp gây co bóp kích thích sảy thai thông qua đường dẫn truyền tử cung ^[3]. Dù vậy, hiện tượng tiêu chảy và suy nhược cơ thể ghi nhận được ở liều cao là minh chứng rõ ràng cho thấy các hoạt chất kích thích đường ruột luôn mang lại những gánh nặng thể chất nhất định đối với cơ thể mang thai ^[3].

Nguy cơ tiềm ẩn từ thói quen tự ý dùng thảo dược khi mang thai

Mặc dù các thử nghiệm trong phòng thí nghiệm trên một hoạt chất đơn lẻ có thể không ghi nhận sự kích thích trực tiếp lên tử cung, thực tế lâm sàng của việc dùng thảo mộc tự phát lại phức tạp hơn rất nhiều. Một nghiên cứu cắt ngang công bố năm 2021 tại một bệnh viện giảng dạy tuyến cuối ở Jimma, Ethiopia đã khảo sát thực trạng sử dụng cây thuốc ở phụ nữ mang thai ^[4].

Trong số 125 phụ nữ nhập viện tại khoa phụ sản được khảo sát, có tới 106 người (chiếm 84,8%) nhập viện do sảy thai hoặc đình chỉ thai kỳ theo chỉ định, và 19 người (15,2%) nhập viện do các bệnh lý khác liên quan đến thai kỳ ^[4]. Trong nhóm 106 phụ nữ bị sảy thai hoặc đình chỉ thai kỳ, có 19 người (tương đương 17,9%) đã từng sử dụng từ 1 đến 3 loại thảo dược khác nhau trong thời gian mang thai ^[4]. Trong đó, có 16 trường hợp dùng thảo dược được xếp loại an toàn, 9 trường hợp dùng loại cần thận trọng, 5 trường hợp dùng loại có khả năng gây hại và 11 trường hợp dùng thảo dược chưa rõ độ an toàn ^[4].

Nghiên cứu chỉ ra rằng 5 phụ nữ sử dụng các loại cây thuốc tiềm ẩn nguy hiểm đã dùng các loại thảo dược có nguy cơ gây co thắt tử cung, hạ đường huyết hoặc điều kinh như cỏ cà ri (Trigonella foenum-graecum), cửu lý hương (Ruta chalepensis), quế (Cinnamomum verum) hay ngải đắng (Artemisia abyssinica) ^[4]. Khảo sát cũng cho thấy phần lớn thảo dược được người dân mua tại các chợ truyền thống (76,5%) hoặc do người thân tự thu hái (68,3%) ^[4]. Đáng chú ý, có tới 75,2% thai phụ sử dụng thảo dược chỉ dựa trên lời khuyên truyền miệng từ các thành viên trong gia đình ^[4].

Quy cách dùng thuốc trong cộng đồng cũng phản ánh sự thiếu kiểm soát về liều lượng. Hạt là bộ phận thực vật được sử dụng phổ biến nhất, chiếm 57,6%; dạng dược liệu khô chiếm 60,1% và đường uống chiếm ưu thế tuyệt đối với 89,7% ^[4]. Đơn vị đo lường phổ biến nhất là tự đong bằng cốc nước (51,7%), với liều thông dụng là một cốc nước (47,5%), tần suất uống 1 lần mỗi ngày (54,8%) và có tới 32,9% phụ nữ dùng liên tục bao nhiêu tháng tùy thích trong suốt thai kỳ ^[4]. Khoảng 46,0% người tham gia dùng thảo dược trong một đợt, trong khi gần một phần ba dùng vào nhiều dịp khác nhau ^[4].

Thực trạng này gióng lên hồi chuông cảnh báo: việc thai phụ tự mua các loại hạt thảo mộc khô ở chợ rồi hãm nước uống theo cảm tính, đo lường bằng cốc chén sinh hoạt mà không qua bất kỳ sự tư vấn y khoa nào, là một thói quen tiềm ẩn rất nhiều rủi ro cho sự an toàn của thai kỳ ^[4].

Lợi ích và giới hạn từ các bằng chứng hiện có

Khi phân tích thấu đáo các dữ liệu khoa học, chúng ta thấy rõ cả hai mặt của vấn đề liên quan đến thảo dược nhuận tràng và sự co bóp tử cung. Một mặt, nghiên cứu thực nghiệm trên động vật cho thấy dẫn xuất kích thích ruột anthraquinone không có cơ chế kích động trực tiếp làm tăng tần số co bóp cơ tử cung hay làm mở cổ tử cung ^[3]. Điều này giúp giải tỏa phần nào nỗi sợ hãi quá mức rằng chỉ cần nhấp một ngụm trà thảo quyết minh là có thể lập tức đối mặt với nguy cơ sảy thai.

Mặt khác, các bằng chứng hiện hành vẫn tồn tại những khoảng trống rất lớn. Nghiên cứu thực nghiệm được tiến hành trên loài cừu với đường dùng qua trực tràng và ghi nhận độc tính riêng biệt gây chán ăn, suy nhược ở loài nhai lại, nên không thể ngoại suy hoàn toàn sang đáp ứng sinh học khi phụ nữ mang thai uống qua đường tiêu hóa ^[3]. Thêm vào đó, các anthraquinone trong hạt muồng chưa qua chuẩn hóa liều lượng có thể lẫn các tạp chất hoặc hàm lượng biến động tùy thuộc vào độ ẩm, cách chế biến và bảo quản ^[4].

Quan trọng hơn, nghiên cứu lâm sàng chỉ ra rằng tỷ lệ phụ nữ nhập viện vì sảy thai có sử dụng thảo mộc tự phát chiếm tới 17,9% ^[4]. Nguy cơ không chỉ đến từ độc tính trực tiếp của thảo dược, mà còn bắt nguồn từ việc dùng sai cách, dùng kéo dài nhiều tháng liên tục và tự ý đo lường liều lượng bằng dụng cụ gia đình ^[4]. Khi bị tiêu chảy nặng do hoạt chất kích thích ruột, cơ thể mẹ bầu có thể rơi vào trạng thái mất nước, rối loạn điện giải và suy nhược, những yếu tố này hoàn toàn có thể gây ảnh hưởng bất lợi gián tiếp tới thai nhi ^[3].

Hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược trị táo bón thai kỳ

Hiểu lầm phổ biến nhất trong dân gian là quan niệm "thảo mộc tự nhiên thì tuyệt đối lành tính". Nhiều thai phụ cho rằng các loại hạt khô như hạt muồng, thảo quyết minh chỉ là vị thuốc thanh nhiệt nhẹ nhàng, có thể sao lên uống thay nước lọc suốt ngày để giải độc cơ thể. Thực tế, bất kỳ loại thảo dược nào chứa hoạt chất sinh học kích thích nhu động ruột đều là một dạng thuốc nhuận tràng kích ứng, không nên dùng bừa bãi.

Một sai lầm khác là suy nghĩ cứ bị táo bón khi mang thai là phải tìm đến các loại trà xổ, trà thảo dược để giải quyết ngay lập tức. Táo bón trong thai kỳ phần lớn xuất phát từ việc gia tăng nồng độ progesterone làm giãn các cơ trơn tiêu hóa và sự chèn ép cơ học của tử cung lớn dần lên trực tràng ^[1]. Việc cưỡng ép đường ruột co bóp mạnh bằng thảo dược có thể gây đau bụng dữ dội, cản trở hấp thu dưỡng chất và khiến đường ruột dần phụ thuộc vào chất kích thích.

Nhiều người cũng tin rằng việc sao đen hoặc sao vàng hạt muồng sẽ loại bỏ hoàn toàn các hoạt chất có hại và biến nó thành thức uống vô hại cho mọi đối tượng. Mặc dù quá trình chế biến nhiệt có thể làm giảm bớt tính kích thích của anthraquinone, hàm lượng hoạt chất còn lại vẫn đủ để gây tác dụng nhuận tràng và không thể đảm bảo an toàn tuyệt đối cho những thai phụ có cơ địa nhạy cảm.

Những ai cần tuyệt đối thận trọng hoặc tránh xa trà hạt muồng?

Dựa trên các cảnh báo y khoa và dữ liệu nghiên cứu, nhóm đối tượng đầu tiên cần tránh hoàn toàn việc sử dụng trà hạt muồng là phụ nữ mang thai trong 3 tháng đầu. Đây là giai đoạn thai nhi đang làm tổ và hình thành các cơ quan quan trọng, cơ thể người mẹ rất nhạy cảm với mọi biến động thể chất và rối loạn tiêu hóa. Bất kỳ cơn đau bụng quặn thắt nào do kích ứng ruột cũng có thể gây căng thẳng tâm lý và làm tăng nguy cơ bất lợi cho thai kỳ.

Nhóm thứ hai là những thai phụ có tiền sử sảy thai liên tiếp, sinh non, hở eo cổ tử cung hoặc đang có các dấu hiệu dọa sảy thai như đau bụng dưới, ra máu âm đạo. Khi hệ thống giữ yên cơ tử cung đang suy yếu hoặc có bất thường, việc dung nạp các chất kích thích đường ruột hay gây mất cân bằng nội mô là điều cấm kỵ ^[2], ^[1].

Ngoài ra, những phụ nữ mang thai đang bị tiêu chảy, rối loạn tiêu hóa, viêm đại tràng hoặc người có thể trạng suy nhược, chán ăn cũng không được dùng hạt muồng ^[3]. Tính chất kích thích làm tăng bài tiết phân và ức chế nhu động ruột cục bộ ở liều cao có thể làm tình trạng suy nhược thêm trầm trọng ^[3]. Phụ nữ đang điều trị các bệnh lý mạn tính hoặc dùng thuốc hạ đường huyết cũng cần thận trọng tối đa trước các loại thảo mộc ^[4].

Giải pháp an toàn cho thai phụ và cách áp dụng thực tế

Đối với phụ nữ mang thai, phương châm an toàn hàng đầu luôn là không tự ý sử dụng bất kỳ loại trà thảo mộc dược liệu nào, bao gồm cả thảo quyết minh, nếu chưa có chỉ định hoặc tư vấn trực tiếp từ bác sĩ chuyên khoa sản hoặc chuyên gia y tế ^[4]. Thay vì phụ thuộc vào các bài thuốc truyền miệng mua từ chợ, thai phụ nên áp dụng các giải pháp chăm sóc tự nhiên và chuẩn mực đã được y học công nhận ^[4].

Để cải thiện tình trạng táo bón và nóng trong một cách an toàn, thai phụ nên ưu tiên điều chỉnh chế độ dinh dưỡng hàng ngày:

• Uống đủ lượng nước lọc cần thiết mỗi ngày nhằm làm mềm phân tự nhiên và duy trì tuần hoàn máu ổn định.
• Bổ sung chất xơ hòa tan thông qua các loại rau xanh lành tính, củ quả tươi và ngũ cốc nguyên hạt thay vì dùng các loại trà kích thích co bóp ruột.
• Duy trì vận động nhẹ nhàng như đi bộ hoặc tập yoga dành riêng cho bà bầu để kích thích nhu động ruột sinh lý hoạt động nhịp nhàng.
• Thiết lập thói quen đi vệ sinh vào khung giờ cố định và không nhịn đại tiện.

Nếu tình trạng táo bón, mất ngủ hoặc nóng trong kéo dài gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến sinh hoạt, thai phụ cần đến cơ sở y tế để được thăm khám. Bác sĩ có thể chỉ định các biện pháp nhuận tràng thẩm thấu an toàn cho thai kỳ hoặc hướng dẫn các liệu pháp thư giãn phù hợp. Việc bảo vệ sức khỏe mẹ và bé trong thai kỳ luôn cần sự cẩn trọng, sáng suốt và dựa trên những kiến thức khoa học đã được kiểm chứng.