Táo bón là tình trạng rối loạn tiêu hóa rất phổ biến ở trẻ nhỏ, khiến không ít bậc phụ huynh lo lắng và tìm kiếm các biện pháp khắc phục từ dân gian [1]. Nhiều gia đình có thói quen sao vàng hạt thảo quyết minh (hạt muồng muồng) rồi hãm nước cho con uống mỗi khi bé chậm đi ngoài, vì tin rằng thảo mộc tự nhiên luôn lành tính và mát gan nhuận tràng. Tuy nhiên, việc cho trẻ nhỏ sử dụng nước hãm từ loại hạt này liệu có thực sự an toàn và phù hợp với sinh lý đường ruột còn non nớt của trẻ hay không?

Câu trả lời từ góc độ khoa học là cha mẹ tuyệt đối không nên tự ý hãm nước thảo quyết minh cho trẻ nhỏ uống để trị táo bón. Dược liệu này chứa các hợp chất kích thích nhuận tràng mạnh thuộc nhóm anthraquinone, tiềm ẩn nguy cơ gây tiêu chảy mất kiểm soát, kích ứng niêm mạc ruột non nớt và gây rối loạn nước - điện giải nghiêm trọng nếu dùng sai liều lượng hoặc lạm dụng kéo dài.

Cơ chế tác động của nhóm hoạt chất anthraquinone lên hệ tiêu hóa

Thảo quyết minh thuộc chi muồng (Cassia/Senna), có thành phần hoạt chất chính là các dẫn xuất hydroxyanthracene và anthraquinone glycoside [2], [3]. Trong y học, các hợp chất anthraquinone có cơ chế tác dụng kích thích có chọn lọc lên mạng lưới đám rối thần kinh của cơ trơn thành ruột [3]. Khi các thụ thể thần kinh này bị kích thích, nhu động ruột sẽ gia tăng co bóp mạnh mẽ nhằm tống xuất phân ra ngoài một cách nhanh chóng [3].

Nhờ cơ chế kích thích co bóp trực tiếp này, thảo dược nhóm senna/cassia có thể làm tăng tần suất đi tiêu mà không làm thay đổi bản chất độ đặc của phân [4]. Tuy nhiên, đường ruột của trẻ nhỏ chưa hoàn thiện về mặt chức năng vận động cũng như khả năng điều hòa dịch thể. Khi ruột bị kích thích quá mức, lượng nước và các ion khoáng chất sẽ bị đẩy nhanh qua đại tràng mà không kịp tái hấp thu.

Chính vì vậy, việc sử dụng các chế phẩm chứa anthraquinone trong thời gian dài có thể dẫn đến hiện tượng lệ thuộc vào thuốc nhuận tràng, làm trơ phản xạ tự đi cầu tự nhiên của trực tràng [3]. Nghiêm trọng hơn, quá trình bài tiết phân lỏng ồ ạt kéo theo sự thất thoát các chất điện giải thiết yếu trong huyết thanh như natri và kali [3].

Các nghiên cứu lâm sàng nói gì về việc dùng thảo dược nhuận tràng ở trẻ em?

Để đánh giá mức độ an toàn của nhóm thảo dược nhuận tràng kích thích ở trẻ em, nhiều công trình y khoa đã phân tích cả mặt hiệu quả lẫn nguy cơ gặp phải các biến cố bất lợi:

Một tổng quan tài liệu y khoa công bố năm 2021 về các biện pháp phi dược lý cho trẻ bị táo bón chức năng ghi nhận dữ liệu tổng thể về các can thiệp này ở trẻ em còn rất thưa thớt, hạn chế hoặc còn nhiều thiếu sót [1]. Các nhà nghiên cứu chỉ ra rằng ngoài senna thì hầu hết các loại thảo dược khác đều gây ra những lo ngại đáng kể về tính an toàn (đặc biệt là lô hội chứa aloin hay vỏ cây cascara sagrada) do thiếu bằng chứng thuyết phục [1]. Trong khi đó, các biện pháp bổ sung an toàn, không có tác dụng phụ đáng kể lại là prebiotic, probiotic và chất xơ [1].

Một nghiên cứu tổng quan và hồi cứu hồ sơ bệnh án công bố năm 2018 tại một trung tâm y khoa đã khảo sát tác dụng phụ của senna trên trẻ nhỏ [5]. Trong y văn, nhóm tác giả tìm thấy 8 bài báo ghi nhận tình trạng phồng rộp, lở loét da vùng tầng sinh môn sau khi dùng senna ở 28 bệnh nhân nhi [5]. Đáng chú ý, 64% trường hợp phồng rộp xảy ra do vô tình uống nhầm hoặc dùng quá liều, và 36% xảy ra ở nhóm trẻ được kê đơn điều trị dài ngày [5]. Khi tổng kết trên 640 bệnh nhân được kê đơn senna tại trung tâm từ năm 2014 đến 2017, có 17 trẻ (chiếm 2,2%) phát triển vết phồng rộp da [5]. Nhóm trẻ bị phồng rộp dùng liều trung bình cao hơn hẳn, lên tới 60 mg/ngày so với mức 17,5 mg/ngày ở nhóm không bị (p < 0,001) [5]. Ngoài ra, có 83 trẻ (chiếm 13%) gặp các tác dụng phụ nhẹ như đau quặn bụng, nôn ói hoặc tiêu chảy [5].

Báo cáo an toàn của Cơ quan An toàn Thực phẩm Châu Âu (EFSA) năm 2018 đã rà soát lại các thử nghiệm dùng dẫn xuất hydroxyanthracene ở trẻ nhỏ [2]. Thử nghiệm chéo của Perkin (1977) trên trẻ táo bón mãn tính dưới 15 tuổi so sánh lactulose (10-15 mL/ngày) với senna (10-20 mL/ngày) cho thấy senna kém hiệu quả hơn và liên quan đến tần suất tác dụng phụ cao hơn như đau quặn bụng hoặc tiêu chảy [2]. Một thử nghiệm nhãn mở ngẫu nhiên của Sondheimer và Gervaise (1982) trên 37 trẻ từ 3 đến 12 tuổi so sánh dầu khoáng (1,5-5 mL/kg/ngày) với senna cho thấy dầu khoáng đem lại kết quả kiểm soát triệu chứng tốt hơn [2]. Trong một nghiên cứu ngẫu nhiên mù đơn của Terry và cộng sự (2013), bệnh nhân từ 6 đến 21 tuổi được dùng phác đồ làm sạch ruột 2 ngày bằng polyethylene glycol hoặc senna (15 mL/ngày cho lứa tuổi 6-12; 30 mL/ngày cho lứa tuổi 12-21), kết quả không thấy sự khác biệt đáng kể về nồng độ điện giải huyết thanh và creatinin giữa hai nhóm [2]. Tuy nhiên, các chuyên gia lưu ý rằng đây chỉ là phác đồ làm sạch ruột ngắn hạn kéo dài vỏn vẹn 2 ngày [2].

Mặt khác, trong một số bối cảnh lâm sàng chuyên biệt, hoạt chất anthraquinone được chỉ định có kiểm soát nghiêm ngặt. Nghiên cứu đoàn hệ hồi cứu năm 2014 trên 586 bệnh nhân ung thư nhi (độ tuổi trung bình 11,5 tuổi, dao động từ 0 đến 20 tuổi) điều trị bằng thuốc giảm đau nhóm opioid cho thấy việc dùng senna trong 2 ngày đầu giúp giảm đáng kể nguy cơ phải thụt tháo đại tràng (tỷ số nguy cơ HR = 0,31) và giảm nguy cơ cần chụp X-quang bụng (HR = 0,74) [6]. Một thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng năm 2017 trên trẻ bị dị tật hậu môn trực tràng sau phẫu thuật cũng nhận thấy senna với liều tối đa 38,7 mg/ngày mang lại lợi ích kích thích nhu động đại tràng hiệu quả để tống phân ra ngoài [4].

Dù vậy, các nghiên cứu này đều được thực hiện trên nhóm bệnh nhi có chỉ định đặc biệt, dùng chế phẩm chiết xuất đã chuẩn hóa liều lượng và có nhân viên y tế theo dõi sát sao, hoàn toàn không tương đồng với việc phụ huynh tự hái hạt thảo quyết minh hãm nước cho con uống tại nhà.

Cảnh báo nguy cơ tổn thương đa cơ quan khi lạm dụng thảo dược

Việc lạm dụng các loại nước sắc, nước hãm thảo mộc chứa dẫn xuất anthraquinone ở trẻ nhỏ có thể để lại những hậu quả khôn lường đối với sức khỏe. Một báo cáo lâm sàng năm 2021 đã mô tả trường hợp bé gái 3 tuổi có tiền sử táo bón mãn tính được gia đình thường xuyên cho uống các chế phẩm tự chế từ cây senna [3].

Cháu bé phải nhập viện cấp cứu trong tình trạng hôn mê với điểm Glasgow 11/15, giảm trương lực cơ toàn thân, sốt cao, chảy máu chân răng, rụng tóc và có nhiều tổn thương loét ban đỏ ở rìa hậu môn [3]. Kết quả xét nghiệm và tủy đồ xác định bệnh nhi bị viêm gan cấp tính nặng kèm theo tình trạng giảm sâu toàn thể huyết cầu (pancytopenia) do độc tính trên tủy xương và tế bào gan bắt nguồn từ việc sử dụng thảo dược senna kéo dài [3]. Ngoài ra, bé gái này còn xuất hiện biến chứng huyết khối tĩnh mạch sâu sau khi đặt ống thông tĩnh mạch đùi [3].

Trường hợp lâm sàng cảnh báo rằng việc sử dụng dài ngày các thảo dược chứa dẫn xuất anthraquinone không chỉ gây tiêu chảy, mất nước và rối loạn điện giải mà còn liên quan đến độc tính trực tiếp lên tế bào gan và tủy xương ở trẻ nhỏ [3].

Những hiểu lầm tai hại của phụ huynh khi chữa táo bón cho con

Nhiều bậc phụ huynh thường mang tâm lý chuộng các bài thuốc truyền miệng, cho rằng các loại hạt thảo mộc tự nhiên hãm trà sẽ "mát ruột", không có hóa chất nên an toàn hơn thuốc Tây. Đây là một ngộ nhận nguy hiểm vì hoạt chất tự nhiên khi được hấp thu vào cơ thể vẫn mang dược tính trị liệu và chuyển hóa qua gan, thận giống như dược phẩm.

Một sai lầm phổ biến khác là tự ý tăng lượng hạt thảo quyết minh hãm đặc hơn khi thấy trẻ chưa đi ngoài được. Dữ liệu y khoa đã chứng minh liều lượng hoạt chất kích thích càng cao thì nguy cơ xuất hiện biến chứng càng lớn [5]. Liều cao dẫn đến tiêu chảy cấp diễn, phân lỏng có tính axit tiếp xúc liên tục với vùng da đóng bỉm vào ban đêm sẽ nhanh chóng gây bỏng rát, phồng rộp và lở loét da nghiêm trọng [5].

Bên cạnh đó, việc phụ huynh thấy con đi ngoài được sau khi uống nước hãm thảo dược rồi tiếp tục cho uống duy trì hàng tuần sẽ tạo thành vòng luẩn quẩn. Đại tràng của trẻ sẽ dần mất đi trương lực cơ tự nhiên, dẫn tới tình trạng phụ thuộc vào chất kích thích nhuận tràng mới có thể tống phân ra ngoài [3].

Nhóm đối tượng cần tuyệt đối thận trọng

Dựa trên các bằng chứng khoa học hiện có, những đối tượng sau cần tránh hoàn toàn việc sử dụng nước hãm thảo quyết minh:

  • Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ dưới 2-3 tuổi: Nhóm tuổi này có niêm mạc ruột vô cùng nhạy cảm, chức năng gan thận chưa hoàn thiện để chuyển hóa các hợp chất anthraquinone phức tạp [3].
  • Trẻ chưa tự chủ vệ sinh, thường xuyên phải đóng tã bỉm: Nguy cơ phân lỏng ứ đọng tiếp xúc lâu với da vùng kín sẽ gây viêm da tiếp xúc và phồng rộp tầng sinh môn nghiêm trọng [5].
  • Trẻ có bệnh lý nền về gan, thận hoặc rối loạn tạo máu: Các độc tính tiềm tàng trên gan và tủy xương của nhóm anthraquinone có thể làm trầm trọng thêm tình trạng bệnh có sẵn [3].
  • Trẻ có dấu hiệu mất nước, sốt cao hoặc đang tiêu chảy xen kẽ táo bón: Việc kích thích đường ruột trong giai đoạn này dễ đẩy trẻ vào tình trạng rối loạn điện giải nguy hiểm [3].

Giải pháp khoa học, an toàn giúp cải thiện táo bón ở trẻ nhỏ

Thay vì tìm đến các loại thảo dược kích thích tiềm ẩn nhiều rủi ro, phụ huynh nên áp dụng các biện pháp đã được chứng minh hiệu quả và độ an toàn cao trong y văn:

  • Tăng cường chất xơ và cân bằng dinh dưỡng: Bổ sung các loại chất xơ hòa tan, men vi sinh (probiotics) và prebiotic được đánh giá là những can thiệp an toàn, không có tác dụng phụ đáng kể cho trẻ táo bón chức năng [1].
  • Cho trẻ uống đủ nước mỗi ngày: Đảm bảo lượng nước phù hợp với lứa tuổi giúp làm mềm khối phân tự nhiên, hỗ trợ nhu động ruột vận hành trơn tru.
  • Áp dụng các liệu pháp xoa bóp và điều chỉnh hành vi: Xoa bóp bụng nhẹ nhàng theo chiều kim đồng hồ, tập thở cơ hoành hoặc hướng dẫn trẻ ngồi bô đúng tư thế sau bữa ăn là những phương pháp an toàn, cho thấy nhiều triển vọng trong việc hỗ trợ điều trị táo bón ở trẻ [1].
  • Thăm khám bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa nhi: Trong trường hợp táo bón kéo dài trên 3 tháng (táo bón mãn tính), việc dùng thuốc nhuận tràng thẩm thấu theo chuẩn y khoa như polyethylene glycol (PEG) được chứng minh là an toàn, dung nạp tốt và có hiệu quả lâu dài ở trẻ nhỏ [7], [8]. Nếu cần dùng thuốc nhuận tràng kích thích, bác sĩ sẽ tính toán liều lượng dựa trên cân nặng và giới hạn thời gian sử dụng an toàn nhằm ngăn ngừa biến chứng phồng rộp hay rối loạn điện giải [5], [2].

Hệ tiêu hóa của trẻ nhỏ rất mong manh và phản ứng hoàn toàn khác so với người trưởng thành. Phụ huynh tuyệt đối không nên xem nhẹ chứng táo bón của con bằng cách tự ý hãm các loại trà thuốc như thảo quyết minh để điều trị tại nhà. Việc xây dựng chế độ dinh dưỡng giàu chất xơ, duy trì thói quen vận động và tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa là con đường an toàn, bền vững nhất để bảo vệ sức khỏe đường ruột cho bé.