Thói quen nhâm nhi tách trà thảo mộc giúp thư giãn tinh thần rất phổ biến ở phụ nữ Việt Nam. Khi mang thai, nhiều chị em vẫn muốn duy trì sở thích uống trà hoa cúc để giảm căng thẳng, dễ ngủ nhưng lại lo lắng liệu thức uống này có ảnh hưởng đến em bé trong bụng.
Câu trả lời ngắn gọn là hiện chưa có dữ liệu lâm sàng trực tiếp khẳng định mức độ an toàn tuyệt đối của trà hoa cúc đối với thai nhi trên cơ thể người. Dù các thử nghiệm độc tính cấp tính trên động vật và tế bào cho thấy tinh dầu hoa cúc không gây đột biến gen hay ngộ độc ở liều thử nghiệm, phụ nữ mang thai vẫn cần hết sức thận trọng vì thảo dược này chứa nhiều hoạt chất sinh học mạnh và tiềm ẩn nguy cơ nhiễm tạp chất hoặc nhầm lẫn giống cây [1], [2], [3].
Thắc mắc thường gặp của mẹ bầu về trà thảo mộc
Trong suốt thai kỳ, cơ thể người mẹ có nhiều thay đổi khiến cảm giác mệt mỏi, đau đầu hoặc khó chịu dễ xuất hiện. Thay vì dùng thuốc tây, nhiều thai phụ tìm đến các loại trà thảo mộc tự nhiên với suy nghĩ cây cỏ lành tính sẽ không gây hại cho sự phát triển của bào thai.
Hoa cúc, đặc biệt là loài Chrysanthemum indicum L. thuộc họ Cúc (Compositae/Asteraceae), từ lâu đã được sử dụng rộng rãi tại các nước Đông Á như Trung Quốc và Hàn Quốc [1], [4], [3]. Loại hoa này thường được pha thành trà để hỗ trợ giảm viêm, giảm đau đầu, làm dịu các bệnh về mắt, cải thiện triệu chứng tăng huyết áp và các bệnh lý đường hô hấp [1], [4], [3]. Chính vì công dụng đa dạng này, trà hoa cúc trở thành lựa chọn hàng đầu trong danh sách đồ uống được các mẹ bầu cân nhắc.
Tuy nhiên, ranh giới giữa thực phẩm đồ uống và dược liệu trị bệnh ở hoa cúc rất mong manh. Trong số các loài cúc, Chrysanthemum indicum chứa nhiều thành phần hóa học có hoạt tính mạnh hơn cả và chủ yếu được dùng cho mục đích y học [3]. Do đó, việc đưa bất kỳ hoạt chất dược lý nào vào cơ thể trong giai đoạn nhạy cảm như thai kỳ đều cần được xem xét dưới góc độ khoa học.
Cơ chế tác động và thành phần hóa học trong hoa cúc
Lợi ích dược lý của hoa cúc đến từ đặc tính chống oxy hóa, kháng virus, kháng khuẩn và điều hòa miễn dịch [1], [5]. Phân tích thành phần bay hơi trong tinh dầu hoa cúc cho thấy sự hiện diện của nhiều hợp chất tự nhiên như 1,8-cineole, germacrene D, camphor (long não), alpha-cadinol, camphene, pinocarvone, beta-caryophyllene, 3-cyclohexen-1-ol và gamma-curcumene [1].
Khi đi vào cơ thể, các chiết xuất từ hoa cúc tác động lên hệ thống phản ứng viêm và cân bằng oxy hóa. Cụ thể, dược liệu này giúp làm giảm tình trạng căng thẳng oxy hóa thông qua việc gia tăng hoạt động của các enzyme bảo vệ tế bào như catalase (CAT), glutathione peroxidase (GSH-PX) và superoxide dismutase (SOD) [4].
Đồng thời, hoạt chất trong hoa cúc còn ức chế các chất trung gian gây viêm như TNF-alpha, IL-1beta, IL-6 và làm giảm biểu hiện của protein NF-kappaB p65 [4]. Những cơ chế này giải thích vì sao trà hoa cúc có khả năng làm dịu các triệu chứng sưng viêm trong y học cổ truyền [1], [4]. Tuy nhiên, sự hiện diện của các hợp chất mạnh như camphor hay khả năng can thiệp sâu vào tín hiệu tế bào cũng đặt ra câu hỏi về tính an toàn khi đi qua hàng rào nhau thai.
Nghiên cứu khoa học nói gì về tính an toàn và tác dụng của hoa cúc?
Để đánh giá mức độ an toàn của hoa cúc, một nghiên cứu công bố năm 2013 đã tiến hành kiểm tra độc tính cấp đường uống, bất thường vi nhân tủy xương và khả năng gây đột biến gen của tinh dầu hoa Chrysanthemum indicum [1]. Trong thử nghiệm trên chuột kéo dài 15 ngày sau khi cho uống một liều duy nhất tinh dầu hoa cúc ở mức 2.000 mg/kg trọng lượng cơ thể/ngày, nhóm nghiên cứu không ghi nhận trường hợp tử vong hay dấu hiệu ngộ độc lâm sàng nào [1]. Số lượng tế bào hồng cầu có vi nhân ở tủy xương cũng không có sự khác biệt đáng kể giữa nhóm dùng tinh dầu và nhóm đối chứng [1].
Ở thử nghiệm đột biến ngược trên vi khuẩn S. Typhimurium và E. coli với hàm lượng từ 15,63 đến 500 microgam tinh dầu hoa cúc mỗi đĩa nuôi cấy (có hoặc không có hệ thống hoạt hóa chuyển hóa), kết quả cho thấy tinh dầu không gây ra đột biến gen [1]. Nghiên cứu năm 2013 này kết luận việc tiêu thụ tinh dầu hoa cúc không gây độc tính cấp tính đường uống hay tổn thương di truyền trong phạm vi thử nghiệm, nhưng giới hạn của nó là chỉ theo dõi ngắn hạn 15 ngày trên chuột thường chứ không thực hiện trên động vật mang thai [1].
Về hoạt tính sinh học ở cấp độ tế bào, một nghiên cứu năm 2025 đã đánh giá chiết xuất methanol từ hoa và lá cúc trong phòng thí nghiệm (in vitro) [5]. Bằng phương pháp DPPH, nồng độ ức chế 50% gốc tự do (IC50) của chiết xuất hoa là 77,19 ± 2,4 microgam/mL và của lá là 101,94 ± 2,34 microgam/mL [5]. Với phương pháp ABTS, chỉ số IC50 lần lượt đạt 93,21 ± 3,42 microgam/mL ở hoa và 98,22 ± 3,34 microgam/mL ở lá, cho thấy khả năng chống oxy hóa tăng lên ở nồng độ cao [5].
Đáng chú ý, nghiên cứu năm 2025 này cũng phát hiện chiết xuất hoa cúc có độc tính tế bào (cytotoxic activity) trên dòng tế bào A549 mạnh hơn so với chiết xuất lá (với P < 0,05), thể hiện qua chỉ số IC50 của hoa là 72,49 ± 3,14 microgam/mL so với 102,54 ± 4,17 microgam/mL của lá [5]. Dù đặc tính gây độc tế bào này mở ra tiềm năng nghiên cứu chống ung thư và kháng khuẩn cho ngành dược phẩm, nó cũng là lời nhắc nhở rằng hoạt chất trong hoa cúc có tác động sinh học rất mạnh lên sự sống của tế bào [5].
Một nghiên cứu khác năm 2017 trên mô hình chuột mắc bệnh viêm cột sống dính khớp (một bệnh tự miễn gây viêm khớp cùng chậu và cứng cột sống) đã bổ sung chiết xuất hoa cúc vào chế độ ăn của chuột [4]. Kết quả cho thấy chiết xuất giúp giảm các chỉ số viêm (TNF-alpha, IL-1beta, IL-6, NF-kappaB p65) và tăng các protein DKK-1, SOST cũng như enzyme chống oxy hóa (P < 0,05) [4]. Giới hạn của công trình này là tập trung vào bệnh lý xương khớp trên chuột, chưa cung cấp dữ liệu về liều dùng an toàn cho thai kỳ ở người [4].
Lợi ích và giới hạn của bằng chứng hiện tại
Nhìn vào các dữ liệu khoa học hiện có, không thể phủ nhận hoa cúc là nguồn dược liệu giàu chất chống oxy hóa và kháng khuẩn tiềm năng [1], [5]. Việc không phát hiện độc tính cấp tính ở liều 2.000 mg/kg trên chuột hay không gây đột biến vi khuẩn là những tín hiệu ban đầu tích cực về mặt an toàn cơ bản của tinh dầu hoa cúc [1].
Tuy nhiên, giới hạn lớn nhất hiện nay là sự thiếu hụt hoàn toàn các thử nghiệm lâm sàng trên phụ nữ mang thai. Kết quả an toàn trong 15 ngày trên chuột trưởng thành không đồng nghĩa với việc an toàn cho phôi thai đang trong giai đoạn phân chia tế bào và hình thành cơ quan [1]. Đặc biệt, khi chiết xuất hoa cúc thể hiện độc tính tế bào rõ rệt trong ống nghiệm ở mức IC50 là 72,49 ± 3,14 microgam/mL, việc tự ý nạp lượng lớn các hợp chất cô đặc từ hoa cúc vào cơ thể mẹ bầu là điều không được khuyến khích [5].
Những rủi ro tiềm ẩn từ nguồn nguyên liệu trà hoa cúc
Một hiểu lầm phổ biến của người tiêu dùng là cứ mua trà hoa cúc khô trên thị trường thì đều là sản phẩm tự nhiên an toàn. Thực tế, một nghiên cứu năm 2020 chỉ ra rằng việc sử dụng hoa cúc đang gặp nhiều vấn đề nghiêm trọng do tình trạng pha trộn hàng giả và nhầm lẫn giữa các loài có hình thái giống nhau [3].
Người mua rất dễ nhầm Chrysanthemum indicum với các loài khác như C. morifolium, C. boreale hoặc Aster spathulifolius [3]. Các nhà khoa học đã phải phát triển phương pháp phân biệt dựa trên lông tơ hình chữ T (T-shaped trichomes) chỉ có ở mặt trên lá của loài C. indicum, kết hợp với kỹ thuật sinh học phân tử PCR đa mồi vùng gen lục lạp rpoC2 (tạo ra đoạn DNA 675 bp cho C. indicum và 1026 bp cho các loài cúc khác) để xác thực mẫu hoa khô trên thị trường [3]. Điều này cho thấy bằng mắt thường, thai phụ khó có thể biết chính xác loại trà hoa cúc mình đang uống thuộc loài nào và có bị pha tạp hay không [3].
Bên cạnh nguy cơ nhầm lẫn giống, vấn đề ô nhiễm kim loại nặng từ đất trồng sang cây hoa cúc cũng là mối đe dọa trực tiếp đến sức khỏe con người thông qua chuỗi thực phẩm [2]. Một nghiên cứu công bố năm 2025 cho biết tình trạng đất nhiễm độc cadmium (Cd) dẫn đến việc kim loại nặng này tích tụ trong cây hoa cúc Chrysanthemum indicum [2]. Khi xử lý bằng khí hydro sunfua (H2S) ngoại sinh trong thí nghiệm, lượng cadmium tích tụ ở rễ tăng 21,15% và giảm được 13,21% ở các bộ phận trên mặt đất nhờ tăng hàm lượng pectin (50,09%) và hemicellulose (49,79%) giữ ion Cd2+ lại ở vách tế bào rễ [2]. Dù vậy, nghiên cứu này phản ánh một thực tế là hoa cúc trồng ở vùng đất ô nhiễm hoàn toàn có khả năng mang theo tồn dư cadmium vào tách trà của người uống [2].
Ai nên thận trọng khi sử dụng trà hoa cúc?
Phụ nữ đang mang thai, đặc biệt trong 3 tháng đầu thai kỳ, là nhóm đối tượng đầu tiên cần thận trọng tối đa. Do hoa cúc chứa các hợp chất dễ bay hơi như camphor và có hoạt tính dược lý mạnh dùng để trị bệnh trong đông y, việc uống trà hoa cúc thường xuyên mà không rõ hàm lượng có thể mang lại rủi ro không đáng có [1], [3].
Những người có cơ địa dị ứng với các loài thực vật thuộc họ Cúc (Compositae/Asteraceae) cũng cần tránh sử dụng để phòng ngừa phản ứng quá mẫn [1], [4]. Ngoài ra, vì hoa cúc từ lâu được dùng để điều trị các triệu chứng tăng huyết áp và tác động lên hệ miễn dịch, những thai phụ có huyết áp thấp, đang gặp vấn đề về miễn dịch hoặc đang phải dùng thuốc điều trị bệnh nền cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng [1], [4], [3].
Người tiêu dùng không tìm được nguồn cung cấp trà có kiểm định chất lượng rõ ràng cũng nên tránh sử dụng.Nguy cơ uống phải trà bị pha trộn loài khác hoặc nhiễm kim loại nặng như cadmium từ môi trường canh tác sẽ gây hại trực tiếp cho cả mẹ và bé [2], [3].
Gợi ý áp dụng thực tế để bảo vệ thai kỳ khỏe mạnh
Thay vì tự ý dùng các loại trà dược liệu có hoạt tính mạnh như Chrysanthemum indicum để giải quyết chứng mất ngủ hay đau đầu khi mang thai, mẹ bầu nên ưu tiên các biện pháp an toàn đã được xác lập. Uống đủ nước lọc ấm, duy trì chế độ ăn cân bằng và nghỉ ngơi hợp lý là cách tốt nhất để cơ thể tự phục hồi.
Nếu thai phụ vẫn muốn thưởng thức hương vị trà hoa cúc, nguyên tắc quan trọng nhất là hỏi ý kiến bác sĩ sản khoa đang theo dõi thai kỳ của mình. Tuyệt đối không sử dụng các loại tinh dầu hoa cúc đậm đặc để uống, cũng không dùng các bài thuốc sắc hoa cúc liều cao nhằm mục đích tự điều trị viêm nhiễm hay hạ huyết áp tại nhà [1], [3].
Khi chọn mua sản phẩm cho gia đình, cần lựa chọn nguồn nguyên liệu được kiểm soát chặt chẽ về nguồn gốc thực vật và đạt chuẩn an toàn vệ sinh thực phẩm, không nhiễm kim loại nặng từ đất trồng [2], [3]. Nếu chỉ dùng để thư giãn theo chỉ dẫn của thầy thuốc, nên pha thật loãng với lượng rất nhỏ, ngâm nhanh trong nước ấm thay vì đun sắc kỹ để hạn chế việc chiết xuất quá mức các hợp chất gây độc tế bào hoặc tinh dầu mạnh như camphor vào nước uống [1], [5].
Tóm lại, hoa cúc là một dược liệu quý có khả năng chống oxy hóa, kháng khuẩn và giảm viêm mạnh mẽ, đồng thời không gây độc cấp tính hay đột biến gen trong các thử nghiệm cơ bản trên chuột và vi khuẩn [1], [5], [4]. Tuy nhiên, do thiếu bằng chứng an toàn trực tiếp cho thai nhi, cộng thêm rủi ro về độc tính tế bào ở nồng độ cao, nguy cơ nhầm lẫn giống và nhiễm kim loại nặng từ đất, phụ nữ mang thai nên hạn chế uống trà hoa cúc và luôn hỏi ý kiến bác sĩ trước khi dùng [2], [5], [3].