Phụ nữ mang thai uống trà sả nhiều có nguy cơ gì?

Nhiều thai phụ có thói quen dùng thảo mộc để giảm ốm nghén, thư giãn tinh thần hoặc kích thích tiêu hóa. Trong đó, sả chanh là hương liệu quen thuộc thường được chế biến thành nước uống ấm hoặc kết hợp trong các món ăn hàng ngày. Tuy nhiên, việc sử dụng các loại trà từ sả với lượng nhiều trong thời kỳ mang thai liệu có gây ra tác động tiêu cực nào tới sức khỏe mẹ và bé hay không?

Câu trả lời là mẹ bầu cần hết sức thận trọng khi uống trà sả đậm đặc hoặc dùng liên tục với khối lượng lớn. Dù sả thường an toàn khi làm gia vị nấu nướng, các chiết xuất thảo mộc cô đặc có chứa hoạt chất sinh học mạnh tác động trực tiếp lên hệ cơ trơn tử cung, tiềm ẩn rủi ro nếu cơ thể hấp thụ liều cao trong thai kỳ.

Thói quen dùng thảo mộc thiếu kiểm soát trong thai kỳ

Nhiều người thường mặc định rằng các sản phẩm thảo dược có nguồn gốc tự nhiên đều vô hại đối với thai nhi. Điều này dẫn tới tâm lý chủ quan khi dùng các loại trà thảo mộc tự pha hoặc mua trôi nổi ngoài thị trường mà không tìm hiểu kỹ liều lượng và độc tính.

Một khảo sát năm 2021 tại một bệnh viện đào tạo tuyến ba ở Jimma, Ethiopia cho thấy thực trạng đáng lưu ý về việc dùng cây cỏ làm thuốc ở phụ nữ mang thai ^[1]. Trong số 125 phụ nữ nhập viện tại các khoa phụ sản, có tới 106 người (chiếm 84,8%) nhập viện do đình chỉ thai nghén tự chọn hoặc sẩy thai ^[1]. Trong nhóm phụ nữ đình chỉ thai hoặc sẩy thai này, 17,9% (19 người) từng dùng một hoặc nhiều loại cây thuốc trong thai kỳ ^[1].

Đáng chú ý, 5 phụ nữ đã sử dụng các loại thảo mộc tiềm ẩn nguy cơ không an toàn ^[1]. Nghiên cứu thống kê rằng khoảng ba phần tư lượng thảo dược được mua ở các chợ (76,5%) và 68,3% được người nhà thu hái, đồng thời 75,2% người tham gia dùng thảo mộc theo lời khuyên từ chính các thành viên trong gia đình ^[1].

Về cách thức sử dụng, đường uống chiếm ưu thế tuyệt đối với 89,7% ^[1]. Đơn vị đo lường phổ biến nhất là cốc nước (51,7%), với liều thông thường là một cốc nước (47,5%), tần suất một lần mỗi ngày (54,8%) và 32,9% phụ nữ dùng kéo dài liên tục nhiều tháng trong thai kỳ ^[1]. Việc sử dụng thảo dược theo kinh nghiệm truyền miệng, định lượng thô sơ bằng cốc nước và uống kéo dài tiềm ẩn nguy cơ tác động xấu đến tính ổn định của buồng tử cung ^[1].

Nguy cơ tiềm ẩn đối với sự co bóp tử cung

Cơ chế điều hòa co bóp cơ tử cung là yếu tố sống còn bảo đảm thai nhi phát triển an toàn đến ngày sinh nở. Bất kỳ tác nhân kích thích nào làm xáo trộn tính ổn định của cơ tử cung đều có thể gây dọa sẩy thai hoặc sinh non.

Trong sả chanh, citral là thành phần tinh dầu chủ chốt mang lại hương vị đặc trưng. Khi nghiên cứu cơ chế hoạt động của hoạt chất này, một thử nghiệm công bố năm 2021 trên mô hình chuột cống mang thai đã phân tích chi tiết tác động của citral lên chức năng tử cung ^[2]. Nghiên cứu chỉ ra rằng các kênh aquaporin (AQP), đặc biệt là AQP5, được biểu hiện ở tử cung và giữ vai trò sinh lý quan trọng trong thai kỳ, bao gồm chuyển dạ, co bóp cơ tử cung và độ chín muồi của cổ tử cung ^[2].

Thực nghiệm in vitro chỉ ra rằng các cơn co thắt tử cung được kích hoạt bằng KCl đã bị thay đổi đáng kể khi tiếp xúc với citral ^[2]. Citral đóng vai trò như một chất đối kháng TRPV4, làm tăng đáng kể sự biểu hiện của AQP5 trên tế bào mô ^[2]. Kết quả trên động vật cho thấy citral làm giảm đáng kể sự co bóp tử cung ở ngày mang thai thứ 22 và kéo dài thời gian mang thai ở cả chuột bình thường lẫn mô hình sinh non ^[2].

Dù việc giãn cơ trơn hoặc ức chế co bóp trong nghiên cứu dược lý phòng thí nghiệm mở ra hướng điều trị sinh non, nó lại phản ánh tính chất can thiệp cơ học rất mạnh của citral lên tế bào cơ trơn tử cung ^[2]. Khi uống trà sả ở nồng độ cao, lượng tinh dầu hấp thụ lớn có thể làm rối loạn trương lực cơ tự nhiên, gây ra các phản ứng không mong muốn ở các giai đoạn nhạy cảm của thai kỳ.

Nghiên cứu khoa học nói gì về rủi ro và giới hạn dữ liệu

Những cảnh báo liên quan đến thảo mộc và thai kỳ bắt nguồn từ việc thiếu kiểm soát hàm lượng hoạt chất tự nhiên. Nghiên cứu quan sát năm 2021 tại Ethiopia cảnh báo rằng nhiều cây cỏ dân gian có thể kích thích co thắt tử cung, thúc đẩy hành kinh hoặc gây độc tế bào ^[1]. Dù vậy, nghiên cứu này mang tính chất cắt ngang tại một bệnh viện địa phương, sử dụng dữ liệu hồi cứu dựa trên lời kể của bệnh nhân, do đó chưa thể xác lập mối quan hệ nhân quả tuyệt đối giữa từng loại nước lá cụ thể và các ca mất thai ^[1].

Đối với hoạt chất citral chiết xuất từ sả, nghiên cứu năm 2021 xác định hoạt chất này làm biến đổi kênh vận chuyển nước AQP5 và làm giảm co bóp tử cung ở chuột ^[2]. Tuy nhiên, thử nghiệm này chỉ được thực hiện trên chuột cống mang thai ngày thứ 22 và trên các dải cơ tử cung cô lập trong phòng thí nghiệm ^[2].

Cần lưu ý rằng dữ liệu trên động vật chưa thể phản ánh chính xác 100% phản ứng sinh học xảy ra bên trong cơ thể người mẹ. Hiện nay, vẫn chưa có đủ các thử nghiệm lâm sàng đối chứng quy mô lớn ở người để xác định ngưỡng an toàn chính xác của trà sả đậm đặc qua từng tuần tuổi thai. Do tính chất đạo đức y học, các thử nghiệm trực tiếp dùng hoạt chất sả liều cao trên thai phụ không thể tiến hành tự do, khiến việc đánh giá rủi ro phần lớn dựa trên bằng chứng dược lý tiền lâm sàng.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng sả trong thai kỳ

Một sai lầm rất phổ biến là đánh đồng tác dụng của sả gia vị trong bữa ăn với việc uống trà sả nấu đậm. Khi dùng sả để ướp thịt hoặc nấu canh, lượng tinh dầu mẹ bầu tiêu thụ rất nhỏ và đã bay hơi phần lớn qua nhiệt độ nấu nướng thông thường.

Ngược lại, thói quen đun đặc nhiều nhánh sả, dùng tinh dầu sả nguyên chất pha nước uống, hoặc kết hợp sả với liều lượng lớn nhằm mục đích "thanh lọc giải độc" sẽ giải phóng một lượng citral rất cao vào máu. Điều này hoàn toàn khác biệt với thói quen ăn uống ẩm thực thông thường.

Quan niệm "thảo dược an toàn vì có nguồn gốc tự nhiên" cũng là suy nghĩ sai lệch nghiêm trọng. Thực vật luôn chứa các hợp chất thứ cấp có tính dược lực mạnh. Khảo sát thực tế cho thấy các loại thảo mộc dùng trong dân gian vẫn có thể gây nguy cơ độc tế bào, co thắt bất thường và rối loạn chuyển hóa đường huyết ^[1].

Nhóm đối tượng cần tuyệt đối thận trọng

Không phải mọi cơ địa thai phụ đều đáp ứng giống nhau, tuy nhiên các trường hợp sau đây cần tránh hoàn toàn việc sử dụng trà sả đậm đặc hoặc uống trà thảo mộc sả thường xuyên:

• Mẹ bầu trong tam cá nguyệt đầu tiên: 3 tháng đầu là giai đoạn phôi thai làm tổ và hình thành các cơ quan trọng yếu. Bất kỳ sự thay đổi bất thường nào về trương lực tử cung đều có thể làm tăng nguy cơ động thai hoặc sẩy thai tự nhiên ^[1].
• Phụ nữ có tiền sử dọa sẩy thai hoặc sinh non: Những thai phụ từng bị chuyển dạ sớm, hở eo tử cung, hoặc cổ tử cung ngắn cần hạn chế tối đa các hoạt chất tác động lên kênh ion và mô cơ tử cung ^[2].
• Người có bất thường về cấu trúc buồng tử cung: Nhóm thai phụ có vết mổ cũ, u xơ tử cung hoặc dị tật đường sinh dục rất dễ bị ảnh hưởng nếu các cơn co thắt cơ trơn bị kích thích hoặc rối loạn.
• Thai phụ có cơ địa dị ứng thảo mộc: Việc uống chiết xuất sả có thể gây viêm dạ dày, trào ngược thực quản hoặc rối loạn nhịp tim ở những người nhạy cảm.

Cách áp dụng thực tế và lời khuyên an toàn

Để vừa bảo đảm an toàn cho thai nhi vừa tận hưởng được hương vị thơm ngon của sả trong đời sống hàng ngày, mẹ bầu nên tuân thủ các nguyên tắc sau:

• Giới hạn trong ẩm thực: Chỉ nên dùng sả như một loại gia vị nêm nếm với lượng vừa phải (1-2 lát mỏng hoặc một nhánh nhỏ dập nát) để tạo hương thơm cho các món canh, món hầm hoặc hấp.
• Không uống trà sả nguyên chất: Tránh dùng các loại nước hãm nhiều củ sả tươi đặc quánh hoặc trà túi lọc sả uống thay nước lọc. Tuyệt đối không nhỏ tinh dầu sả vào nước uống vì hàm lượng tinh dầu cô đặc chứa citral rất cao ^[2].
• Chế biến đúng cách: Khi nấu ăn, nên nấu chín kỹ thức ăn có chứa sả để nhiệt độ làm giảm bớt hàm lượng tinh dầu dễ bay hơi, giúp món ăn vừa thơm ngon vừa không gây kích ứng đường tiêu hóa.
• Kết hợp an toàn: Nếu muốn tạo cảm giác dễ chịu cho vòm họng khi ốm nghén, mẹ bầu có thể uống nước ấm pha vài giọt nước cốt chanh tươi hoặc một lát gừng mỏng thay vì lạm dụng nước cốt sả.

Việc duy trì chế độ dinh dưỡng cân bằng, phong phú và uống đủ nước lọc luôn là nền tảng tốt nhất cho sự phát triển của thai nhi. Trà sả và các loại nước sắc thảo mộc chỉ nên được xem là thức uống thưởng thức thỉnh thoảng với nồng độ thật loãng. Khi xuất hiện bất kỳ dấu hiệu đau bụng dưới, xuất huyết âm đạo bất thường hoặc đang có bệnh lý thai kỳ, mẹ bầu cần ngưng ngay việc dùng các loại nước lá và đi khám chuyên khoa sản khoa để nhận chỉ dẫn y khoa chính xác.