Khi thời tiết thay đổi hoặc cơ thể mệt mỏi, cảm giác ngứa ngáy và đau rát cổ họng thường xuyên xuất hiện khiến việc nuốt nước bọt hay ăn uống trở nên khó chịu. Đa số mọi người thường tìm đến các loại kẹo ngậm thảo mộc, si-rô ho hoặc mật ong pha chanh để làm dịu niêm mạc họng. Tuy nhiên, với người mắc bệnh đái tháo đường, việc dùng mật ong hay si-rô chứa đường mía thông thường lại trở thành nỗi lo lắng lớn vì nguy cơ làm đường huyết tăng vọt mất kiểm soát.

Trong hoàn cảnh này, quả la hán (Siraitia grosvenorii) pha nước ấm trở thành một lựa chọn tự nhiên được nhiều người truyền tai nhau. Vị ngọt đậm đà tự nhiên của loại quả này liệu có an toàn cho người đái tháo đường, và nước quả la hán có thực sự giúp giảm đau rát họng hiệu quả hay không? Câu trả lời là có: quả la hán không chỉ hỗ trợ làm dịu họng theo kinh nghiệm dân gian mà các hợp chất tạo ngọt đặc biệt trong quả còn không làm tăng đường huyết, thậm chí mang lại nhiều lợi ích hỗ trợ kiểm soát chuyển hóa theo các nghiên cứu khoa học hiện đại [1], [2].

Nguồn gốc vị ngọt và cơ chế làm dịu họng của quả la hán

Từ lâu trong y học cổ truyền, quả la hán đã được dùng như một vị thuốc kiêm thực phẩm có công dụng thanh nhiệt, nhuận phế, làm dịu cổ họng, khôi phục giọng nói và hỗ trợ điều trị đau rát họng cũng như hạ đường huyết [1], [3]. Vị ngọt đậm của quả la hán không đến từ đường sucrose, glucose hay fructose thông thường mà do các hợp chất nhóm triterpene glycoside gọi là mogroside tạo ra [1], [4], [3].

Các mogroside ngọt không chỉ tạo vị giác dễ chịu mà còn là thành phần hoạt tính sinh học chính thể hiện tính chất giảm ho và long đờm tự nhiên [4]. Khi pha quả la hán với nước ấm, dòng nước ấm mang theo các hoạt chất này bao phủ nhẹ nhàng lên niêm mạc họng đang bị kích ứng, giúp duy trì độ ẩm mô, giảm co thắt gây ho và giảm cảm giác đau buốt [4], [3]. Điểm đặc biệt nhất là chiết xuất quả la hán và bột của nó được xác định là chất tạo ngọt không chứa dinh dưỡng sinh năng lượng, hoàn toàn không làm thay đổi mức đường huyết cũng như độ dung nạp glucose ở cơ thể khỏe mạnh [5], [2].

Bằng chứng khoa học về tác động của mogroside đối với đường huyết

Để làm rõ liệu vị ngọt của la hán có an toàn cho người bệnh đường huyết cao hay không, nhiều nghiên cứu thực nghiệm đã phân tích sâu các cơ chế chuyển hóa sinh học:

Nghiên cứu công bố năm 2020 trên chuột mắc đái tháo đường týp 2 (T2DM) béo phì do ăn chế độ giàu chất béo và tiêm streptozocin (HFD/STZ) đã phân lập phân đoạn mogroside phân cực thấp chứa 1-3 gốc glucose (L-SGgly) từ dịch chiết ethanol 50% của quả la hán [1]. Phân tích sắc ký lỏng siêu hiệu năng (UPLC) ghi nhận các hoạt chất như 11-oxomogroside V, mogroside V, mogroside III, mogroside IIE và mogroside IIIA [1]. Kết quả cho thấy phân đoạn L-SGgly giúp hạ đường huyết lúc đói, cải thiện insulin lúc đói và giảm tình trạng kháng insulin thông qua cơ chế kích thích tăng tiết hormone GLP-1 và hoạt hóa enzym AMPK tại gan [1].

Nghiên cứu công bố năm 2021 tiếp tục đánh giá tác động của dịch chiết quả la hán chứa mogroside (SG) và phân đoạn L-SGgly trên chuột T2DM qua thời gian can thiệp 14 ngày [5]. Phương pháp giải trình tự gen 16S rRNA và phân tích sắc ký khối phổ ghi nhận hệ vi sinh đường ruột bị rối loạn đã được phục hồi [5]. Đáng chú ý, nồng độ các acid béo chuỗi ngắn (SCFA) có lợi trong phân chuột tăng lên rõ rệt, trong khi deoxycholic acid và 1beta-hydroxycholic acid giảm đi, chứng minh mogroside hỗ trợ điều hòa đường huyết gián tiếp qua trục vi sinh đường ruột [5].

Đến năm 2024, một nghiên cứu khác trên chuột đái tháo đường týp 2 dùng mogroside ở các liều 50, 100 và 200 mg/kg trong 28 ngày (đối chứng với nhóm dùng pioglitazone 2,57 mg/kg) [6]. Kết quả cho thấy mogroside cải thiện đáng kể quá trình chuyển hóa glucose tại gan và giảm tình trạng nội độc tố chuyển hóa [6]. Ở nhóm dùng liều cao, mức ức chế nội độc tố huyết tương đạt 65,93%, đồng thời làm giảm biểu hiện mRNA của thụ thể CD14 và TLR4 [6]. Hệ vi khuẩn Firmicutes và Proteobacteria giảm mạnh (Proteobacteria giảm tới 85,17% ở liều thấp), trong khi lợi khuẩn Bacteroidetes tăng trưởng lên tới 40,57% ở liều cao [6].

Ngoài ra, một bài tổng quan khoa học năm 2019 tổng hợp nghiên cứu của tác giả Suzuki ghi nhận chuột đái tháo đường týp 2 được cho ăn chiết xuất mogroside 40% trong 13 tuần đã cải thiện phản ứng insulin, giảm nồng độ đường huyết, lượng nước tiểu và mức protein niệu, hỗ trợ ngăn ngừa biến chứng [2]. Thử nghiệm trên dòng tế bào beta tuyến tụy RIN-5F của chuột cũng khẳng định chiết xuất la hán và mogroside V thúc đẩy sự tiết insulin và điều hòa nồng độ đường máu [2]. Chiết xuất này còn hỗ trợ sửa chữa các tổn thương tế bào beta đảo tụy do alloxan gây ra và ức chế hoạt tính của men alpha-glucosidase tại ruột [2].

Hỗ trợ ngăn ngừa biến chứng oxy hóa và đường hóa đạm

Người bệnh đái tháo đường khi bị viêm đau họng thường có thời gian hồi phục chậm hơn do hệ miễn dịch suy giảm và tình trạng viêm mạn tính. Mogroside từ quả la hán thể hiện những đặc tính bổ trợ đáng giá đối với vấn đề này:

Một nghiên cứu năm 2018 kiểm tra hoạt tính chống oxy hóa và ức chế glycat hóa (antiglycation) của chiết xuất mogroside (MGE) từ quả la hán [7]. Khi thử nghiệm với albumin huyết thanh bò (BSA) bị glycat hóa, MGE ở nồng độ 500 mcg/mL đã ức chế sự hình thành các sản phẩm glycat hóa bền vững (fluorescent AGEs), protein carbonyls và Nepsilon-(carboxymethyl)lysine (CML) với tỷ lệ lần lượt là 58,5%, 26,7% và 71,2% [7]. Hoạt tính chống glycat hóa này ở nồng độ 500 mcg/mL tương đương với chất chuẩn aminoguanidine cùng nồng độ [7]. MGE cũng thể hiện khả năng dọn gốc tự do peroxide đạt mức 851,8 micromol TE/g, cùng khả năng trung hòa gốc tự do DPPH và ABTS với IC50 lần lượt là 1118,1 và 1473,2 mcg/mL [7].

Cũng trong năm 2018, nghiên cứu về quá trình chuyển hóa của mogroside V phát hiện chuột mắc đái tháo đường týp 2 có nồng độ chất chuyển hóa trong huyết tương cao hơn đáng kể và nồng độ đào thải qua nước tiểu thấp hơn so với chuột khỏe mạnh sau khi dùng hợp chất [8]. Nghiên cứu xác định quá trình khử hydro, khử oxy, oxy hóa và đồng phân hóa là các biến đổi chuyển hóa chính, mở ra triển vọng duy trì nồng độ hoạt chất có lợi trong máu ở cá thể mắc bệnh [8].

Hiểu lầm thường gặp về quả la hán

Nhiều người lầm tưởng rằng vị ngọt đậm của quả la hán sẽ làm tăng chỉ số đường huyết sau khi uống giống như đường ăn. Trên thực tế, mogroside là chất tạo ngọt phi dinh dưỡng, không làm tăng glucose máu và không tác động xấu đến dung nạp đường ở trạng thái bình thường [5], [2].

Một hiểu lầm khác là xem quả la hán như vị thuốc có thể "chữa khỏi" hoàn toàn viêm họng cấp tính hoặc thay thế được thuốc hạ đường huyết. Nước quả la hán chỉ có tác dụng hỗ trợ cơ học làm dịu niêm mạc, hỗ trợ long đờm và cung cấp chất chống oxy hóa [7], [4]. Nếu người bệnh bị viêm họng do nhiễm khuẩn kèm sốt cao hoặc đau rát dữ dội, người bệnh vẫn cần sự thăm khám và điều trị y khoa phù hợp.

Những ai cần thận trọng khi sử dụng?

Dù lành tính, một số trường hợp vẫn cần lưu ý khi dùng quả la hán pha nước:

  • Người thể trạng hư hàn, dễ bị lạnh bụng hoặc đang gặp tình trạng tiêu chảy mạn tính nên hạn chế dùng nhiều, bởi y học cổ truyền ghi nhận quả la hán có tính thanh nhiệt và làm trơn nhuận đường ruột [1].
  • Người đang sử dụng thuốc điều trị đái tháo đường dạng uống hoặc tiêm insulin liều cao cần tự theo dõi đường huyết cá nhân khi kết hợp dùng các loại thảo dược bổ trợ, tránh nguy cơ hạ đường huyết ngoài ý muốn do cộng gộp tác dụng [1], [2].
  • Người có tiền sử dị ứng với các thực vật thuộc họ Bầu bí (Cucurbitaceae) cần thận trọng khi tiếp xúc lần đầu [3].

Lưu ý rằng nước la hán không thể thay thế cho phác đồ điều trị của bác sĩ chuyên khoa nội tiết. Bệnh nhân có nhiều bệnh nền kết hợp cần tham khảo ý kiến chuyên gia y tế trước khi dùng nước quả này thay thế hoàn toàn nước uống hằng ngày.

Hướng dẫn pha và dùng nước quả la hán đúng cách

Để chuẩn bị một ấm nước la hán ấm thơm ngon, giúp làm dịu niêm mạc họng mà không ảnh hưởng xấu đến đường huyết, người dùng có thể thực hiện theo các bước đơn giản:

  • Lựa chọn quả: Chọn quả la hán tròn trịa, vỏ màu nâu vàng hoặc nâu sẫm, khi lắc không thấy tiếng lạo xạo bên trong và không có mùi ẩm mốc.
  • Liều lượng: Sử dụng nửa quả đến 1 quả la hán cho khoảng 1,5 đến 2 lít nước sôi.
  • Cách pha chế: Rửa sạch lớp bụi bên ngoài vỏ quả, sau đó dùng tay bóp nhẹ để vỏ và phần ruột thịt bên trong nứt vỡ ra làm nhiều phần nhỏ. Cho toàn bộ phần vỏ và ruột quả vào bình giữ nhiệt hoặc ấm trà, rót nước sôi (khoảng 90-100 độ C) vào và đậy nắp hãm trong vòng 10 đến 15 phút để các mogroside tan đều vào nước [1], [4].
  • Cách thưởng thức: Uống từng ngụm nhỏ khi nước còn ấm. Hơi ấm cùng hoạt chất tự nhiên sẽ tráng đều qua thành họng, xoa dịu các thụ thể kích ứng và giúp đờm dễ loãng ra [4], [3]. Nước la hán có thể uống rải rác trong ngày thay cho các loại trà ngọt chứa đường tinh luyện.

Nhìn chung, quả la hán pha nước ấm là thức uống tự nhiên tiện lợi, mang lại hiệu quả xoa dịu cảm giác đau rát họng rất tốt cho người đang mắc bệnh đái tháo đường [1], [3]. Nhờ đặc tính tạo ngọt không sinh năng lượng từ mogroside và khả năng hỗ trợ cải thiện chuyển hóa glucose, loại quả này giúp người bệnh yên tâm chăm sóc cổ họng mà không phải lo lắng về việc tăng đường huyết đột ngột [5], [2]. Duy trì lối sống lành mạnh, uống đủ nước ấm và theo dõi đường huyết định kỳ sẽ giúp bảo vệ tối ưu sức khỏe của bạn.