Quế có thể hỗ trợ điều hòa huyết áp ở người tiểu đường tuýp 2?

Trong gian bếp của người Việt, quế là gia vị quen thuộc giúp tăng hương vị cho món phở hay các loại trà ấm. Nhiều người bệnh tiểu đường tuýp 2 truyền tai nhau việc hãm trà quế uống mỗi ngày để hạ đường huyết và ổn định huyết áp. Liệu thói quen dùng loại gia vị có nguồn gốc từ Đông Nam Á này có thực sự mang lại tác động kép lên cả mạch máu và đường máu ^[1]?

Câu trả lời ngắn gọn là có cơ sở khoa học, nhưng cần hiểu đúng mức độ. Các dữ liệu lâm sàng cho thấy bổ sung quế giúp giảm đáng kể cả huyết áp tâm thu lẫn huyết áp tâm trương ở bệnh nhân tiểu đường tuýp 2 ^[2]. Đồng thời, các hợp chất trong quế giúp cải thiện độ nhạy insulin và giảm chỉ số đường huyết trung bình HbA1c khi dùng kèm phác đồ điều trị chuẩn ^[3]. Tuy nhiên, đây chỉ là giải pháp hỗ trợ dinh dưỡng, không phải thuốc điều trị thay thế ^[3].

Tác động kép lên độ nhạy insulin và áp lực mạch máu

Tiểu đường tuýp 2 là rối loạn chuyển hóa phổ biến toàn cầu, đặc trưng bởi sự bất thường trong chuyển hóa carbohydrate, chất béo và lipoprotein ^[4]. Tình trạng này dẫn đến đường huyết cao kéo dài cùng các biến chứng nguy hiểm như tăng insulin máu, rối loạn mỡ máu, xơ vữa động mạch và tăng huyết áp ^[4]. Việc kiểm soát đồng thời cả đường huyết và áp lực nội mạch là mục tiêu sống còn đối với người bệnh.

Các hợp chất tự nhiên trong vỏ quế (đặc biệt là loài Cinnamomum cassia) như crom và polyphenol đã được chứng minh giúp cải thiện độ nhạy insulin và hỗ trợ tín hiệu dẫn truyền của hormone này ^[5]. Bằng chứng trong ống nghiệm cho thấy quế ngăn ngừa và đảo ngược các khiếm khuyết của tín hiệu insulin tại cơ xương ^[1]. Tại mô mỡ, quế làm tăng biểu hiện của các thụ thể kích hoạt tăng sinh peroxisome, bao gồm PPARgamma ^[1]. Cơ chế này tương đương với cách hoạt động của nhóm thuốc điều trị tiểu đường thiazolidinediones thường dùng ^[1].

Bên cạnh đó, quế sở hữu đặc tính kháng viêm mạnh mẽ ^[1]. Các polyphenol nhóm A trong dịch chiết nước của vỏ quế giúp cải thiện khả năng dung nạp glucose và giảm đề kháng insulin ^[5]. Khi tình trạng kháng insulin và phản ứng viêm trong lòng mạch giảm xuống, áp lực lên thành mạch cũng được giải tỏa, từ đó hỗ trợ hạ huyết áp tâm thu ở người mắc hội chứng chuyển hóa và tiểu đường ^[5].

Bằng chứng lâm sàng nói gì về hiệu quả hạ huyết áp và đường huyết?

Để đánh giá chính xác tác động lên áp lực nội mạch, một tổng quan hệ thống và phân tích gộp công bố năm 2020 đã rà soát các cơ sở dữ liệu y khoa lớn như PubMed, Embase, Scopus, Web of Science và Cochrane Library tính đến ngày 22/8/2019 ^[2]. Sau khi loại bỏ các tài liệu không phù hợp, nhóm nghiên cứu phân tích 9 bài báo đủ tiêu chuẩn bằng phần mềm Stata 13 ^[2]. Kết quả xác nhận việc bổ sung quế làm giảm đáng kể huyết áp tâm thu với độ lệch chuẩn trung bình (SMD) là -0,532 (P = 0,037) và huyết áp tâm trương với SMD là -0,681 (P = 0,030) ở bệnh nhân tiểu đường tuýp 2 ^[2]. Tuy nhiên, phân tích này chỉ ra quế không tạo ra thay đổi có ý nghĩa thống kê lên cân nặng (P = 0,211), chỉ số khối cơ thể BMI (P = 0,120) hay vòng eo (P = 0,103) ^[2].

Đi sâu vào từng thử nghiệm cụ thể, một nghiên cứu ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược năm 2010 tại Anh đã theo dõi 58 bệnh nhân tiểu đường tuýp 2 đa sắc tộc (25 nam và 33 nữ, tuổi trung bình 54,9) ^[3]. Những người này chỉ đang dùng thuốc hạ đường huyết đường uống và có mức HbA1c trên 7% ^[3]. Sau 12 tuần dùng 2g quế mỗi ngày, nhóm can thiệp giảm mạnh mức HbA1c từ 8,22% xuống 7,86% (P < 0,005), trong khi nhóm giả dược tăng từ 8,55% lên 8,68% ^[3]. Đáng chú ý, huyết áp tâm thu giảm từ 132,6 xuống 129,2 mmHg và huyết áp tâm trương giảm từ 85,2 xuống 80,2 mmHg (P < 0,001), vượt trội hoàn toàn so với nhóm giả dược (huyết áp tâm thu từ 134,5 lên 134,9 mmHg và tâm trương từ 86,8 xuống 86,1 mmHg) ^[3]. Dù đường huyết lúc đói, BMI và vòng eo của nhóm dùng quế có giảm so với đầu kỳ, sự khác biệt này không có ý nghĩa thống kê khi đặt cạnh nhóm giả dược, và các chỉ số mỡ máu cũng không thay đổi ^[3].

Một thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đôi khác năm 2016 thực hiện trên 99 bệnh nhân tiểu đường tuýp 2 trong 60 ngày, chia làm nhóm dùng viên nang quế (49 người) và nhóm giả dược (50 người) ^[6]. Khi kết thúc, nhóm bổ sung quế giảm có ý nghĩa thống kê (p < 0,005) các chỉ số: đường huyết trung vị, HbA1c, triglyceride, tỷ lệ TG/HDL-C và cả huyết áp ^[6]. Không chỉ vậy, mỡ máu tốt (HDL-C) và mức lọc cầu thận ước tính (eGFR) ở nhóm dùng quế còn tăng lên đáng kể (p < 0,005) ^[6]. Ngược lại, nhóm giả dược ghi nhận mức huyết áp tâm thu, huyết áp tâm trương và HbA1c tăng lên, trong khi mức lọc cầu thận eGFR bị suy giảm (p < 0,005) ^[6].

Về liều lượng và thời gian, một nghiên cứu công bố năm 2008 ghi nhận việc tiêu thụ từ 1 đến 6g quế mỗi ngày trong 40 ngày giúp bệnh nhân tiểu đường tuýp 2 giảm từ 18-29% đường huyết lúc đói, 23-30% triglyceride, 12-26% cholesterol toàn phần và 7-27% cholesterol xấu LDL ^[5]. Một bài tổng quan năm 2013 cũng điểm lại hai thử nghiệm đáng chú ý khác ^[7]. Thử nghiệm thứ nhất trên 79 bệnh nhân (không tiêm insulin, chỉ ăn kiêng hoặc uống thuốc) dùng dịch chiết nước tương đương 3g bột quế mỗi ngày trong 4 tháng ^[7]. Kết quả cho thấy đường huyết lúc đói và sau ăn giảm mạnh so với nhóm giả dược, đặc biệt người có mức đường huyết ban đầu càng cao thì mức giảm càng rõ rệt, dù chỉ số HbA1c không đổi ^[7]. Thử nghiệm thứ hai trên 109 bệnh nhân dùng 1g viên nang quế mỗi ngày trong 90 ngày kết hợp thuốc điều trị thường quy đã giúp hạ đáng kể chỉ số HbA1c so với nhóm đối chứng không bổ sung ^[7].

Giới hạn của bằng chứng và những kết quả trái chiều

Dù nhiều số liệu khả quan, giới khoa học vẫn chỉ ra những khoảng trống và sự thiếu nhất quán giữa các thử nghiệm lâm sàng ở người ^[1]. Một nghiên cứu năm 2012 đánh giá việc dùng 3g quế mỗi ngày trong 8 tuần trên 44 bệnh nhân tiểu đường tuýp 2 (chia đều 22 người mỗi nhóm, có 37 người hoàn thành nghiên cứu) ^[4]. Dù nhóm dùng quế có giảm đường huyết lúc đói, HbA1c, triglyceride, cân nặng, BMI và khối lượng mỡ so với thời điểm ban đầu, nhưng khi so sánh với nhóm giả dược vào cuối kỳ, các chỉ số đường huyết, mỡ máu và nhân trắc học lại không có sự khác biệt mang ý nghĩa thống kê ^[4].

Thậm chí, hiệu quả có thể bằng không ở một số nhóm đối tượng đặc thù. Năm 2006, một thử nghiệm kéo dài 6 tuần trên 25 phụ nữ tiểu đường tuýp 2 đã mãn kinh (tuổi trung bình 62,9 và BMI trung bình 30,4 kg/m2) cho dùng 1,5g quế (Cinnamomum cassia) hoặc giả dược mỗi ngày ^[8]. Qua các lần xét nghiệm máu động mạch và nghiệm pháp dung nạp glucose đường uống ở tuần thứ 2 và thứ 6, các nhà khoa học kết luận việc bổ sung 1,5g quế không hề cải thiện độ nhạy insulin toàn cơ thể, khả năng dung nạp glucose hay chỉ số mỡ máu lúc đói ở nhóm bệnh nhân mãn kinh này ^[8].

Lý giải cho sự khác biệt này, các chuyên gia cho biết phản ứng của cơ thể phụ thuộc lớn vào thời gian nghiên cứu, dạng chế phẩm quế được sử dụng, cũng như mức độ béo phì và mức độ rối loạn dung nạp glucose sẵn có của từng người bệnh ^[5]. Trong các phép đo lâm sàng, chỉ số duy nhất thường xuyên cho thấy sự cải thiện nhất quán khi dùng quế là mức đường huyết lúc đói ^[1]. Do đó, giới y học nhận định vẫn còn quá sớm để khuyến cáo bổ sung quế như một phác đồ chuẩn đại trà, mà cần thêm các thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn và có hệ thống hơn ^[1].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng quế trị bệnh

Hiểu lầm phổ biến nhất là cho rằng uống nước quế có thể thay thế hoàn toàn thuốc tây. Thực tế, trong các nghiên cứu ghi nhận hiệu quả tích cực, bệnh nhân vẫn tiếp tục duy trì thuốc hạ đường huyết đường uống thường quy kết hợp với việc bổ sung quế ^[3]. Quế chỉ đóng vai trò là thực phẩm bổ sung đi kèm chứ không thể thay thế thuốc kê đơn ^[3].

Hiểu lầm thứ hai là kỳ vọng dùng quế để giảm cân nhanh và thu gọn vòng bụng. Phân tích gộp từ 9 thử nghiệm lâm sàng đã khẳng định quế không tạo ra mức giảm có ý nghĩa thống kê đối với cân nặng, chỉ số BMI hay số đo vòng eo ở người tiểu đường tuýp 2 ^[2]. Để kiểm soát cân nặng và phòng ngừa biến chứng, người bệnh bắt buộc phải dựa vào thay đổi lối sống, rèn luyện thể lực và thực hành dinh dưỡng lành mạnh ^[4].

Ai nên thận trọng khi bổ sung quế?

Người bệnh tiểu đường tuýp 2 đang sử dụng thuốc hạ đường huyết hoặc thuốc kiểm soát huyết áp cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi dùng quế liều cao định kỳ. Vì quế có tác dụng làm giảm đường huyết lúc đói, giảm HbA1c và hạ cả huyết áp tâm thu lẫn tâm trương, việc tự ý dùng quá nhiều cùng lúc với thuốc điều trị có thể dẫn đến nguy cơ hạ đường huyết hoặc tụt huyết áp quá mức ^[3].

Phụ nữ sau mãn kinh mắc tiểu đường tuýp 2 hoặc người thừa cân, béo phì cũng không nên đặt kỳ vọng quá lớn vào việc dùng quế đơn độc, bởi hiệu quả cải thiện độ nhạy insulin ở nhóm này có thể không đạt được như mong đợi ^[8]. Người có bệnh nền gan, thận hoặc phụ nữ mang thai luôn cần hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng bất kỳ dạng viên nang hay bột chiết xuất thảo dược nào.

Cách áp dụng thực tế và an toàn trong đời sống

Để tận dụng lợi ích của quế một cách an toàn, người bệnh có thể tham khảo mức liều lượng đã được kiểm chứng trong các thử nghiệm lâm sàng là từ 1g đến 3g bột quế mỗi ngày, tương đương khoảng nửa thìa đến một thìa cà phê nhỏ ^[3]. Thời gian duy trì trong các nghiên cứu mang lại hiệu quả thường kéo dài từ 40 ngày, 60 ngày cho đến 12 tuần hoặc 4 tháng ^[6].

Về cách chế biến, bạn có thể rắc bột quế vào cháo yến mạch, sữa chua không đường vào bữa sáng, hoặc dùng dạng dịch chiết nước bằng cách hãm bột quế hay thanh quế với nước ấm để uống sau bữa ăn ^[5]. Việc dùng dịch chiết nước của quế giúp giữ lại hàm lượng cao polyphenol nhóm A có lợi cho độ nhạy insulin và huyết áp mà hạn chế được phần bã vỏ cây ^[5]. Hãy kết hợp thói quen này cùng chế độ ăn giảm tinh bột tinh chế, giảm muối và tập thể dục đều đặn mỗi ngày.

Tóm lại, bổ sung quế với lượng vừa phải từ 1-3g mỗi ngày là giải pháp hỗ trợ có cơ sở khoa học giúp cải thiện đồng thời đường huyết và huyết áp ở người tiểu đường tuýp 2 ^[3]. Tuy nhiên, hiệu quả thực tế còn tùy thuộc vào cơ địa, mức độ bệnh và dạng chế phẩm sử dụng ^[5]. Người bệnh tuyệt đối không tự ý bỏ thuốc điều trị và nên trao đổi với bác sĩ để tích hợp loại gia vị này vào thực đơn hàng ngày một cách an toàn nhất ^[3].