Vị ngọt quen thuộc trong tách trà giảm đau họng
Thời tiết thay đổi hoặc sau những đợt cảm cúm, nhiều người thường có thói quen ngậm một lát cam thảo hoặc pha một ấm trà thảo mộc có vị ngọt thanh để làm dịu cảm giác rát buốt nơi cổ họng. Với suy nghĩ thảo dược tự nhiên luôn lành tính và không có tác dụng phụ, không ít người sử dụng vị thuốc này hằng ngày như một loại nước giải khát thường nhật. Tuy nhiên, liệu việc dùng cam thảo liên tục và không kiểm soát liều lượng có thực sự an toàn cho sức khỏe như số đông vẫn nghĩ?
Câu trả lời từ y học hiện đại là cam thảo thực sự có khả năng làm dịu cảm giác đau rát họng, nhưng dược liệu này lại tiềm ẩn nguy cơ sức khỏe nghiêm trọng, đặc biệt là biến chứng tăng huyết áp và hạ kali máu đối với những người có bệnh lý nền tim mạch hoặc thận. Nếu lạm dụng, một tách trà thảo dược tưởng chừng vô hại hoàn toàn có thể dẫn tới những hậu quả khó lường [1], [2].
Lợi ích làm dịu cổ họng dưới góc nhìn khoa học
Trong y học cổ truyền và dược liệu học, rễ cam thảo (thuộc chi Glycyrrhiza, phổ biến nhất là loài Glycyrrhiza glabra) đã được sử dụng từ thời cổ đại để điều trị nhiều chứng bệnh khác nhau như khó tiêu, viêm loét dạ dày, sốt, bệnh gan, hen suyễn, viêm phế quản và đau họng [1]. Loại thảo mộc này cũng được biết đến với công dụng làm dịu cơn ho, long đờm và nhuận tràng [1]. Rễ của cây cam thảo chứa một hàm lượng rất lớn hoạt chất glycyrrhizin, có thể chiếm tới 15% khối lượng khô, cùng các saponin triterpene dạng oleanane [1]. Các hợp chất tự nhiên này mang lại khả năng chống viêm, kháng khuẩn và bảo vệ niêm mạc [3], [4].
Hiệu quả giảm đau rát cổ họng của cam thảo đã được chứng minh qua nhiều nghiên cứu lâm sàng hiện đại. Một tổng quan hệ thống và phân tích gộp công bố năm 2019 đã đánh giá hiệu quả và độ an toàn của việc sử dụng cam thảo tại chỗ nhằm ngăn ngừa chứng đau họng sau phẫu thuật ở người trưởng thành cần đặt nội khí quản [5]. Phân tích này tổng hợp dữ liệu từ 5 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng với tổng cộng 609 bệnh nhân tham gia [5]. Kết quả cho thấy, so với nhóm đối chứng không dùng thuốc giảm đau, việc sử dụng cam thảo tại chỗ giúp giảm đáng kể nguy cơ xuất hiện đau họng với tỷ số rủi ro là 0,44 và giảm mức độ nghiêm trọng của cảm giác đau rát tại thời điểm 24 giờ sau khi rút ống nội khí quản [5]. Phân tích an toàn trên 4 thử nghiệm cũng ghi nhận không có biến cố bất lợi đáng kể nào liên quan đến cách dùng tại chỗ này [5].
Bên cạnh đó, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi thực hiện trên 236 bệnh nhân đã so sánh hiệu quả giữa dung dịch súc họng chứa cam thảo và dung dịch nước đường [6]. Kết quả chỉ ra rằng tỷ lệ bị đau họng ở nhóm súc họng bằng cam thảo chỉ là 19% sau 30 phút và giảm xuống 10% sau 1 giờ hậu phẫu, trong khi ở nhóm dùng nước đường, con số này lần lượt là 36% và 35% [6]. Chiết xuất nước của cam thảo cũng cho thấy khả năng làm giảm tình trạng viêm loét niêm mạc miệng ở bệnh nhân ung thư [6].
Mặt trái nguy hiểm: Cơ chế khiến cam thảo làm tăng vọt huyết áp
Mặc dù có nhiều đặc tính chữa bệnh quý giá, rễ cam thảo lại đi kèm các tác dụng phụ nghiêm trọng khi dùng liều cao và kéo dài, bao gồm hạ kali máu, tăng huyết áp, tác động giữ muối khoáng giống corticoid, xuất hiện myoglobin trong nước tiểu, lơ mơ và thậm chí liệt tứ chi [1]. Cơ chế sinh học đứng sau hiện tượng này xuất phát trực tiếp từ hoạt chất glycyrrhizin và chất chuyển hóa của nó [2], [3].
Khi đi vào cơ thể người, glycyrrhizin được hệ vi sinh đường ruột phân cắt và chuyển hóa thành axit glycyrrhetic (còn gọi là glycyrrhetinic acid) [3], [4]. Hợp chất này là chất ức chế mạnh mẽ enzyme 11-beta-hydroxysteroid dehydrogenase loại 2 (viết tắt là 11beta-HSD2) [2], [4]. Trong điều kiện sinh lý bình thường, enzyme 11beta-HSD2 chịu trách nhiệm chuyển hóa hormone cortisol có hoạt tính thành cortisone bất hoạt [2]. Khi enzyme này bị axit glycyrrhetic ức chế liên tục, nồng độ cortisol tại thận sẽ gia tăng nhanh chóng và kích hoạt thụ thể mineralocorticoid [2], [7].
Hậu quả của quá trình này là tạo ra hội chứng giả cường aldosterone (pseudohyperaldosteronism) [2], [7]. Thận sẽ tăng cường tái hấp thu muối natri và đào thải mạnh mẽ kali qua đường nước tiểu [7]. Tình trạng giữ natri sẽ kéo theo tích nước trong lòng mạch, làm tăng thể tích tuần hoàn và đẩy huyết áp lên cao [2]. Đồng thời, sự sụt giảm kali trong máu khiến tế bào cơ và dẫn truyền thần kinh cơ tim bị rối loạn nghiêm trọng [7]. Ngoài ra, glycyrrhizin và axit glycyrrhetinic còn ức chế trực tiếp yếu tố đông máu Xa và thrombin, mang đặc tính chống huyết khối [3].
Bằng chứng lâm sàng: Từ phòng thí nghiệm đến ca bệnh cấp cứu
Mối nguy hiểm của việc lạm dụng cam thảo không chỉ dừng lại ở lý thuyết sinh hóa mà đã được xác nhận qua các thử nghiệm thực tế và báo cáo lâm sàng cụ thể. Năm 1994, một nghiên cứu lâm sàng đã tiến hành theo dõi ảnh hưởng của dịch chiết rễ cam thảo khô dạng nước trên 4 nhóm người tình nguyện khỏe mạnh thuộc cả hai giới trong vòng 4 tuần, với các mức liều glycyrrhizin tăng dần là 108 mg, 217 mg, 380 mg và 814 mg mỗi ngày, mỗi nhóm gồm 6 người [8].
Kết quả cho thấy ở nhóm dùng liều 108 mg và 217 mg, không xuất hiện ảnh hưởng bất lợi đáng kể nào [8]. Tuy nhiên, ở các nhóm dùng liều cao hơn, những tác dụng ngoài ý muốn đã bộc lộ rõ rệt [8]. Sau 2 tuần thử nghiệm, hiện tượng đau đầu nghiêm trọng khiến một tình nguyện viên nữ ở nhóm 380 mg phải rút lui khỏi quy trình [8]. Đáng chú ý, ở nhóm dùng liều cao nhất 814 mg, một nam giới có tiền sử gia đình bị tăng huyết áp đã phát triển bệnh tăng huyết áp động mạch thực sự, còn một phụ nữ đang dùng thuốc tránh thai đường uống đã bị tăng huyết áp kèm theo hạ kali máu và phù ngoại vi [8]. Nhóm dùng liều 814 mg này cũng bị sụt giảm kali máu tạm thời và tăng cân tương ứng sau 1 và 2 tuần theo dõi, song song với hiện tượng suy giảm hoạt tính renin huyết tương ở cả hai nhóm dùng liều 380 mg và 814 mg [8].
Trên thực tế lâm sàng, thói quen uống trà cam thảo hằng ngày đã từng đưa người dùng vào tình trạng cấp cứu nguy kịch. Một báo cáo năm 2021 đã ghi nhận trường hợp một phụ nữ 43 tuổi hoàn toàn khỏe mạnh trước đó phải nhập viện cấp cứu vì hội chứng giả cường aldosterone kèm hạ kali máu nghiêm trọng, tiêu cơ vân, biến đổi điện tâm đồ và liệt một bên sau khi uống từ 2 đến 2,5 lít trà cam thảo mỗi ngày trong suốt khoảng 8 tuần [7]. Thậm chí, một nghiên cứu công bố năm 2019 đã ghi nhận trường hợp đầu tiên về đột quỵ xuất huyết nội sọ và vi xuất huyết não có liên quan đến việc sử dụng rễ cam thảo [3].
Ai tuyệt đối không nên dùng hoặc phải hết sức thận trọng?
Dựa trên các cơ chế bệnh học và nghiên cứu thực chứng, những đối tượng có sẵn các yếu tố nguy cơ sau đây cần đặc biệt cảnh giác và không nên tự ý dùng cam thảo đường uống kéo dài:
- Người bị tăng huyết áp và tiền sử gia đình có tăng huyết áp: Nhóm người này có độ nhạy cảm rất cao với tác động giữ muối nước của hoạt chất trong cam thảo, khiến huyết áp khó kiểm soát và dễ bùng phát cơn tăng huyết áp cấp [2], [8].
- Bệnh nhân suy tim và suy giảm chức năng thận: Tình trạng giữ nước làm tăng thể tích tuần hoàn sẽ gây quá tải tuần hoàn, làm nặng thêm triệu chứng suy tim ứ huyết và gây suy giảm chức năng bài tiết của thận [2].
- Phụ nữ đang mang thai: Việc sử dụng cam thảo liều cao và kéo dài là chỉ định chống chỉ định đối với phụ nữ mang thai do các rối loạn chuyển hóa cortisol và huyết động có thể ảnh hưởng xấu đến thai kỳ [2].
- Phụ nữ đang dùng thuốc tránh thai đường uống: Các nghiên cứu ghi nhận rằng việc dùng đồng thời thuốc tránh thai uống sẽ làm tăng đáng kể nguy cơ xuất hiện biến chứng phù nề, tăng huyết áp và hạ kali máu khi tiếp xúc với cam thảo [2], [8].
- Người đang điều trị bằng thuốc corticoid: Những người đang sử dụng hydrocortisone hoặc prednisolone cũng được khuyến cáo chống chỉ định dùng liều lớn glycyrrhizin do nguy cơ cộng hưởng tác dụng phụ [2].
Liều lượng an toàn và những hiểu lầm thường gặp
Một trong những sai lầm phổ biến nhất của người dân là mặc định các loại thảo dược tự nhiên thì dùng bao nhiêu cũng được. Mặc dù chỉ số liều gây chết trung bình (LD50) của glycyrrhizin qua đường uống ở chuột được ghi nhận ở mức 14,2 đến 18,0 g/kg thể trọng, cho thấy thảo mộc này có biên độ an toàn tương đối rộng, song việc dùng liều cao dài ngày vẫn gây tích tụ độc tính [2].
Liên minh Châu Âu đã đưa ra khuyến cáo mức giới hạn tiêu thụ tối đa cho hoạt chất glycyrrhizin là 100 mg mỗi ngày, tương đương với khoảng 60 đến 70 g cam thảo thô [2]. Mức tiêu thụ an toàn hằng ngày được chấp nhận đối với glycyrrhizin được xác định là từ 0,015 đến 0,229 mg cho mỗi kg thể trọng mỗi ngày [2]. Để điều trị loét và viêm dạ dày, liều dùng rễ cam thảo hằng ngày thường được khuyến nghị dao động trong khoảng từ 1 đến 15 g [2]. Vượt quá ngưỡng này trong thời gian dài sẽ đẩy cơ thể vào nguy cơ rối loạn điện giải và tăng huyết áp [2].
Nhiều người cũng hiểu lầm rằng chỉ có uống trực tiếp nước sắc cam thảo mới gây hại, còn các sản phẩm bánh kẹo hay chất tạo ngọt thì vô hại. Thực tế, glycyrrhizin và saponin từ cam thảo được ứng dụng rất rộng rãi trong công nghiệp thực phẩm như chất tạo bọt, chất nhũ hóa và chất làm ngọt [1]. Thậm chí các báo cáo khoa học còn lưu ý rằng tác động phụ do glycyrrhizin trong bánh kẹo hay hương liệu đôi khi còn rõ rệt hơn [8].
Hướng dẫn sử dụng cam thảo an toàn và đúng cách
Để tận dụng tối đa tác dụng làm dịu cổ họng của cam thảo mà không gây ảnh hưởng tiêu cực lên hệ thống tuần hoàn, người tiêu dùng cần tuân thủ các nguyên tắc khoa học sau:
- Ưu tiên sử dụng tại chỗ thay vì nuốt toàn bộ: Các bằng chứng lâm sàng chứng minh cam thảo phát huy hiệu quả bảo vệ niêm mạc họng rất tốt qua các hình thức tiếp xúc trực tiếp như súc họng hoặc ngậm [5], [6]. Sử dụng dung dịch cam thảo súc miệng rồi nhổ bỏ sẽ làm dịu niêm mạc mà không đưa lượng lớn glycyrrhizin vào vòng tuần hoàn máu [6].
- Giới hạn thời gian sử dụng: Nếu sử dụng trà cam thảo để giảm ho hay rát họng thông thường, không nên uống liên tục kéo dài quá 1 đến 2 tuần. Những trường hợp bị đau đầu, nặng chân tay hoặc cảm thấy tim đập nhanh cần dừng ngay lập tức.
- Không vượt quá liều lượng khuyến cáo: Nếu sắc uống, chỉ nên dùng trong mức từ 1 đến 15 g rễ cam thảo mỗi ngày theo chỉ định bài thuốc ngắn hạn, tránh dùng liều đậm đặc [2].
- Thận trọng khi kết hợp thuốc: Tuyệt đối không tự ý uống nước cam thảo đặc nếu đang phải điều trị các thuốc hạ áp, thuốc lợi tiểu, thuốc tim mạch hoặc thuốc tránh thai [2], [8].
Rễ cam thảo là một vị thuốc dân gian quý giá với tác dụng kháng viêm và làm dịu đường hô hấp đã được chứng minh qua nhiều nghiên cứu khoa học [1], [5]. Tuy nhiên, dược tính mạnh mẽ của nó cũng đồng thời là con dao hai lưỡi có thể gây biến chứng tim mạch nghiêm trọng [1], [7]. Để bảo vệ sức khỏe bản thân, người dân cần từ bỏ thói quen lạm dụng trà cam thảo như nước uống hằng ngày và luôn tham khảo ý kiến bác sĩ khi đang có bệnh nền.