Rễ, thân hay lá cây chóc máu mới là bộ phận chứa nhiều dược chất?

Trong đời sống hàng ngày, nhiều người có thói quen tìm mua các loại thảo dược tự nhiên để nấu nước uống nhằm hỗ trợ kiểm soát đường huyết. Cây chóc máu (thuộc chi Salacia) là một trong những dược liệu thường được truyền tai nhau với mục đích này, nhưng người dùng lại hay bối rối không biết nên hái lá tươi cho tiện hay phải tìm mua phần thân và rễ gỗ cứng.

Câu trả lời từ các phân tích hóa dược rất rõ ràng: rễ và thân cây chóc máu mới là bộ phận tập trung hàm lượng cao các hoạt chất quý như salacinol và kotalanol [1, 2]. Ngược lại, phần lá và quả của cây chỉ chứa một lượng rất nhỏ (dạng vết) các hợp chất có hoạt tính sinh học này ^[1].

Tổng quan về cây chóc máu và câu trả lời từ giới khoa học

Các loài thực vật thuộc chi Salacia (họ Dây gối - Celastraceae hoặc Hippocrateaceae) là những cây bụi leo thân gỗ phân bố rộng rãi ở Sri Lanka, Ấn Độ, khu vực Đông Nam Á như Thái Lan, Indonesia và các vùng nhiệt đới như Brazil [1, 3]. Theo dữ liệu từ hệ thống The Plant List truy cập ngày 16 tháng 3 năm 2021, có 481 loài thuộc chi Salacia được ghi nhận, nổi bật là Salacia reticulata, Salacia oblonga và Salacia chinensis (loài S. chinensis là tên được chấp nhận của chóc máu) ^[2]. Từ hàng nghìn năm qua, y học cổ truyền Ayurveda và y học cổ truyền Thái Lan đã sử dụng rễ và thân của các loài cây này để xử lý bệnh thấp khớp, bệnh lậu, các bệnh ngoài da và đặc biệt là làm phương thuốc cho giai đoạn đầu của bệnh tiểu đường [1, 2].

Tại Nhật Bản, Hoa Kỳ và nhiều quốc gia khác, nguyên liệu từ chi Salacia được tiêu thụ rộng rãi dưới dạng thực phẩm bổ sung nhằm hỗ trợ phòng ngừa béo phì và tiểu đường ^[2]. Dù truyền thống dân gian tại châu Á có ghi nhận việc dùng cả rễ, thân và lá để nấu nước uống ^[3], các nghiên cứu định lượng hiện đại chỉ ra rằng giá trị dược lý chống tiểu đường nằm chủ yếu ở phần thân và rễ [1, 2]. Các hợp chất nhóm sulfonium bao gồm salacinol, kotalanol, ponkoranol, salaprinol cùng các dẫn xuất khử sulfonat của chúng (như neokotalanol) tập trung dày đặc ở rễ và thân, trong khi lá và quả gần như không đáng kể ^[1].

Cơ chế hoạt động của salacinol và kotalanol trong cơ thể

Hoạt tính hỗ trợ kiểm soát đường huyết của rễ và thân cây chóc máu đến từ nhóm hợp chất thiosugar sulfonium đặc trưng, dẫn đầu là salacinol, kotalanol và neokotalanol [1, 2, 3]. Khi cơ thể tiêu thụ tinh bột hoặc đường đôi (như đường mía sucrose hay đường mạch nha maltose), ruột non cần một loại enzyme tên là alpha-glucosidase để cắt nhỏ chúng thành đường đơn (glucose) trước khi hấp thu vào máu [3, 5]. Các hoạt chất salacinol, kotalanol và neokotalanol đóng vai trò là chất ức chế mạnh mẽ enzyme alpha-glucosidase này, từ đó làm chậm quá trình phân giải tinh bột và ngăn chặn tình trạng tăng đường huyết đột ngột sau ăn [2, 3].

Đặc tính quý giá của các hợp chất sulfonium từ thân và rễ chóc máu là tính bền vững cao trong dịch vị dạ dày nhân tạo ^[4]. Hơn nữa, thí nghiệm trên mô hình quai ruột thắt tại chỗ ở chuột cho thấy các chất này hầu như không bị hấp thu qua thành ruột vào máu mà chỉ phát huy tác dụng ngay tại lòng ống tiêu hóa ^[4]. Bên cạnh việc ức chế enzyme tiêu hóa đường, dịch chiết từ chi Salacia còn tác động lên nhiều đích sinh học khác liên quan đến chuyển hóa đường và mỡ như ức chế enzyme aldose reductase, ức chế lipase tuyến tụy, điều hòa thụ thể PPAR-alpha, hỗ trợ vận chuyển glucose qua kênh GLUT-4, đồng thời mang lại tác dụng chống oxy hóa, dọn gốc tự do và bảo vệ tế bào gan [4, 5].

Ngoài tác dụng trên đường tiêu hóa, một nghiên cứu công bố năm 2020 còn phát hiện thêm cơ chế ức chế tạo sắc tố melanin của hoạt chất salacinol ^[5]. Thay vì ức chế trực tiếp hoạt tính enzyme tyrosinase trong ống nghiệm như các chất làm trắng thông thường, salacinol ức chế các enzyme glucosidase I và II tham gia vào giai đoạn đầu của quá trình glycosyl hóa liên kết N, làm giảm sự hình thành enzyme tyrosinase trưởng thành trong tế bào ^[5]. Nhờ hoạt tính cao, độc tính tế bào thấp và tính ưa nước cao, salacinol còn được xem là ứng viên tiềm năng cho các sản phẩm bôi ngoài da xử lý tình trạng tăng sắc tố như nám hoặc đồi mồi ^[5].

Nghiên cứu khoa học nói gì về sự phân bố hoạt chất?

Để làm rõ bộ phận nào của cây chứa nhiều dược chất nhất, một nghiên cứu công bố năm 2014 đã tiến hành đánh giá định lượng 8 hợp chất nhóm sulfonium (gồm salacinol, kotalanol, ponkoranol, salaprinol và 4 dẫn xuất khử sulfonat tương ứng) trên 32 mẫu chiết xuất thuộc chi Salacia ^[1]. Các mẫu này được thu thập từ nhiều vùng địa lý khác nhau bao gồm Thái Lan, Sri Lanka và Ấn Độ, sau đó được phân tích riêng biệt theo từng bộ phận: thân/rễ, lá và quả bằng hai quy trình sắc ký trên cột Asahipak NH2P-50 và cột Inertsil ODS-3 ^[1]. Kết quả xác nhận các hợp chất sulfonium có sự phân bố đặc trưng theo bộ phận cây và vùng địa lý: neokotalanol là thành phần chính trong các mẫu từ Thái Lan, trong khi salacinol chiếm ưu thế trong dịch chiết thân và rễ của các mẫu từ Sri Lanka và Ấn Độ ^[1]. Đáng chú ý nhất, cả 8 hợp chất quý này chỉ xuất hiện ở dạng vết (hàm lượng cực thấp) trong phần lá và quả của cây ^[1].

Trước đó, một nghiên cứu công bố năm 2003 cũng đã tập trung khảo sát dịch chiết methanol từ phần thân của loài Salacia chinensis có nguồn gốc tại Thái Lan ^[6]. Các nhà khoa học đã phân lập được hoạt chất ức chế alpha-glucosidase chính là salacinol từ thân cây và kiểm tra hoạt tính trên 11 mẫu S. chinensis thu thập tại Thái Lan ^[6]. Thử nghiệm trên chuột được nạp đường sucrose hoặc maltose đường uống cho thấy dịch chiết từ thân cây chóc máu giúp chống tăng đường huyết mạnh mẽ, ức chế enzyme aldose reductase ở thủy tinh thể chuột, ngăn chặn sự hình thành các sản phẩm glycat hóa bền vững (AGEs) và giảm sản sinh nitric oxide từ đại thực bào ổ bụng chuột bị kích thích bởi lipopolysaccharide ^[6].

Một nghiên cứu khác công bố năm 2015 tiếp tục đi sâu vào tác dụng của dịch chiết nước nóng từ thân cây chóc máu (Salacia chinensis - viết tắt là SCE) trên mô hình chuột KK-Ay mắc tiểu đường tuýp 2 ^[4]. Khi cho chuột ăn thức ăn CE-2 có bổ sung 0,25% và/hoặc 0,50% dịch chiết thân cây trong thời gian 3 tuần, sự gia tăng của cả mức đường huyết lẫn chỉ số HbA1c đều bị ức chế đáng kể mà không làm thay đổi trọng lượng cơ thể hay lượng thức ăn tiêu thụ ^[4]. Khi cho chuột dùng thức ăn tinh chế AIN93M chứa 0,12% dịch chiết thân cây trong 27 ngày, khả năng dung nạp glucose được cải thiện rõ rệt ^[4]. Tuy nhiên, hiệu quả ức chế HbA1c không xuất hiện khi chuột dùng chế độ ăn AIN93M/Glc (trong đó toàn bộ tinh bột tiêu hóa được thay thế bằng đường đơn glucose), chứng minh cơ chế chính của dịch chiết thân cây là chặn quá trình phân giải đường phức tại ruột ^[4]. Cũng trong nghiên cứu năm 2015 này, thử nghiệm trên enzyme alpha-glucosidase của người cho thấy salacinol, kotalanol và neokotalanol ức chế enzyme người mạnh tương đương trên chuột, với nồng độ ức chế 50% (IC50) đối với enzyme maltase đạt từ 3,9 đến 4,9 micromol (muM) ^[4].

Bên cạnh nhóm sulfonium, phần rễ và thân của các loài cùng chi như Salacia hainanensis cũng là kho dự trữ nhiều hợp chất tự nhiên khác [6, 7]. Nghiên cứu năm 2009 đã phân lập từ rễ và thân loài này 9 hợp chất (như mangiferin, epicatechin, lupeol, friedelin...) có hoạt tính ức chế alpha-glucosidase và ức chế tạo thành AGEs trong ống nghiệm ^[7]. Đến năm 2014, các nhà khoa học tiếp tục tìm thấy 13 hợp chất triterpenoid từ rễ và thân Salacia hainanensis, trong đó có 3 chất mới là salacinin A, B, C và 3 hợp chất thể hiện khả năng ức chế alpha-glucosidase trong ống nghiệm ^[8].

Lợi ích thực tế và những giới hạn của bằng chứng hiện tại

Tổng hợp từ bài tổng quan khoa học năm 2015 cho thấy trong các nghiên cứu trên người, dịch chiết từ chi Salacia giúp làm giảm nồng độ glucose và insulin trong huyết tương, giảm chỉ số HbA1c và điều hòa nồng độ lipid (mỡ) trong huyết thanh mà không ghi nhận tác dụng phụ nào ^[3]. Các dữ liệu an toàn trên mô hình chuột nhắt và chuột cống đối với S. reticulata, S. oblonga và S. chinensis cũng chỉ ra rằng dịch chiết từ các loài này rất an toàn ^[3].

Tuy nhiên, người tiêu dùng cần nhìn nhận rõ những giới hạn của bằng chứng khoa học hiện tại. Thứ nhất, dù các thử nghiệm trên động vật cho thấy tác dụng giảm cân và giảm tích tụ cân nặng, nhưng tính đến thời điểm bài tổng quan năm 2015, chưa có nghiên cứu lâm sàng nào trên người kiểm chứng trực tiếp hiệu quả giảm cân của dịch chiết Salacia ^[3]. Thứ hai, hàm lượng hoạt chất trong rễ và thân cây biến đổi rất lớn tùy thuộc vào vùng địa lý thu hái (ví dụ mẫu từ Thái Lan giàu neokotalanol hơn, còn mẫu từ Ấn Độ và Sri Lanka lại giàu salacinol hơn) ^[1]. Thứ ba, do cây chứa số lượng quá lớn các hợp chất có hoạt tính dược lý khác nhau, giới chuyên môn đánh giá việc thiết lập một tiêu chuẩn định lượng đồng nhất cho các dịch chiết thương mại là rất khó khăn ^[3].

Những hiểu lầm thường gặp khi sử dụng cây chóc máu

Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm "cây thuốc thì bộ phận nào cũng tốt như nhau", dẫn đến việc nhiều người tận dụng lá hoặc quả chóc máu để hái nấu nước uống hàng ngày. Như phân tích định lượng năm 2014 đã chứng minh, phần lá và quả chỉ chứa lượng vết các hoạt chất nhóm sulfonium, nên việc đun nấu các bộ phận này hầu như không mang lại hiệu quả ức chế enzyme phân giải đường như mong đợi ^[1].

Hiểu lầm thứ hai là dùng nước sắc thân, rễ chóc máu để kiểm soát đường huyết nhưng lại uống nhiều nước ngọt hoặc ăn thực phẩm chứa đường đơn (glucose). Thí nghiệm trên chuột năm 2015 đã chỉ ra rất rõ: khi thay thế toàn bộ chất bột đường trong khẩu phần bằng đường glucose nguyên chất, dịch chiết thân cây chóc máu hoàn toàn mất đi khả năng ức chế chỉ số HbA1c ^[4]. Dược liệu này chỉ phát huy tác dụng khi đi kèm bữa ăn chứa tinh bột hoặc đường đôi cần enzyme alpha-glucosidase phân giải [3, 5]. Ngoài ra, việc kỳ vọng uống nước chóc máu đơn thuần để giảm cân nhanh chóng ở người cũng chưa có cơ sở lâm sàng vững chắc ^[3].

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Dù các nghiên cứu ghi nhận dịch chiết chi Salacia có độ an toàn cao và không gây tác dụng phụ trong các thử nghiệm hiện có ^[3], dược liệu này tác động trực tiếp làm giảm mức glucose và insulin trong máu sau ăn ^[3]. Do đó, những người đang sử dụng thuốc điều trị tiểu đường theo đơn cần đặc biệt thận trọng để tránh nguy cơ hạ đường huyết quá mức khi dùng kết hợp.

Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú, trẻ nhỏ và những người có bệnh lý nền mạn tính về gan, thận hoặc đang dùng nhiều loại thuốc điều trị khác nhau không nên tự ý dùng các chế phẩm sắc nấu từ rễ và thân chóc máu. Dược liệu tự nhiên chỉ đóng vai trò hỗ trợ, hoàn toàn không thể thay thế thuốc điều trị đặc hiệu và người bệnh luôn cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi đưa bất kỳ thảo dược nào vào phác đồ sinh hoạt hàng ngày.

Cách áp dụng thực tế để đạt hiệu quả tối ưu

Khi lựa chọn sử dụng chóc máu hoặc các sản phẩm thực phẩm bổ sung từ chi Salacia, nguyên tắc đầu tiên là phải chọn đúng nguyên liệu từ phần rễ và thân gỗ của cây, bỏ qua các sản phẩm chỉ làm từ lá hoặc quả [1, 2]. Về cách chế biến, các nghiên cứu thực nghiệm cho thấy hoạt chất nhóm sulfonium tan tốt trong nước và có thể chiết xuất hiệu quả bằng phương pháp đun sắc với nước nóng (như cách tạo dịch chiết nước nóng từ thân cây trong nghiên cứu năm 2015 hoặc sắc nước uống truyền thống) [3, 4]. Nhờ đặc tính bền vững trong môi trường axit dịch vị dạ dày và cơ chế chặn enzyme ngay tại ruột non ^[4], thời điểm hợp lý nhất để dùng là ngay trước hoặc trong bữa ăn có chứa tinh bột.

Song song với việc dùng đúng bộ phận dược liệu, các nhà khoa học luôn nhấn mạnh rằng một chế độ ăn uống lành mạnh, cung cấp đủ chất dinh dưỡng, duy trì hoạt động thể chất đều đặn và tuân thủ phác đồ thuốc men mới là những trụ cột chính trong việc quản lý bệnh tiểu đường ^[4]. Người dùng nên hạn chế tối đa các loại đường đơn hấp thu nhanh trong khẩu phần ăn để hoạt chất từ thân và rễ chóc máu phát huy đúng cơ chế sinh học ^[4].

Tóm lại, nếu muốn tận dụng lợi ích hỗ trợ kiểm soát đường huyết từ cây chóc máu, người dùng cần chọn đúng phần rễ và thân cây thay vì dùng lá hay quả [1, 2]. Hãy xem đây là một giải pháp hỗ trợ đi kèm lối sống lành mạnh và luôn trao đổi với bác sĩ điều trị để đảm bảo an toàn cho sức khỏe ^[4].