Nhiều người làm công việc bốc xếp hoặc khuân vác nặng tìm đến chế độ ăn keto với hy vọng giảm viêm và bảo vệ hệ xương khớp. Tuy nhiên, việc cắt giảm gần như toàn bộ tinh bột khi phải vận động thể lực cường độ cao lại đặt ra nhiều băn khoăn về tốc độ phục hồi của gân và khớp.
Hiện tại, chưa có bằng chứng khoa học nào cho thấy chế độ ăn keto giúp khớp và gân phục hồi nhanh hơn ở người khuân vác nặng. Thậm chí, các thử nghiệm lâm sàng trên người chỉ ra rằng việc gia tăng thể ketone không giúp đẩy nhanh tốc độ phục hồi sức mạnh cơ bắp hay giảm đau nhức, và chế độ ăn keto được khuyến cáo không nên áp dụng cho người lao động thể lực nặng [1] [2] [3].
Phân biệt chế độ ăn keto và thể ketone trong nghiên cứu
Một nhầm lẫn rất phổ biến là đánh đồng chế độ ăn keto hàng ngày với các thử nghiệm khoa học về thể ketone. Hầu hết các dữ liệu y khoa hiện nay đánh giá tác động phục hồi thông qua chất bổ sung ketone dạng uống (chẳng hạn như ketone ester) chứ chưa chứng minh được hiệu quả tương tự từ việc kiêng tinh bột qua chế độ ăn keto [1] [2] [4].
Khi cơ thể thiếu hụt carbohydrate hoặc trong trạng thái nhịn đói, gan sẽ sản sinh ra ba loại thể ketone chính là acetoacetate, acetone và beta-hydroxybutyrate để làm nguồn năng lượng thay thế cho não và cơ xương [5]. Dù các chất bổ sung ketone ngoại sinh có thể tạo ra trạng thái ketosis nhanh chóng, kết quả nghiên cứu từ các chất này không thể áp dụng tương đương cho chế độ ăn keto khắt khe ngoài đời thực [5].
Thể ketone tác động thế nào đến cơ bắp qua thử nghiệm lâm sàng?
Nhiều giả thuyết cho rằng thể ketone có khả năng giảm viêm và hỗ trợ sửa chữa mô cơ bắp bị tổn thương [4] [6]. Tuy nhiên, các nghiên cứu thực tế đo lường khả năng phục hồi lực cơ trên người lại cho kết quả không như kỳ vọng [1] [2].
Một thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đôi vào năm 2020 trên 20 người trẻ khỏe mạnh vận động ở mức vừa phải đã đánh giá việc dùng 360 mg/kg thể trọng ketone monoester hai lần mỗi ngày sau bài tập nhảy kích thích co cơ lệch tâm gây tổn thương cơ [1]. Mặc dù nồng độ beta-hydroxybutyrate trong máu tăng vọt lên mức 4,4 ± 0,8 mM so với 0,4 ± 0,3 mM ở nhóm đối chứng dùng carbohydrate, tốc độ phục hồi lực co cơ đẳng trường tối đa và chiều cao bật nhảy tại các mốc 24 giờ và 48 giờ hoàn toàn không có sự khác biệt giữa hai nhóm [1]. Mức độ đau nhức cơ và men creatine kinase trong máu sau vận động cũng tăng tương đương nhau ở cả nhóm dùng ketone lẫn nhóm đối chứng [1]. Dù vậy, nồng độ chất hóa ứng động bạch cầu đơn nhân MCP-1 ở nhóm dùng ketone ghi nhận ở mức 187 ± 11 pg/mL, thấp hơn so với mức 236 ± 11 pg/mL ở nhóm đối chứng [1].
Một thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đôi có nhóm song song khác vào năm 2022 thực hiện trên 16 nam và nữ sau 300 lần co cơ đùi lệch tâm [2]. Những người tham gia dùng 27 g ketone monoester hoặc giả dược maltodextrin 3 lần mỗi ngày trong 3 ngày kèm chế độ ăn tiêu chuẩn 1,2 ± 0,1 g protein/kg mỗi ngày [2]. Kết quả cho thấy nồng độ beta-hydroxybutyrate tăng lên mức 0,56 ± 0,13 mM tại mốc 3 giờ và 0,65 ± 0,41 mM tại mốc 6 giờ, nhưng chất này không làm giảm mức suy giảm lực cơ và cũng không làm thay đổi sự gia tăng của các cytokine gây viêm trong huyết tương so với giả dược [2].
Cơ chế sinh học: Dấu hiệu kháng viêm trên vận động viên sức bền
Mặc dù không cải thiện tức thì về sức mạnh cơ, ketone vẫn thể hiện một số tác động điều hòa viêm trong các điều kiện vận động khắc nghiệt [4]. Một nghiên cứu năm 2023 trên 18 vận động viên chạy địa hình cự ly siêu bền 100 km cho thấy việc dùng ketone ester giúp nồng độ beta-hydroxybutyrate duy trì ổn định ở mức khoảng 2-3 mM [4].
Ở nhóm này, sinh thiết cơ bắp cho thấy thể ketone đã ức chế sự xâm nhập của đại thực bào vào mô cơ và ngăn chặn sự gia tăng phosphoryl hóa AMPK kéo dài đến 36 giờ sau cuộc chạy [4]. Thêm vào đó, việc bổ sung thể ketone kết hợp với protein và carbohydrate trong giai đoạn phục hồi từng được ghi nhận là kích hoạt phức hợp mTORC1, hỗ trợ quá trình tổng hợp protein thông qua việc tăng phosphoryl hóa các phân tử p-S6K1 và 4E-BP1 [6]. Beta-hydroxybutyrate cũng được ghi nhận vai trò giảm phân giải protein cơ xương trong điều kiện cạn kiệt năng lượng [6] [5].
Ngoài ra, tình trạng viêm toàn thân có thể bắt nguồn từ các yếu tố đường tiêu hóa [7]. Hội chứng rò rỉ ruột cho phép độc tố vi khuẩn xâm nhập vào máu, gây viêm mức độ thấp và có thể làm trầm trọng thêm tình trạng viêm cơ xương tại chỗ, kéo dài thời gian hồi phục chấn thương [7].
Những điều khoa học hiện tại chưa làm rõ
Các dữ liệu nghiên cứu hiện có bộc lộ nhiều khoảng trống lớn khi xét đến đối tượng khuân vác nặng:
- Tác động trực tiếp lên gân và khớp: Toàn bộ các nghiên cứu lâm sàng được trích dẫn chỉ tập trung vào tế bào cơ xương, men cơ và cytokine huyết tương sau bài tập co cơ lệch tâm hoặc chạy bộ; hoàn toàn không có dữ liệu đo lường sự phục hồi mô sụn, dịch khớp hay độ bền của gân [1] [2] [4].
- Chế độ ăn keto thực tế: Các kết quả khả quan về kháng viêm chủ yếu đến từ chất bổ sung ketone ester nguyên chất dạng uống, chưa có thử nghiệm nào đánh giá việc ăn kiêng tinh bột ngặt nghèo lên khả năng sửa chữa mô ở người lao động nặng [1] [4].
- Hiệu quả giảm đau lâu dài: Ketone không làm giảm cảm giác đau nhức cơ sau tập luyện ở các mốc 24 và 48 giờ trong các thử nghiệm có đối chứng [1].
Nhóm đối tượng nên thận trọng khi ăn keto khuân vác nặng
Người thực hiện công việc khuân vác nặng cần hết sức cẩn trọng trước khi quyết định theo đuổi chế độ ăn keto. Một báo cáo tổng quan y khoa công bố năm 2025 nhấn mạnh rằng, việc kết hợp nhịn ăn gián đoạn và chế độ ăn keto tiềm ẩn nguy cơ nhiễm toan ceton do đói nguy hiểm đến tính mạng nếu không được kiểm soát [3]. Báo cáo này đưa ra lưu ý rõ ràng: chế độ ăn keto kết hợp nhịn ăn không nên áp dụng cho phụ nữ mang thai, trẻ em và những người phải lao động thể lực nặng [3].
Khuân vác đồ nặng đòi hỏi nguồn năng lượng lớn và liên tục để ổn định cơ xương khớp. Việc thiếu hụt carbohydrate kết hợp với việc mất cân bằng dinh dưỡng có thể gây mệt mỏi, làm tăng nguy cơ sai tư thế hoặc chấn thương cột sống [8] [3]. Bên cạnh đó, các mô hình tổn thương cơ lưng cho thấy phản ứng viêm cục bộ tác động tiêu cực đến chức năng vận động thần kinh, đòi hỏi quá trình tập luyện phục hồi thích hợp thay vì chỉ trông cậy vào thay đổi dinh dưỡng đơn thuần [8].
Hướng dẫn thực tế để hỗ trợ hồi phục cơ xương khớp
Thay vì áp dụng chế độ ăn keto nghiêm ngặt khi phải làm công việc nặng nhọc, người lao động nên chú trọng các nguyên tắc dinh dưỡng và vận động an toàn:
- Duy trì lượng dinh dưỡng cân bằng, cung cấp đủ năng lượng từ tinh bột phức hợp và protein chất lượng cao để cơ thể sửa chữa mô tổn thương và duy trì sức bền khi bốc vác [2] [3].
- Không tự ý nhịn ăn kéo dài hoặc cắt bỏ hoàn toàn nhóm tinh bột khi cường độ công việc đòi hỏi thể lực cao [3].
- Chú ý đến sức khỏe đường ruột thông qua chế độ ăn đa dạng để hạn chế nguy cơ viêm nhiễm hệ thống gây cản trở quá trình làm lành của hệ cơ xương [7].
- Khi gặp phải các cơn đau dai dẳng tại gân, khớp hoặc vùng thắt lưng, cần đến khám tại các cơ sở y tế để được kiểm tra thay vì tự điều trị bằng các chế độ ăn truyền tai [8].
Chế độ ăn keto hiện chưa có bằng chứng hỗ trợ phục hồi gân và khớp, đồng thời các nghiên cứu về thể ketone cho thấy chúng không giúp lấy lại lực cơ nhanh hơn sau vận động [1] [2]. Người lao động thể lực nặng cần thận trọng, ưu tiên chế độ ăn đủ năng lượng và tham khảo ý kiến chuyên gia y tế trước khi thay đổi thói quen ăn uống [3].




