Nhiều người cắt giảm tinh bột để giảm cân nhưng vẫn duy trì các công việc lao động nặng hoặc tập luyện cường độ cao. Thói quen này làm dấy lên lo ngại về tình trạng kiệt sức và ngất xỉu do hạ đường huyết cấp tính.
Bằng chứng khoa học hiện tại chưa có thử nghiệm trực tiếp trên người khỏe mạnh lao động nặng ăn low-carb, mà phần lớn dữ liệu đến từ các ca bệnh tiểu đường và thử nghiệm trên động vật [1], [2], [3]. Các dữ liệu này cho thấy chế độ ăn rất ít carbohydrate (như ketogenic) có liên quan đến các đợt hạ đường huyết, đặc biệt khi cơ thể gắng sức hoặc có bệnh lý chuyển hóa đi kèm [1], [2].
Nguy cơ hạ đường huyết khi vận động trong dữ liệu y khoa
Tình trạng hạ đường huyết xảy ra rõ rệt ở người có bệnh nền khi kết hợp chế độ ăn hạn chế carbohydrate hoặc vận động quá sức [1], [2]. Một tổng quan năm 2023 nhắc lại báo cáo năm 2018 trên 6 trẻ em mắc đái tháo đường type 1 ăn chế độ ketogenic, ghi nhận nhiều đợt tụt đường huyết dù chỉ số HbA1c giảm đáng kể [1]. Điển hình là trường hợp bé gái 12 tuổi giảm HbA1c từ 7,4% xuống 6% nhưng gặp các đợt hạ đường huyết, hay bé gái 4 tuổi giảm HbA1c từ 14% xuống 8,1% cũng trải qua nhiều đợt tụt đường tương tự [1].
Gắng sức thể lực cường độ cao làm gia tăng mức độ nguy hiểm nếu cơ thể đã bị hạ đường huyết trước đó [2]. Một báo cáo ca bệnh năm 2010 mô tả nam bệnh nhân 27 tuổi mắc đái tháo đường type 1 bị tụt đường huyết ban đêm gây co giật, nhưng ngày hôm sau vẫn chạy marathon [2]. Bệnh nhân này sau đó gục ngã vì hạ đường huyết nghiêm trọng, tiếp tục lên cơn co giật, dẫn đến tiêu cơ vân do nồng độ creatine kinase huyết tương tăng cao kéo dài và tổn thương gan thiếu oxy [2].
Phản ứng bù trừ đường huyết bị suy giảm trong các thử nghiệm
Cơ thể bình thường sẽ kích hoạt các phản xạ nội tiết để nâng đường huyết khi thiếu hụt năng lượng, nhưng chế độ ăn rất ít tinh bột có thể làm cùn mòn phản ứng này [4], [3]. Một nghiên cứu năm 2021 trên chuột đực C57BL/6J (8-12 tuần tuổi) cho thấy nhóm ăn chế độ ketogenic (3% carbohydrate, 5% protein, 92% chất béo) trong 7 ngày hoặc 21 ngày bị giảm tiết hormone glucagon khi bị hạ đường huyết và thiếu hụt glucose tế bào thần kinh [3].
Sự suy giảm tín hiệu cảnh báo này có thể dẫn đến hội chứng mất nhận thức hạ đường huyết (HAAF) [4], [5]. Nghiên cứu năm 2023 trên chuột cống Sprague Dawley ghi nhận chế độ ăn ketogenic duy trì được đáp ứng epinephrine, nhưng lại làm giảm hoạt hóa các nơ-ron orexin ở vùng dưới đồi khi xảy ra hạ đường huyết tái diễn [5]. Việc giảm phản ứng cảnh báo của hệ thần kinh khiến người bệnh không nhận ra dấu hiệu nguy hiểm để bù năng lượng kịp thời [4].
Sự kết hợp giữa vận động và chuyển hóa năng lượng
Vận động thể lực không chỉ tiêu hao năng lượng mà còn tác động đa chiều đến sự thích nghi chuyển hóa [6], [7], [8]. Nghiên cứu năm 2018 trên chuột mắc đái tháo đường can thiệp trong 6 tuần cho thấy việc kết hợp chế độ ăn ketogenic với tập aerobic vừa giúp giảm cân, giảm HbA1c, cải thiện độ nhạy insulin, vừa tránh được tình trạng tích tụ mỡ gan nhờ điều hòa các gen PPARalpha và PPARgamma [6].
Một tổng quan hệ thống năm 2023 bao gồm 12 thử nghiệm (11 nghiên cứu trên người lớn, 1 trên chuột) cũng kết luận chế độ ăn ketogenic giúp cải thiện kiểm soát đường huyết và độ nhạy insulin ở người đái tháo đường type 2, đặc biệt khi kết hợp cùng tập luyện [7]. Cường độ vận động cũng có thể là yếu tố dự báo nồng độ thể ceton huyết tương, như quan sát trong một báo cáo ca bệnh năm 2025 [8].
Ai nên thận trọng khi làm việc nặng và hạn chế tinh bột?
Dữ liệu y khoa chỉ ra những đối tượng sau đối mặt với nguy cơ biến chứng cao:
- Người mắc đái tháo đường type 1: Nguy cơ tụt đường huyết co giật và tổn thương cơ quan rất cao nếu gắng sức nặng [1], [2].
- Người đang dùng thuốc hạ đường huyết hoặc insulin: Nguy cơ hạ đường huyết do chế độ ăn làm giảm nhu cầu insulin nhưng phản xạ bù trừ bị ức chế [4], [3].
- Trẻ em: Việc áp dụng chế độ ăn rất ít tinh bột ghi nhận các tác dụng phụ như chậm lớn, chậm phát triển tuổi xương và đói nhiều [1].
- Người từng bị tụt đường huyết trong vòng 48 giờ: Nghiên cứu cảnh báo các biến cố chuyển hóa trong 48 giờ trước vận động làm tăng nguy cơ tổn thương nặng [2].
Điều chưa biết
Các tài liệu nghiên cứu hiện tại chưa cung cấp đầy đủ câu trả lời cho một số vấn đề:
- Mức độ hạ đường huyết ở người khỏe mạnh hoàn toàn (không mắc bệnh tiểu đường) khi lao động chân tay nặng với khẩu phần low-carb.
- Ngưỡng giới hạn carbohydrate cụ thể (tính theo gram mỗi ngày) để đảm bảo an toàn cho từng loại hình lao động nặng khác nhau.
- Tác động dài hạn của việc kết hợp lao động nặng và ăn kiêng carbohydrate đối với chức năng gan và cơ bắp ở người bình thường.
Áp dụng thực tế an toàn
Người lao động nặng hoặc tập luyện thể thao cường độ cao không nên cắt giảm carbohydrate đột ngột. Nếu đã có tiền sử hạ đường huyết, không được làm việc gắng sức kéo dài trong vòng 48 giờ sau cơn tụt đường [2]. Khi xuất hiện cảm giác đói lả, mệt mỏi hoặc suy giảm tập trung, cần dừng công việc ngay lập tức. Người có bệnh lý chuyển hóa như tiểu đường cần tham khảo ý kiến bác sĩ để điều chỉnh liều thuốc và chế độ ăn, tránh tự ý ăn kiêng khắt khe.



