Nhiều phụ huynh có xu hướng dùng bột hạnh nhân thay thế bột mì trong khẩu phần của trẻ nhỏ. Thói quen này bắt nguồn từ việc muốn hạn chế tinh bột tinh chế và tăng cường chất béo thực vật.
Các nghiên cứu hiện có chưa đánh giá trực tiếp việc thay thế hoàn toàn bột mì bằng bột hạnh nhân cho trẻ em. Dữ liệu y khoa chủ yếu ghi nhận nguy cơ dị ứng các loại hạt vỏ cứng [1]. Đồng thời, các nhà khoa học cũng cảnh báo tình trạng tổn thương thận do tích tụ oxalat khi trẻ dùng nhiều hạt xay nhuyễn [2].
Bột hạnh nhân và nguy cơ dị ứng hạt vỏ cứng ở trẻ
Bột hạnh nhân thuộc nhóm hạt vỏ cứng có thể gây dị ứng sớm và dẫn đến các phản ứng đường thở nguy hiểm ở trẻ nhỏ [1]. Một khảo sát lâm sàng trên 62 bệnh nhân cho thấy hạnh nhân là loại hạt phổ biến thứ ba gây dị ứng với 14 người mắc, đứng sau hạt dẻ Brazil với 18 người và đậu phộng với 47 người [1]. Phần lớn các trường hợp dị ứng hạt xuất hiện từ rất sớm, với 33 trên 60 bệnh nhân có triệu chứng trước 2 tuổi và 55 trên 60 người khởi phát trước 7 tuổi [1]. Triệu chứng thường gặp nhất là phù mạch vùng mặt, trong khi biến chứng nguy hiểm đe dọa tính mạng là phù thanh quản [1]. Các bác sĩ nhi khoa cũng ghi nhận tình trạng gia tăng các ca dị ứng và sốc phản vệ do các loại hạt ở trẻ rất nhỏ [3].
Dị ứng bột mì so với dị ứng hạt và nguy cơ phản ứng chéo
Tỷ lệ mẫn cảm với bột mì ở trẻ nhỏ tương đương với nhiều loại hạt vỏ cứng, nhưng các loại hạt lại tiềm ẩn nguy cơ phản ứng chéo phức tạp [4]. Theo dõi trên một nhóm trẻ sơ sinh tại Úc cho thấy ở mốc 2 tuổi, tỷ lệ mẫn cảm với bột mì và đậu nành ở mức tương đương với hạt mè, hạt điều, hạt phỉ hay quả óc chó [4]. Khác với các loại tinh bột an toàn như gạo với tỷ lệ quá mẫn rất thấp, các loại hạt rất dễ gây mẫn cảm chéo [4].
Một ca lâm sàng ghi nhận bé gái 5 tuổi bị phù lưỡi, phát ban quanh miệng và nôn mửa ngay sau khi tiếp xúc với hạt điều [5]. Kết quả xét nghiệm máu của trẻ cho thấy kháng thể IgE đặc hiệu dương tính đồng thời với hạt điều ở mức 21,1 kU/L, quả óc chó 10 kU/L, hạt phỉ 2,94 kU/L và hạnh nhân 0,46 kU/L [5]. Trẻ từng có tiền sử dị ứng hạt vỏ cứng cũng có tỷ lệ mẫn cảm với hạt mè cao gấp 10,5 lần so với trẻ bình thường [6].
Nguy cơ tổn thương thận do tích tụ oxalat từ hạt xay nhuyễn
Sử dụng lượng lớn các loại hạt xay nhuyễn trong chế độ ăn có thể gây quá tải oxalat và làm tổn thương thận của trẻ [2]. Một báo cáo năm 2025 ghi nhận một bé trai 8 tuổi phải nhập viện do nồng độ creatinine huyết thanh tăng lên mức 1,8 mg/dL [2]. Kết quả sinh thiết thận cho thấy ống thận của trẻ bị tổn thương kèm theo sự lắng đọng dày đặc của các tinh thể oxalat [2].
Nguyên nhân xuất phát từ việc người chăm sóc thường xuyên xay một lượng lớn các loại hạt và rau bina vào thức ăn của trẻ trong thời gian dài [2]. Dù đã ngưng tiêu thụ thực phẩm chứa oxalat giúp lượng oxalat trong máu và nước tiểu giảm đi, creatinine huyết thanh của bệnh nhi vẫn tiếp tục tăng lên 2,1 mg/dL [2]. Đa số bệnh nhân mắc bệnh thận oxalat thứ phát do chế độ ăn có tiên lượng phục hồi kém và có nguy cơ tiến triển thành suy thận [2].
Nhóm trẻ cần thận trọng trước khi dùng bột hạnh nhân
Trẻ nhỏ có cơ địa dị ứng hoặc có bệnh lý thận cần đặc biệt thận trọng khi tiếp xúc với bột hạnh nhân [2] [1]. Cha mẹ cần lưu ý các đối tượng có nguy cơ cao bao gồm:
- Trẻ có cơ địa atopy: Thống kê cho thấy 53 trên 55 bệnh nhân dị ứng hạt có kết quả xét nghiệm da dương tính với các dị nguyên hô hấp và mắc các bệnh như hen suyễn, viêm mũi dị ứng hoặc chàm [1].
- Trẻ đã dị ứng với một loại hạt khác: Trẻ có tiền sử dị ứng đậu phộng hoặc hạt vỏ cứng rất dễ dị ứng chéo với hạnh nhân hoặc hạt mè [5] [6].
- Trẻ khởi phát dị ứng khi còn quá nhỏ: Những trẻ xuất hiện phản ứng dị ứng hạt ở độ tuổi càng nhỏ thường có xu hướng hạ thấp ngưỡng chịu đựng và tăng mức độ nghiêm trọng nếu bệnh không tự khỏi [7].
- Trẻ phụ thuộc vào thức ăn xay nhuyễn: Chế độ ăn lạm dụng hạt xay nhuyễn làm tăng đột biến lượng oxalat nạp vào cơ thể, đe dọa trực tiếp chức năng lọc của thận [2].
Điều chưa biết về việc dùng bột hạnh nhân cho trẻ
Các nghiên cứu khoa học chưa đưa ra bất kỳ liều lượng an toàn cụ thể nào cho việc tiêu thụ bột hạnh nhân ở trẻ nhỏ. Dữ liệu y khoa cũng chưa so sánh giá trị dinh dưỡng toàn diện giữa chế độ ăn dùng bột hạnh nhân và chế độ ăn dùng bột mì truyền thống. Hàm lượng oxalat chính xác trong các sản phẩm bột hạnh nhân chế biến sẵn trên thị trường cũng chưa được các nghiên cứu này phân tích [2]. Ngoài ra, các nhà khoa học chưa thể xác định được đặc điểm nhân khẩu học nào giúp dự đoán khả năng tự khỏi dị ứng hạt ở trẻ [7].
Gợi ý áp dụng bột hạnh nhân an toàn trong thực tế
Phụ huynh chỉ nên dùng bột hạnh nhân với lượng vừa phải và không nên thay thế hoàn toàn bột mì trong bữa ăn của trẻ [2]. Bột mì là nguồn cung cấp năng lượng cơ bản và gạo vẫn là lựa chọn tinh bột an toàn nhất cho hệ tiêu hóa của trẻ nhỏ [4].
Khi bắt đầu cho trẻ làm quen với bột hạnh nhân, cha mẹ chỉ nên thử một lượng rất nhỏ để quan sát các dấu hiệu dị ứng như sưng môi, phát ban hay nôn mửa [5]. Không được tùy tiện xay nhuyễn lượng lớn các loại hạt vào thức ăn dặm hằng ngày để tránh nguy cơ sỏi thận và suy thận do quá tải oxalat [2]. Gia đình nên tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng trước khi thay đổi nguồn tinh bột chính của trẻ.
Việc thay thế bột mì bằng bột hạnh nhân cho trẻ cần dựa trên sự cân nhắc kỹ lưỡng về nguy cơ dị ứng hạt và quá tải oxalat cho thận. Bột mì và gạo vẫn là những nguồn tinh bột an toàn, quen thuộc đối với sự phát triển của trẻ nhỏ. Cha mẹ nên duy trì khẩu phần đa dạng và tham khảo tư vấn y tế trước khi thực hiện những thay đổi lớn trong chế độ ăn của con.







