Nhiều thai phụ lo ngại tăng cân hoặc biến chứng thai kỳ nên tìm đến các chế độ ăn cắt giảm tinh bột. Tuy nhiên, việc cắt bỏ hoàn toàn tinh bột để phòng ngừa tiền sản giật là quan niệm sai lầm và chưa có bằng chứng khoa học ủng hộ.
Cắt tinh bột không thể thay thế các biện pháp dự phòng y khoa chuẩn mực. Các dữ liệu lâm sàng hiện nay cho thấy kiểm soát chất lượng carbohydrate và điều trị rối loạn đường huyết có thể làm giảm biến chứng, nhưng can thiệp dự phòng đặc hiệu đối với nhóm nguy cơ cao vẫn phải dựa trên phác đồ y tế như dùng aspirin liều thấp [1], [2].
Tinh bột, đồ ngọt và mối liên quan với tiền sản giật
Tiền sản giật là hội chứng đặc trưng bởi tăng huyết áp mới xuất hiện và thường kèm protein niệu, bắt nguồn từ bất thường ở bánh nhau và tổn thương chức năng nội mô [3], [4]. Tình trạng này ảnh hưởng từ 2% đến 8% thai kỳ trên toàn cầu [4]. Bệnh sinh của tiền sản giật liên quan đến quá trình hình thành bánh nhau kém, stress oxy hóa và rối loạn tân tạo mạch máu [5].
Về mặt dinh dưỡng, các nghiên cứu không ủng hộ việc cắt bỏ hoàn toàn tinh bột mà tập trung vào loại carbohydrate tiêu thụ [5], [4]. Một phân tích trên 32.933 phụ nữ mang thai tại Na Uy cho thấy tiêu thụ từ 125 mL đồ uống có đường mỗi ngày trở lên làm tăng nguy cơ tiền sản giật (OR = 1,27), và lượng sucrose vượt quá 25% tổng năng lượng cũng liên quan trực tiếp đến tăng nguy cơ mắc bệnh [4]. Ngược lại, lượng đường tự nhiên từ trái cây tươi hoặc trái cây khô lại liên quan đến việc giảm nguy cơ [4].
Bên cạnh đó, dữ liệu từ 4 nghiên cứu ở phụ nữ châu Âu cho thấy chế độ ăn giàu rau củ, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt, các loại hạt, đậu, cá và dầu thực vật—kết hợp với việc giảm thịt và ngũ cốc tinh chế—có liên quan đến việc giảm nguy cơ tiền sản giật và tăng huyết áp thai kỳ [5]. Do đó, thay thế ngũ cốc tinh chế bằng ngũ cốc nguyên hạt và hạn chế đường bổ sung mới là hướng tiếp cận có cơ sở, không phải cắt bỏ tinh bột [5], [4].
Kiểm soát chuyển hóa carbohydrate mang lại lợi ích gì?
Kiểm soát đường huyết đóng vai trò rõ rệt ở những thai phụ có rối loạn chuyển hóa thực sự [1]. Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên đa trung tâm năm 2010 trên các thai phụ mắc đái tháo đường thai kỳ mức độ nhẹ chứng minh rằng: can thiệp điều trị rối loạn dung nạp carbohydrate (bao gồm điều chỉnh chế độ ăn uống và dùng thuốc khi cần) giúp làm giảm đáng kể nguy cơ tiền sản giật, thai to, đẻ khó do kẹt vai và tỷ lệ mổ lấy thai [1].
Dù vậy, can thiệp điều trị này không làm giảm tỷ lệ hạ đường huyết sơ sinh có triệu chứng hay vàng da cần chiếu đèn [1]. Kết quả nghiên cứu khẳng định việc phát hiện và kiểm soát rối loạn dung nạp carbohydrate mang lại lợi ích nhất định, nhưng đây là can thiệp y tế có theo dõi, khác hoàn toàn với việc tự ý loại bỏ tinh bột khỏi khẩu phần ăn hàng ngày [1].
Các biện pháp dự phòng tiền sản giật chuẩn mực
Cắt giảm dinh dưỡng không thể thay thế các biện pháp can thiệp y khoa đã được chứng minh hiệu quả [2], [6]. Một tổng quan hệ thống và phân tích gộp 45 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên trên 20.909 thai phụ xác nhận: sử dụng aspirin liều từ 50-150 mg mỗi ngày khi bắt đầu ở tuổi thai từ 16 tuần trở xuống giúp giảm đáng kể nguy cơ tiền sản giật (RR = 0,57), tiền sản giật nặng (RR = 0,47) và thai chậm phát triển trong tử cung (RR = 0,56) [2]. Hiệu quả dự phòng của aspirin tăng lên khi dùng liều cao hơn trong khoảng nghiên cứu này [2].
Ngoài aspirin, việc bổ sung canxi với liều 1.000-1.500 mg mỗi ngày được áp dụng trong chăm sóc thai kỳ chuẩn cho phụ nữ có nguy cơ cao hoặc ở những nơi có khẩu phần canxi thấp [6], [5]. Ngược lại, các thử nghiệm lớn cho thấy việc dùng vitamin C và vitamin E không có hiệu quả ngăn ngừa tiền sản giật [5].
Nhóm thai phụ có nguy cơ cao cần theo dõi
Nghiên cứu từ 39.615 thai kỳ thuộc thử nghiệm của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) chỉ ra các yếu tố làm tăng nguy cơ tiền sản giật bao gồm: tiền sử đái tháo đường, bệnh thận hoặc bệnh tim, từng bị tiền sản giật ở lần mang thai trước, nhiễm trùng đường tiết niệu, tuổi mẹ cao, béo phì (chỉ số BMI trên 30 kg/m2), mang thai lần đầu và mang đa thai [7].
Đối với thai phụ mang đa thai, nguy cơ biến chứng cao hơn đơn thai do các đặc thù sinh học như quá tải bánh nhau, bánh nhau chèn ép hoặc tưới máu tử cung - bánh nhau không đủ đáp ứng nhu cầu phát triển của nhiều thai nhi [8]. Những trường hợp này cần được theo dõi lâm sàng chặt chẽ thay vì tự ý can thiệp chế độ ăn [8], [7].
Điều chưa biết
Các nghiên cứu hiện tại chưa đánh giá tác động hay tính an toàn của chế độ ăn cực đoan như rất ít carbohydrate (low-carb hoặc ketogenic) đối với nguy cơ tiền sản giật ở người. Hiệu quả của mô hình ăn uống giàu ngũ cốc nguyên hạt và rau quả chủ yếu mới được ghi nhận ở phụ nữ da trắng có điều kiện tiếp cận y tế tốt, chưa đủ dữ liệu đại diện cho các nhóm dân số khác [5]. Vai trò của một số vi chất như omega-3, arginine, vitamin A hay D trong phòng ngừa tiền sản giật vẫn còn kết quả trái chiều [5].
Áp dụng thực tế cho thai phụ
Thai phụ không nên tự ý cắt bỏ tinh bột vì carbohydrate là nguồn năng lượng cần thiết cho mẹ và thai nhi phát triển. Thay vào đó, cần hạn chế các loại đồ uống có đường, giảm tiêu thụ đường bổ sung và đồ ngọt công nghiệp [4]. Ưu tiên các loại carbohydrate chất lượng cao từ ngũ cốc nguyên hạt, đậu, rau củ và trái cây tươi [5], [4].
Những người có nguy cơ cao (béo phì, đái tháo đường, mang đa thai hoặc tiền sử tiền sản giật) cần khám tiền sản định kỳ sớm để bác sĩ đánh giá và chỉ định can thiệp y khoa phù hợp, bao gồm dùng aspirin liều thấp đúng thời điểm [2], [7].
Tóm lại, cắt bỏ tinh bột không giúp phòng ngừa tiền sản giật và tiềm ẩn rủi ro dinh dưỡng. Kiểm soát đường huyết, ăn uống cân bằng và tuân thủ chỉ định điều trị y khoa là giải pháp an toàn, hiệu quả để bảo vệ thai kỳ.





