Bước vào giai đoạn ăn dặm, nhiều phụ huynh đứng trước quầy thực phẩm băn khoăn có nên cho con ăn sữa chua hay phô mai khi bé chưa tròn 1 tuổi. Sữa bò tươi được khuyến cáo chờ sau sinh nhật đầu tiên, vậy các chế phẩm từ sữa lên men này có ngoại lệ hay không?
Câu trả lời là trẻ dưới 1 tuổi hoàn toàn dùng được cả sữa chua và phô mai khi đã bắt đầu ăn dặm, thường là từ khoảng 6 tháng tuổi [1]. Khác với sữa bò dạng nước chưa được khuyến nghị làm nguồn sữa chính trước 12 tháng, các sản phẩm sữa lên men không thêm đường hoặc muối là nguồn bổ sung dinh dưỡng và lợi khuẩn phù hợp cho hệ tiêu hóa non nớt của bé [2] [1] [3].
Hệ tiêu hóa của trẻ nhỏ xử lý sữa lên men thế nào?
Từ lúc mới sinh đến 6 tháng tuổi, hệ tiêu hóa của trẻ chỉ phù hợp với sữa mẹ hoàn toàn hoặc sữa công thức, không cần bổ sung thêm nước lọc, nước trái cây, sữa động vật hay thức ăn đặc [2]. Việc đưa các chất lỏng hay thực phẩm khác vào quá sớm trong giai đoạn này có thể chiếm chỗ trong dạ dày nhỏ của trẻ, làm giảm lượng sữa mẹ hoặc sữa công thức giàu dưỡng chất mà bé cần nhận [2].
Khi bước qua mốc khoảng 6 tháng tuổi, nhu cầu dinh dưỡng của bé tăng lên và hệ tiêu hóa bắt đầu sẵn sàng làm quen với thức ăn bổ sung [1]. Lúc này, sữa chua và phô mai đóng vai trò như những thực phẩm cung cấp lợi khuẩn (probiotics) và dưỡng chất thiết yếu cho sự phát triển [4] [3]. Quá trình lên men giúp biến đổi cấu trúc sữa ban đầu thành dạng đặc hoặc bán đặc dễ tiêu hóa hơn, đồng thời bổ sung vi khuẩn có lợi cho đường ruột của trẻ trong năm đầu đời [3].
Đặc biệt, trẻ sơ sinh vốn có xu hướng sinh học tự nhiên là thích vị ngọt để dễ dàng tiếp nhận sữa mẹ [1]. Những trải nghiệm vị giác đầu đời khi ăn dặm sẽ định hình sự lựa chọn thực phẩm về sau và thiết lập thói quen ăn uống lâu dài [1]. Do đó, nguyên tắc quan trọng cho hệ tiêu hóa và thận còn non nớt của trẻ dưới 1 tuổi là sử dụng sản phẩm nguyên bản, được khuyến cáo rõ ràng là không thêm đường hoặc muối vào thức ăn của bé [1].
Nghiên cứu khoa học nói gì về sữa chua và phô mai cho trẻ nhỏ?
Nhiều khảo sát trên thế giới đã ghi nhận thực tế sử dụng sữa chua, phô mai và các sản phẩm từ sữa ở trẻ dưới 1 tuổi, đồng thời chỉ ra sự chênh lệch giữa khuyến nghị y khoa và thực hành tại các gia đình.
Một nghiên cứu công bố năm 2022 khảo sát kiến thức, thái độ và thực hành dinh dưỡng của phụ huynh cho thấy độ tuổi trung vị bắt đầu ăn dặm là 6 tháng [1]. Lý do phổ biến nhất khiến cha mẹ bắt đầu cho con ăn dặm là cảm thấy sữa mẹ không còn đủ (chiếm 36%) và cho rằng đã đến lúc cần ăn dặm (chiếm 30%) [1]. Trong nhóm nghiên cứu này, thực phẩm đầu tiên được phụ huynh ưa chuộng nhất khi bắt đầu tập ăn dặm cho con chính là sữa chua với tỷ lệ 33%, theo sau là trái cây nghiền ở mức 21% [1]. Ở nhóm trẻ từ 6 đến 23 tháng tuổi, phô mai, sữa chua và các chế phẩm từ sữa khác nằm trong nhóm thực phẩm phổ biến nhất, được sử dụng ở 73% đến 74% trẻ [1]. Nghiên cứu cũng ghi nhận 45% phụ huynh hiểu rằng việc cho ăn dặm sớm trước 6 tháng sẽ gây hại cho sức khỏe của trẻ, với hai mối lo ngại lớn nhất là nhiễm trùng đường ruột và dị ứng thực phẩm [1].
Một nghiên cứu quy mô lớn khác tại Nhật Bản công bố năm 2019 đã theo dõi tần suất ăn sữa chua và phô mai (được xem là nguồn cung cấp lợi khuẩn probiotics) ở trẻ em trong năm đầu đời và mối liên quan với bệnh viêm dạ dày ruột do virus như rotavirus hay norovirus gây nôn ói, tiêu chảy [3]. Dữ liệu được thu thập thông qua bảng câu hỏi tự điền của các bà mẹ khi trẻ tròn 1 tuổi [3]. Các nhà khoa học phân loại mức tiêu thụ sữa chua của trẻ dưới 1 tuổi thành các nhóm: dưới 1 lần/tuần, 1-2 ngày/tuần, 3-6 ngày/tuần, và từ 7 lần/tuần trở lên [3]. Tương tự, mức tiêu thụ phô mai của trẻ được chia thành các mức: dưới 1 lần/tuần, 1-2 lần/tuần, và từ 3 lần/tuần trở lên [3]. Điểm giới hạn của phần trích đoạn nghiên cứu này là mới trình bày phương pháp phân nhóm tần suất sử dụng thực phẩm và các yếu tố nhiễu (như tuổi mẹ, thu nhập, học vấn, tình trạng hút thuốc), chưa nêu chi tiết con số kết quả cuối cùng của mô hình phân tích [3].
Về việc đưa sữa bò và phô mai vào khẩu phần quá sớm, một nghiên cứu đoàn hệ công bố năm 2004 tại Vilnius (Lithuania) đã theo dõi dọc 192 trẻ sinh đủ tháng từ lúc chào đời đến khi tròn 12 tháng tuổi [5]. Phụ huynh được yêu cầu đánh dấu hàng tuần các loại thực phẩm và đồ uống mà trẻ sử dụng [5]. Kết quả cho thấy thời gian bú mẹ hoàn toàn có trung vị chỉ 0,5 tháng và thời gian bú mẹ bất kỳ đạt trung vị 3,75 tháng [5]. Trẻ được cho ăn dặm rất sớm, trung bình từ 3,4 tháng tuổi [5]. Đáng chú ý, có tới 92% trẻ em trong nghiên cứu này đã được làm quen với phô mai tươi trước khi tròn 12 tháng tuổi [5]. Ngoài ra, độ tuổi trung vị trẻ bắt đầu uống sữa bò là 8 tháng (dao động từ 2 đến 12 tháng), và đến lúc 12 tháng tuổi, có 78% trẻ đã uống sữa bò, trong đó 58% dùng sữa bò làm nguồn sữa duy nhất [5]. Các tác giả kết luận rằng việc tuân thủ khuyến nghị dinh dưỡng cho trẻ nhỏ tại đây chưa đạt yêu cầu, tỷ lệ bú mẹ thấp và việc lạm dụng các sản phẩm giàu đạm diễn ra phổ biến, đặc biệt ở những bà mẹ trẻ dưới 21 tuổi và có trình độ học vấn dưới 12 năm [5].
Một phân tích khác từ Khảo sát Kiểm tra Sức khỏe và Dinh dưỡng Quốc gia Hoa Kỳ (NHANES) giai đoạn 2011-2014, công bố năm 2018 trên trẻ từ 0 đến 5 tuổi, cũng cảnh báo tình trạng cho trẻ dùng đồ uống ngoài sữa mẹ quá sớm [2]. Trong bất kỳ ngày khảo sát nào, có gần 12% trẻ dưới 6 tháng tuổi đã uống nước ép trái cây 100% và hơn 21% trẻ uống nước lọc [2]. Ở nhóm trẻ từ 6 đến 11 tháng tuổi, gần 22% trẻ đã uống sữa bò với lượng từ 0,2 đến 0,4 cốc mỗi ngày, sớm hơn so với khuyến nghị [2]. Nghiên cứu này có giới hạn là thiết kế cắt ngang và chưa đưa các yếu tố thu nhập hay trình độ học vấn vào mô hình phân tích chi tiết [2].
Bên cạnh vai trò trực tiếp với trẻ, một nghiên cứu năm 2023 chỉ ra rằng việc người mẹ tiêu thụ các sản phẩm từ sữa trong thai kỳ và giai đoạn sau sinh cũng mang lại lợi ích sức khỏe [4]. Nguồn dưỡng chất từ sữa giúp hỗ trợ sự phát triển xương đùi của thai nhi và cân nặng lúc sinh của trẻ [4]. Đồng thời, người mẹ ăn sữa chua và phô mai giúp giảm tình trạng giữ cân sau sinh; cụ thể, ăn sữa chua giúp giảm 16% nguy cơ béo phì sau sinh ở phụ nữ ít vận động và giảm 30% nguy cơ này ở phụ nữ có điểm chất lượng chế độ ăn thấp [4].
Lợi ích thực sự và những giới hạn cần biết
Việc đưa sữa chua và phô mai vào thực đơn ăn dặm mang lại nguồn dưỡng chất thiết yếu và cung cấp lợi khuẩn cho đường ruột của trẻ [4] [3]. Thay vì dùng sữa bò tươi dạng nước quá sớm, một lượng nhỏ sữa chua hoặc phô mai giúp trẻ tập làm quen với mùi vị và cấu trúc thức ăn mới ở giai đoạn từ khoảng 6 tháng tuổi trở đi [1].
Tuy nhiên, bằng chứng khoa học cũng chỉ ra ranh giới rất rõ giữa việc dùng chế phẩm sữa ở lượng ăn dặm bổ sung và việc lạm dụng các sản phẩm giàu đạm quá sớm [5]. Ở giai đoạn từ 6 đến 12 tháng, sữa mẹ hoặc sữa công thức vẫn là nguồn dinh dưỡng nền tảng [2]. Sữa chua và phô mai chỉ đóng vai trò là thức ăn bổ sung (ăn dặm), không dùng để thay thế hoàn toàn cữ sữa chính của bé [2] [1].
Những hiểu lầm phổ biến của phụ huynh khi chọn mua
Hiểu lầm đầu tiên là cho trẻ ăn dặm sữa chua hoặc phô mai quá sớm, ngay từ khi mới 3-4 tháng tuổi [5]. Trong khi Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) và Quỹ Nhi đồng Liên Hợp Quốc (UNICEF) khuyến cáo mạnh mẽ việc bắt đầu ăn dặm sau 180 ngày đầu đời (tức tròn 6 tháng), Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ (AAP) và Cơ quan An toàn Thực phẩm Châu Âu (EFSA) cũng thống nhất mốc bắt đầu ăn dặm là từ khoảng 6 tháng tuổi [1]. Dù Hiệp hội Tiêu hóa, Gan mật và Dinh dưỡng Nhi khoa Châu Âu (ESPGHAN) có đề cập khoảng thời gian từ 4 đến 6 tháng, việc cho trẻ ăn sớm trước 6 tháng vẫn khiến 45% phụ huynh trong khảo sát lo ngại về nguy cơ nhiễm trùng đường ruột và dị ứng thực phẩm [1].
Hiểu lầm thứ hai là chọn các loại sữa chua có đường, vị trái cây ngọt đậm hoặc phô mai mặn vì nghĩ trẻ dễ ăn hơn. Thực tế, trẻ có xu hướng thích vị ngọt bẩm sinh, nhưng các khuyến nghị dinh dưỡng đều nêu rõ không được thêm đường hoặc muối vào thực phẩm ăn dặm của trẻ dưới 1 tuổi để tránh tạo thói quen ăn uống không lành mạnh về sau [1].
Hiểu lầm thứ ba là chọn các sản phẩm tách béo hoặc ít béo cho trẻ nhỏ vì sợ con thừa cân. Một nghiên cứu năm 2021 về hành vi mua sắm sản phẩm sữa tại Hoa Kỳ cho thấy có sự nhầm lẫn trong cộng đồng về hàm lượng chất béo trong sữa cho trẻ [6]. Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ (AAP) khuyên trẻ từ 12 đến 24 tháng tuổi nên dùng sữa nguyên kem (whole milk) vì trẻ cần năng lượng và chất béo cho sự tăng trưởng cũng như phát triển trí não; chỉ những trẻ có nguy cơ thừa cân, béo phì hoặc gia đình có tiền sử béo phì mới cân nhắc loại giảm béo theo tư vấn năm 2008 [6]. Với trẻ dưới 1 tuổi đang tập ăn dặm, việc tự ý cắt giảm chất béo trong chế phẩm sữa cũng không phù hợp với nhu cầu phát triển của bé.
Nhóm trẻ nào nên thận trọng?
Trước hết là trẻ dưới 6 tháng tuổi. Ở độ tuổi này, trẻ cần được bú sữa mẹ hoàn toàn hoặc dùng sữa công thức, tuyệt đối chưa đưa sữa chua, phô mai, sữa bò hay nước lọc vào khẩu phần hàng ngày [2].
Thứ hai là trẻ có cơ địa dị ứng thực phẩm hoặc bất dung nạp lactose. Nghiên cứu năm 2018 ghi nhận yếu tố di truyền liên quan đến chứng bất dung nạp lactose có thể ảnh hưởng đến khả năng tiêu thụ sữa ở trẻ nhỏ dưới 5 tuổi thuộc một số nhóm chủng tộc như trẻ em châu Á, gốc Tây Ban Nha hoặc da đen [2]. Ngoài ra, dị ứng đạm sữa bò và nhiễm trùng đường ruột cũng là những rủi ro cần lưu tâm khi bắt đầu tập thức ăn mới cho trẻ [1]. Nếu trẻ có bệnh nền tiêu hóa, tiền sử dị ứng hoặc đang dùng thuốc điều trị, phụ huynh cần hỏi ý kiến bác sĩ nhi khoa trước khi cho con dùng chế phẩm từ sữa.
Cách áp dụng thực tế cho bữa ăn dặm của bé
Về thời điểm, cha mẹ nên đợi khi bé bước sang mốc khoảng 6 tháng tuổi và đã sẵn sàng ăn dặm mới bắt đầu giới thiệu sữa chua hoặc phô mai [1]. Không dùng sữa bò tươi làm đồ uống cho trẻ trước 12 tháng tuổi [2] [5].
Về cách chọn sản phẩm, hãy đọc kỹ nhãn dinh dưỡng và ưu tiên sữa chua nguyên chất không thêm đường, phô mai tươi hoặc phô mai tách muối dành riêng cho trẻ nhỏ [1]. Tránh các sản phẩm chứa nhiều muối, đường tinh luyện hoặc hương liệu nhân tạo để bảo vệ vị giác tự nhiên của con [1]. Đồng thời, cần lưu ý không lạm dụng quá nhiều thực phẩm giàu đạm trong cùng một ngày để tránh gây quá tải cho cơ thể bé [5].
Về tần suất và cách kết hợp, cha mẹ có thể bắt đầu từ lượng nhỏ khoảng vài thìa sữa chua hoặc một phần nhỏ phô mai vào bữa phụ, duy trì từ 1-2 lần/tuần rồi tăng dần lên 3-6 lần/tuần tùy theo khả năng dung nạp và sự hào hứng của trẻ [3]. Sữa chua không đường có thể trộn cùng trái cây tươi nghiền nhuyễn để tạo vị ngọt tự nhiên, còn phô mai có thể khuấy vào cháo hoặc súp ấm (đã tắt bếp) để tăng độ ngậy và bổ sung dưỡng chất mà không cần nêm muối [1].
Tóm lại, trẻ từ khoảng 6 đến 12 tháng tuổi hoàn toàn có thể thưởng thức sữa chua và phô mai như một phần của chế độ ăn dặm đa dạng. Chìa khóa an toàn nằm ở việc chọn đúng thời điểm sau 6 tháng, ưu tiên sản phẩm nguyên bản không thêm đường hay muối, và giữ lượng ăn vừa phải bên cạnh nguồn sữa mẹ hoặc sữa công thức. Nếu trẻ có dấu hiệu rối loạn tiêu hóa hay nghi ngờ dị ứng, hãy tạm ngưng và tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa.
