Súc họng bằng nước lá xô thơm: Giảm đau rát họng hiệu quả đến đâu?

Mỗi khi thời tiết chuyển mùa, cảm giác ngứa rát, nuốt đau buốt nơi cổ họng là phiền toái mà hầu như ai cũng từng gặp phải. Trước khi nghĩ đến việc tìm mua các loại thuốc điều trị, không ít người thường tìm kiếm những biện pháp thảo mộc tự nhiên để làm dịu cảm giác khó chịu này. Trong đó, súc họng bằng nước lá xô thơm (sage - Salvia officinalis) là một phương pháp dân gian quen thuộc tại nhiều quốc gia phương Tây và đang ngày càng được nhiều người Việt quan tâm, truyền tai nhau áp dụng.

Tuy nhiên, liệu nước hãm từ loại lá thơm này có thực sự giúp giảm đau rát cổ họng hiệu quả và tiêu diệt được vi khuẩn, virus hay không? Các nghiên cứu y khoa hiện đại đã kiểm chứng hiệu quả của xô thơm đối với chứng viêm họng cấp, cho thấy loại thảo mộc này thực sự có khả năng giảm đau và giảm tải lượng virus tại chỗ, nhưng hiệu quả rõ nét nhất lại được ghi nhận ở những chế phẩm chiết xuất chuẩn hóa thay vì chỉ là nước hãm tự làm tại nhà.

Nước lá xô thơm tác động lên vùng họng như thế nào?

Cây xô thơm có tên khoa học là Salvia officinalis, vốn là một loài thực vật có lịch sử sử dụng lâu đời trong y học cổ truyền nhờ đặc tính làm se, giảm viêm và kháng khuẩn. Khi niêm mạc vùng hầu họng bị tấn công bởi virus đường hô hấp, hệ thống miễn dịch sẽ kích hoạt phản ứng viêm tại chỗ. Quá trình này khiến các mô họng bị phù nề, xung huyết, dẫn đến cảm giác đau rát dữ dội mỗi khi nuốt thức ăn hay thậm chí chỉ là nuốt nước bọt.

Khi tiếp xúc trực tiếp với niêm mạc họng qua đường súc hoặc xịt, các hoạt chất tự nhiên trong lá xô thơm tạo ra tác động làm se các mô đang sưng tấy. Cơ chế này giúp thu nhỏ các mao mạch nhỏ đang bị xung huyết, từ đó hỗ trợ làm dịu cảm giác đau buốt và nóng rát. Bên cạnh đó, các hợp chất sinh học trong xô thơm còn hỗ trợ ức chế sự nhân lên của mầm bệnh tại biểu mô họng, mang lại tác động hỗ trợ kiểm soát tình trạng nhiễm trùng đường hô hấp trên.

Dù vậy, cần hiểu rằng tác động cơ học của việc súc họng chủ yếu mang tính chất tại chỗ. Nước thảo mộc sau khi súc sẽ được nhổ ra ngoài chứ không đi vào tuần hoàn toàn thân, giúp hạn chế các phản ứng phụ không mong muốn nhưng cũng đồng nghĩa với việc tác dụng chỉ duy trì trong một khoảng thời gian nhất định.

Bằng chứng khoa học: Xịt xô thơm xoa dịu cơn đau cấp tốc

Để đánh giá chính xác tác dụng giảm đau của xô thơm so với giả dược, các nhà khoa học đã thực hiện những thử nghiệm lâm sàng ngặt nghèo trên người bệnh mắc viêm họng cấp. Một nghiên cứu thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đôi, đối chứng giả dược quy mô lớn được công bố vào năm 2006 đã so sánh hiệu quả và độ dung nạp của dạng xịt chứa dịch chiết Salvia officinalis trên bệnh nhân viêm họng cấp do virus ^[1].

Thử nghiệm này có thiết kế thích ứng hai giai đoạn với tổng cộng 286 bệnh nhân có bằng chứng chủ quan và khách quan về bệnh viêm họng tham gia ^[1]. Trong giai đoạn đầu, nghiên cứu tiếp nhận 122 bệnh nhân nhằm đánh giá và sàng lọc các nồng độ dịch chiết khác nhau ^[1]. Sang giai đoạn thứ hai, có 164 bệnh nhân được đưa vào nghiên cứu chính ^[1]. Thời gian điều trị cho mỗi bệnh nhân kéo dài trong 3 ngày, bao gồm một lần khám ban đầu và một lần khám kết thúc ^[1].

Tiêu chí đánh giá chính của nghiên cứu là diện tích dưới đường cong (AUC) thể hiện sự thay đổi cường độ đau họng tự phát, được ghi nhận đều đặn mỗi 15 phút một lần trong vòng 2 giờ đầu tiên sau liều xịt đầu tiên bằng thang đo tương tự thị giác (VAS 100 mm) so với thời điểm ban đầu ^[1]. Sau phân tích giữa kỳ của giai đoạn một, kết quả cho thấy dung dịch xịt nồng độ 15% chứa 140 microliter chiết xuất xô thơm cho mỗi liều là chế phẩm triển vọng nhất cho giai đoạn nghiên cứu chính ^[1]. Ngược lại, các chế phẩm có nồng độ 30% và 5% lại khó có khả năng vượt trội hơn giả dược trong phân tích cuối cùng ^[1].

Kết quả chung cuộc ghi nhận dung dịch xịt xô thơm nồng độ 15% vượt trội đáng kể so với giả dược về chỉ tiêu hiệu quả chính, giúp giảm rõ rệt điểm số cường độ đau họng của bệnh nhân ^[1]. Tác dụng làm dịu triệu chứng xuất hiện ngay trong 2 giờ đầu tiên sau khi dùng liều đầu và đạt ý nghĩa thống kê so với nhóm dùng giả dược ^[1]. Về độ an toàn, bệnh nhân chỉ gặp các tác dụng phụ nhẹ như khô hầu họng hoặc cảm giác nóng rát nhẹ ^[1]. Các nhà nghiên cứu kết luận rằng dạng xịt xô thơm 15% là một liệu pháp điều trị thuận tiện, an toàn và mang lại hiệu quả giảm đau thực sự cho người bị viêm họng cấp ^[1].

Giảm tải lượng virus khi phối hợp cùng thảo dược

Không chỉ dừng lại ở việc giảm đau đơn thuần, xô thơm còn được kiểm tra về khả năng ức chế mầm bệnh virus gây viêm họng. Viêm amiđan - hầu họng cấp hay đau rát họng là dấu hiệu ban đầu của nhiễm trùng đường hô hấp do virus, đồng thời là chỉ báo lý tưởng để can thiệp kháng virus và chống viêm sớm ^[2]. Cả hai tác dụng này đều từng được ghi nhận ở cây cúc tím (Echinacea purpurea) và xô thơm (Salvia officinalis) ^[2].

Một thử nghiệm lâm sàng quan sát công bố năm 2023 đã tiến hành trên 74 bệnh nhân trong độ tuổi từ 13 đến 69 có các triệu chứng đau họng cấp tính xuất hiện dưới 48 giờ ^[2]. Những người tham gia được điều trị bằng cách ngậm 5 viên ngậm phối hợp cúc tím và xô thơm mỗi ngày, tương đương với 4.000 mg chiết xuất Echinacea purpurea và 1.893 mg chiết xuất Salvia officinalis mỗi ngày, liên tục trong 4 ngày ^[2]. Cường độ triệu chứng được người bệnh tự ghi chép vào nhật ký và các mẫu quẹt dịch họng hầu được thu thập để định lượng virus qua xét nghiệm RT-qPCR ^[2].

Kết quả lâm sàng cho thấy liệu trình điều trị được dung nạp rất tốt, không có bệnh nhân nào phát triển biến chứng nhiễm trùng đường hô hấp và không ai cần phải dùng đến kháng sinh ^[2]. Đáng chú ý, chỉ sau một viên ngậm duy nhất, cơn đau họng của bệnh nhân đã giảm 48% (p < 0.001) và các triệu chứng viêm amiđan - hầu họng giảm 34% (p < 0.001) ^[2].

Đặc biệt, trong số các bệnh nhân tham gia, có 18 người cho kết quả dương tính với virus đường hô hấp ở thời điểm bắt đầu nghiên cứu ^[2]. Tải lượng virus ở những người này đã giảm tới 62% (p < 0.03) ngay sau khi ngậm một viên đầu tiên và giảm tới 96% (p < 0.02) sau 4 ngày điều trị so với trước khi dùng ^[2]. Nghiên cứu này chứng minh rằng việc sử dụng viên ngậm chứa chiết xuất xô thơm phối hợp cùng cúc tím là giải pháp an toàn, giá trị trong giai đoạn sớm, giúp làm dịu triệu chứng và góp phần giảm tải lượng virus tồn tại trong vòm họng ^[2].

Giới hạn của bằng chứng: Chiết xuất chuẩn hóa khác nước hãm tại nhà

Những con số ấn tượng từ các thử nghiệm lâm sàng đã mang lại niềm tin lớn cho việc dùng xô thơm để chữa đau họng. Tuy nhiên, người tiêu dùng cần nhìn nhận một cách khách quan về sự khác biệt giữa các chế phẩm y khoa và nước lá xô thơm tự nấu tại nhà.

Trong các nghiên cứu khoa học, các nhà nghiên cứu sử dụng dung dịch xịt chứa dịch chiết lỏng nồng độ xác định (như 15% dịch chiết lỏng tương đương 140 microliter mỗi liều) hoặc dạng viên ngậm phối hợp với hàm lượng chuẩn hóa chính xác là 1.893 mg chiết xuất xô thơm mỗi ngày ^[1], ^[2]. Quy trình chiết xuất công nghiệp giúp giữ lại trọn vẹn và cô đặc các hợp chất có hoạt tính sinh học, đồng thời loại bỏ bớt các tạp chất hay kiểm soát hàm lượng tinh dầu dễ bay hơi.

Trong khi đó, việc đun sôi hoặc hãm lá xô thơm khô/tươi trong nước nóng tại gia đình thường chỉ thu được dung dịch có nồng độ hoạt chất tương đối loãng. Tùy thuộc vào nguồn gốc của lá, độ tươi, thời gian hãm nước mà lượng hoạt chất chiết tách ra có thể rất khác nhau. Do đó, việc súc họng bằng nước lá xô thơm tự nấu vẫn có tác dụng làm ẩm, tạo cảm giác thư giãn và làm dịu niêm mạc họng nhất định, nhưng khó có thể đạt được tốc độ giảm đau 48% hay khả năng giảm tải lượng virus tới 96% như viên ngậm chiết xuất chuẩn hóa ^[2].

Hơn nữa, các thử nghiệm lâm sàng kể trên mới dừng lại ở quy mô vừa phải, như nghiên cứu năm 2006 có 286 bệnh nhân và nghiên cứu năm 2023 có 74 người tham gia ^[1], ^[2]. Mặc dù các kết quả đều có ý nghĩa thống kê rõ rệt, y học vẫn cần thêm các thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên đa trung tâm quy mô lớn hơn nữa để khẳng định tối đa mức độ hiệu quả của từng dạng bào chế đơn lẻ từ lá xô thơm.

Những hiểu lầm phổ biến khi dùng lá xô thơm trị viêm họng

Chính vì được gắn mác thảo dược thiên nhiên, xô thơm đôi khi bị thổi phồng tác dụng quá mức trên các diễn đàn mạng xã hội. Dưới đây là những ngộ nhận thường gặp mà bạn đọc cần tránh:

Hiểu lầm đầu tiên là cho rằng nước lá xô thơm có thể thay thế hoàn toàn thuốc kháng sinh. Phần lớn các trường hợp viêm họng cấp tính là do virus đường hô hấp gây ra, vốn không có chỉ định dùng kháng sinh ngay từ đầu. Nghiên cứu cho thấy viên ngậm xô thơm phối hợp cúc tím giúp người bệnh không cần dùng đến kháng sinh trong đợt viêm họng do virus ^[2]. Tuy nhiên, nếu viêm họng do vi khuẩn (như liên cầu khuẩn nhóm A), việc tự ý chỉ dùng nước xô thơm súc họng mà không thăm khám có thể dẫn đến các biến chứng nguy hiểm như viêm thấp khớp cấp hay viêm cầu thận.

Hiểu lầm thứ hai là quan niệm nước súc họng càng đậm đặc hoặc nuốt càng nhiều thì càng nhanh khỏi bệnh. Thử nghiệm lâm sàng năm 2006 đã chỉ rõ: nồng độ chiết xuất 15% mang lại hiệu quả tốt nhất, trong khi nồng độ cao hơn là 30% lại không cho thấy tính vượt trội rõ ràng so với giả dược ^[1]. Việc đun nước quá đặc hoặc nuốt lượng lớn nước lá xô thơm có thể gây kích ứng niêm mạc dạ dày hoặc làm khô rát họng thêm.

Hiểu lầm thứ ba là cho rằng súc họng bằng xô thơm sẽ chữa khỏi hoàn toàn triệu chứng chỉ sau vài phút. Dù nghiên cứu cho thấy sự thuyên giảm triệu chứng bắt đầu xuất hiện trong vòng 2 giờ đầu tiên ^[1], bệnh nhân vẫn cần thời gian điều trị liên tục từ 3 đến 4 ngày để bệnh ổn định hoàn toàn và giảm tối đa tải lượng virus ^[1], ^[2].

Ai nên thận trọng khi sử dụng lá xô thơm?

Dù được đánh giá là an toàn và chỉ gây ra các tác dụng phụ nhẹ như khô họng hoặc cảm giác nóng rát thoáng qua ^[1], không phải ai cũng có thể tùy tiện dùng lá xô thơm để súc miệng hay điều trị viêm họng.

Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang trong thời kỳ cho con bú nên hết sức thận trọng. Trong lá xô thơm có chứa một lượng tinh dầu tự nhiên gồm thujone. Hoạt chất này nếu hấp thụ vào cơ thể với lượng lớn có thể gây co thắt tử cung hoặc làm giảm tiết sữa mẹ. Do đó, nhóm đối tượng này chỉ nên súc miệng nhẹ nhàng và tuyệt đối không được nuốt nước lá xô thơm, tốt nhất nên tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng.

Trẻ nhỏ dưới độ tuổi biết súc miệng thuần thục cũng không nên áp dụng biện pháp này. Trẻ rất dễ nuốt phải nước súc họng hoặc bị sặc nước vào đường thở, gây nguy hiểm. Đối với dạng viên ngậm có chứa xô thơm, nghiên cứu ghi nhận độ tuổi an toàn được đưa vào thử nghiệm là từ 13 tuổi trở lên ^[2].

Những người có cơ địa dị ứng với các loại cây cỏ thuộc họ Hoa môi (Lamiaceae) cũng cần lưu ý. Nếu sau khi súc họng xuất hiện cảm giác sưng nề môi, ngứa ngáy nhiều hơn, khó thở hoặc nổi mề đay, người bệnh cần dừng ngay lập tức và đến cơ sở y tế để được kiểm tra.

Cách áp dụng an toàn và lời khuyên chăm sóc họng

Để tận dụng tối đa lợi ích của lá xô thơm trong việc chăm sóc cổ họng tại nhà, bạn có thể thực hiện theo các bước gợi ý đơn giản và an toàn sau:

Về cách pha chế, bạn có thể dùng khoảng 1 đến 2 thìa cà phê lá xô thơm khô (hoặc một nắm nhỏ lá tươi đã rửa sạch) hãm trong 200 ml nước sôi trong khoảng 10 - 15 phút, sau đó lọc bỏ bã lá. Để nước nguội bớt về mức ấm vừa phải trước khi dùng, tránh súc miệng bằng nước quá nóng vì nhiệt độ cao sẽ làm tổn thương thêm lớp niêm mạc họng đang viêm đỏ.

Về cách súc, hãy ngậm một ngụm nước ấm vừa miệng, ngửa nhẹ cổ ra sau và phát âm chữ "khê" hoặc thở nhẹ để tạo bọt khí, giúp dòng nước luân chuyển và tiếp xúc sâu với vùng thành sau họng cùng hai bên amiđan trong khoảng 30 giây, sau đó nhổ bỏ. Mỗi ngày có thể thực hiện từ 3 đến 4 lần. Trong trường hợp sử dụng các viên ngậm thảo mộc chứa chiết xuất xô thơm chuẩn hóa, hãy tuân thủ liều lượng khuyến cáo trên bao bì, chẳng hạn như mức dùng 5 viên mỗi ngày chia đều các cữ đã được nghiên cứu chứng minh độ an toàn ^[2].

Bên cạnh việc súc miệng bằng thảo mộc, đừng quên uống đủ nước lọc ấm mỗi ngày để giữ ẩm cho cổ họng, ngủ đủ giấc và hạn chế nói to hoặc nói liên tục. Nếu cơn đau rát họng đi kèm các dấu hiệu cảnh báo như sốt cao liên tục không hạ, khó thở, nuốt nghẹn nghiêm trọng hoặc triệu chứng không thuyên giảm sau 3 - 4 ngày, bạn cần đến bệnh viện để được bác sĩ chuyên khoa Tai Mũi Họng chẩn đoán chính xác nguyên nhân và kê đơn thuốc phù hợp.

Nhìn chung, lá xô thơm là một thảo dược tự nhiên có cơ sở khoa học rõ ràng trong việc hỗ trợ giảm đau rát cổ họng và kiểm soát tải lượng virus đường hô hấp tại chỗ ^[1], ^[2]. Tuy nhiên, đây chỉ là giải pháp hỗ trợ giảm triệu chứng, người bệnh nên sử dụng đúng cách, vừa phải và luôn lắng nghe cơ thể để có hướng chăm sóc sức khỏe an toàn, khoa học nhất.