Nhiều người có thói quen pha một cốc trà gừng ấm hoặc uống nước gừng tươi đậm đặc mỗi khi cảm thấy đầy bụng, khó tiêu hay có dấu hiệu ợ chua. Trong quan niệm dân gian, gừng là vị thuốc tự nhiên có tính ấm, giúp làm ấm bụng, kích thích tiêu hóa và giảm bớt các cơn buồn nôn khó chịu. Tuy nhiên, không ít người bệnh sau khi uống nước gừng lại gặp phải phản ứng ngược, với cảm giác nóng rát dữ dội sau xương ức và những cơn ợ nóng xuất hiện dồn dập hơn.
Thực tế y khoa cho thấy gừng dù mang lại một số đặc tính hỗ trợ đường tiêu hóa ở liều lượng thấp, nhưng việc dung nạp một lượng lớn nước gừng đậm đặc có thể tác động trực tiếp lên trương lực của cơ vòng thực quản dưới và kích ứng niêm mạc thực quản đang tổn thương. Khi lượng hoạt chất cay nồng đi vào cơ thể quá nhiều, chúng có thể làm gia tăng các đợt giãn cơ vòng thực quản dưới hoặc trực tiếp bào mòn hàng rào bảo vệ biểu mô, dẫn tới hiện tượng trào ngược dịch vị lên trên và gây cảm giác ợ nóng nghiêm trọng hơn.
Thói quen dùng nước gừng và nghịch lý bùng phát cơn ợ nóng
Gừng là gia vị và thảo dược quen thuộc trong mỗi gia đình, thường được sử dụng như một giải pháp cứu cánh tức thì cho những rắc rối ở dạ dày. Khi bị đầy hơi, chướng bụng, một cốc nước gừng nóng thường đem lại cảm giác dễ chịu ban đầu nhờ khả năng tăng cường tuần hoàn tại chỗ và kích thích nhu động dạ dày tống xuất thức ăn. Nhiều người từ đó hình thành niềm tin rằng gừng càng cay, nước gừng càng đậm đặc và uống càng nhiều thì hiệu quả chữa bệnh dạ dày sẽ càng nhanh chóng.
Thế nhưng, đối với những bệnh nhân mắc bệnh trào ngược dạ dày thực quản, việc lạm dụng nước gừng đậm đặc lại trở thành tác nhân khởi phát đợt cấp tính. Nhiều người bệnh chia sẻ cảm giác nóng rát từ thượng vị lan ngược lên cổ họng xuất hiện chỉ sau khoảng 15 đến 30 phút uống nước gừng. Thay vì cảm thấy nhẹ bụng, người bệnh lại đối mặt với tình trạng ợ chua, ợ nóng và đắng miệng, khiến tâm lý trở nên hoang mang vì bài thuốc dân gian quen thuộc dường như đang phản tác dụng.
Nghịch lý này xuất phát từ việc hiểu sai bản chất bệnh lý của chứng trào ngược. Bệnh trào ngược dạ dày thực quản không đơn thuần là tình trạng khó tiêu thông thường mà liên quan mật thiết đến sự suy yếu của cấu trúc giải phẫu ngăn cách giữa dạ dày và thực quản. Khi bổ sung một lượng lớn hoạt chất cay nồng từ gừng vào dạ dày, phản ứng sinh học xảy ra không chỉ dừng lại ở việc thúc đẩy tiêu hóa mà còn làm xáo trộn áp lực cơ vòng bảo vệ này.
Vai trò then chốt của cơ vòng thực quản dưới trong bệnh trào ngược
Để hiểu vì sao nước gừng có thể làm nặng thêm triệu chứng, cần nhìn nhận cấu trúc và sinh lý học của ngã ba dạ dày - thực quản. Cơ vòng thực quản dưới đóng vai trò như một chiếc van một chiều chuyên biệt, nằm ở đoạn nối giữa thực quản và dạ dày. Bình thường, chiếc van này luôn ở trạng thái co thắt để duy trì một mức áp lực nhất định, ngăn không cho dịch vị dạ dày trào ngược lên trên, và nó chỉ mở ra tạm thời khi chúng ta thực hiện động tác nuốt thức ăn hoặc đồ uống.
Bệnh trào ngược dạ dày thực quản được định nghĩa là một thực thể lâm sàng đặc thù, xảy ra khi các chất chứa trong dạ dày trào ngược qua cơ vòng thực quản dưới vào thực quản hoặc vùng họng - thanh quản, gây ra các triệu chứng khó chịu hoặc làm tổn thương mô thực quản [1]. Tình trạng rối loạn chức năng của cơ vòng thực quản dưới chính là nguyên nhân cơ bản dẫn đến hiện tượng viêm thực quản trào ngược do niêm mạc tiếp xúc liên tục với dòng dịch vị có tính ăn mòn cao [2].
Khi áp lực cơ vòng thực quản dưới bị suy giảm hoặc xuất hiện các rối loạn vận động, hàng rào chống trào ngược này sẽ mất đi tính toàn vẹn. Hậu quả là acid dịch vị, men pepsin và đôi khi cả dịch mật có thể dễ dàng vượt qua chướng ngại vật này để xâm nhập vào lòng thực quản [3]. Bệnh lý này thường tiến triển mạn tính, biểu hiện đặc trưng nhất qua hai triệu chứng điển hình là ợ nóng và trớ acid, gây ảnh hưởng sâu sắc đến chất lượng sống của người bệnh [1].
Hiện tượng giãn cơ vòng thoáng qua và tác động từ thức uống
Trong cơ chế sinh lý bệnh học của bệnh trào ngược, sự suy yếu của cơ vòng thực quản dưới diễn ra dưới hai hình thức chính: giảm áp lực trương lực nền liên tục và sự giãn cơ vòng thực quản dưới thoáng qua [4]. Sự giãn cơ vòng thực quản dưới thoáng qua được xác định là cơ chế bệnh sinh chiếm ưu thế hàng đầu ở phần lớn những bệnh nhân mắc trào ngược dạ dày thực quản mức độ nhẹ đến trung bình [4]. Ngay cả ở mức độ bệnh lý rộng hơn, hiện tượng giãn thoáng qua này cùng với sự sụt giảm áp lực cơ vòng vẫn là nền tảng cốt lõi gây nên các đợt bùng phát trào ngược [3].
Khác với động tác nuốt bình thường, sự giãn cơ vòng thoáng qua là hiện tượng cơ vòng tự động thả lỏng trong một khoảng thời gian ngắn mà không đi kèm với phản xạ nuốt thức ăn. Khi cơ vòng mở ra không đúng thời điểm, áp lực dương trong ổ bụng và dạ dày sẽ đẩy luồng dịch acid lên thực quản [1]. Tình trạng này có thể bị kích hoạt mạnh mẽ bởi những yếu tố làm căng giãn thành dạ dày hoặc do các hoạt chất hóa học kích thích thụ thể thần kinh tại chỗ.
Việc uống một lượng lớn nước gừng, đặc biệt là nước gừng pha đặc hoặc uống quá nhiều cùng một lúc, có thể tác động tiêu cực đến cơ chế này. Thành phần cay trong gừng khi tiếp xúc với niêm mạc dạ dày ở nồng độ cao có thể kích hoạt các phản xạ thần kinh nội tại, làm tăng tần suất xuất hiện các đợt giãn cơ vòng thực quản dưới thoáng qua [4], [1]. Khi van ngăn cách này giãn mở nhiều lần, dịch acid từ dạ dày sẽ liên tục thoát lên trên, tạo ra cảm giác bỏng rát sau xương ức mà người bệnh cảm nhận rõ rệt như một cơn ợ nóng tăng nặng.
Bằng chứng nghiên cứu về tổn thương biểu mô và áp lực bảo vệ
Cơ chế trào ngược dạ dày thực quản không chỉ dừng lại ở sự lỏng lẻo của cơ vòng mà còn liên quan chặt chẽ đến sự kháng cự của lớp biểu mô lót mặt trong thực quản. Triệu chứng nổi bật nhất của bệnh là ợ nóng, và dựa trên nội soi, bệnh nhân thường được phân chia thành nhóm bệnh trào ngược không trợt xước và nhóm viêm thực quản có trợt xước [5]. Đáng chú ý là ở những người bệnh trào ngược không có tổn thương trợt xước rõ rệt trên hình ảnh nội soi, sinh thiết vi thể vẫn phát hiện một đặc điểm mô bệnh học điển hình là hiện tượng giãn rộng các khoang gian bào trong lớp biểu mô vảy [5].
Hiện tượng giãn khoang gian bào này khiến cho lớp hàng rào biểu mô bị phá vỡ tính liên kết chặt chẽ. Khi acid dạ dày tiếp xúc với lớp biểu mô thực quản đã bị suy yếu cấu trúc này, các đầu tận cùng dây thần kinh cảm giác sẽ bị kích thích mạnh mẽ, từ đó trực tiếp dẫn đến cảm giác ợ nóng và thúc đẩy bệnh tiến triển thành viêm thực quản trợt xước [5]. Các nhà khoa học cũng nhấn mạnh rằng, bên cạnh khiếm khuyết ở hàng rào cơ học như giãn cơ vòng thoáng qua hoặc áp lực cơ vòng thấp, khiếm khuyết trong sức đề kháng mô sinh ra do sự tiếp xúc với các sản phẩm ăn uống dung nạp vào cơ thể cũng đóng vai trò căn nguyên quan trọng ở một số đối tượng mắc bệnh [5].
Nước gừng đậm đặc khi đi qua thực quản có thể hoạt động như một sản phẩm ăn uống gây kích ứng trực tiếp lên bề mặt mô biểu mô đang có sẵn các tổn thương vi thể [5]. Dịch trào ngược vốn chứa acid, men tiêu hóa pepsin và mật đã làm bào mòn lớp bảo vệ tự nhiên của thực quản [3]. Khi kết hợp với tác động sinh nhiệt và tính cay gắt nồng độ cao của gừng, ngưỡng chịu đựng của niêm mạc thực quản bị hạ thấp nghiêm trọng, đồng thời hiện tượng tăng nhạy cảm nội tạng có thể khuếch đại cảm nhận ợ nóng, làm cho người bệnh cảm thấy đau rát dữ dội hơn bình thường [3].
Bên cạnh đó, việc đánh giá áp lực cơ vòng thực quản dưới luôn là thước đo quan trọng để xác định mức độ nặng của bệnh lý này [4]. Ở những bệnh nhân có biểu hiện ợ nóng điển hình, áp lực cơ vòng thường đo được ở mức thấp hơn nhiều so với người khỏe mạnh [6]. Nguy cơ xảy ra các biến chứng lâu dài như hẹp thực quản tiêu hóa hay tình trạng chuyển sản biểu mô Barrett thực quản sẽ gia tăng nếu acid liên tục tiếp xúc với thực quản do hàng rào áp lực này bị vô hiệu hóa [4].
Các can thiệp y khoa và vị trí của việc điều chỉnh hành vi
Trước sự phức tạp của cơ chế sinh lý bệnh trào ngược, y học hiện đại đã phát triển nhiều phương thức điều trị đa dạng. Đối với hầu hết người bệnh, điều trị nội khoa bằng các thuốc ức chế tiết acid dạ dày, bao gồm thuốc chẹn thụ thể H2 và thuốc ức chế bơm proton (PPI), mang lại hiệu quả kiểm soát triệu chứng rất tốt và làm lành tổn thương niêm mạc [4], [2]. Tuy nhiên, một tỷ lệ đáng kể bệnh nhân vẫn ghi nhận triệu chứng trào ngược dai dẳng ngay cả khi đã sử dụng thuốc ức chế bơm proton liều cao, đòi hỏi phải tiếp tục tìm kiếm và ứng dụng các phương pháp điều trị bổ trợ khác [3].
Khi các biện pháp thay đổi lối sống đơn thuần và dùng thuốc kháng acid không còn mang lại hiệu quả mong muốn, các bác sĩ có thể chỉ định can thiệp cơ học [2]. Các phẫu thuật tạo nếp gấp đáy vị hoặc các kỹ thuật nội soi can thiệp được xem là giải pháp cơ học nhằm tái tạo lại áp lực cho cơ vòng thực quản dưới [4]. Một phân tích tổng hợp trên 1441 bệnh nhân từ 18 nghiên cứu lâm sàng đã chứng minh rằng thủ thuật đưa năng lượng sóng cao tần vào cơ vòng thực quản dưới giúp cải thiện đáng kể điểm số ợ nóng với giá trị p bằng 0,001 [7].
Phương pháp can thiệp sóng cao tần này cũng ghi nhận sự cải thiện rõ rệt về chất lượng cuộc sống của bệnh nhân và giúp giảm thời gian tiếp xúc của acid tại thực quản, biểu hiện qua việc điểm số đo lường Johnson-DeMeester giảm từ mức 44,4 trước thủ thuật xuống còn 28,5 sau can thiệp với giá trị p bằng 0,007 [7]. Điều này một lần nữa khẳng định rằng việc củng cố chức năng cơ học của cơ vòng thực quản dưới là yếu tố quyết định để dập tắt triệu chứng ợ nóng [7]. Do đó, bất kỳ thói quen ăn uống nào làm tổn hại hay ức chế trương lực của chiếc van này, chẳng hạn như dung nạp quá nhiều nước gừng cay nóng, đều đi ngược lại mục tiêu điều trị bảo tồn.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng gừng ở người đau dạ dày
Một sai lầm rất phổ biến là đánh đồng bệnh viêm loét dạ dày thông thường với bệnh trào ngược dạ dày thực quản. Dù hai bệnh cảnh này có thể cùng tồn tại, cơ chế sinh bệnh và vị trí biểu hiện triệu chứng có những điểm khác biệt căn bản. Nhiều người cho rằng nước gừng có thể chữa lành mọi tổn thương ở đường tiêu hóa nên đã cố gắng ép lấy nước cốt gừng nguyên chất để uống hàng ngày. Sự nhầm lẫn này khiến niêm mạc thực quản vốn mỏng manh và không có lớp chất nhầy dày bảo vệ như dạ dày bị phơi nhiễm trực tiếp trước các chất cay kích ứng.
Hiểu lầm thứ hai là quan niệm uống nước gừng vào lúc bụng đang đói cồn cào sẽ giúp làm sạch dạ dày và ngăn ợ chua hiệu quả hơn. Khi dạ dày rỗng, một lượng nước gừng lớn đi vào sẽ kích thích tăng tiết acid dịch vị cục bộ một cách đột ngột. Trong điều kiện cơ vòng thực quản dưới vốn đã lỏng lẻo do bệnh lý nền [4], lượng acid dư thừa bị kích thích này sẽ dễ dàng trào ngược lên phía trên, gây ra cơn đau rát buốt lồng ngực dữ dội hơn so với việc uống sau khi đã có thức ăn lót dạ.
Thêm vào đó, việc dùng nước gừng đun cô đặc hoặc ngâm rượu gừng cũng là một thói quen gây hại. Nồng độ tinh dầu cay trong gừng cô đặc quá cao sẽ phá vỡ sức đề kháng mô tại các biểu mô đang bị giãn khoang gian bào [5], làm tăng phản ứng viêm tại chỗ và khiến người bệnh lầm tưởng rằng bệnh tình đang chuyển biến xấu đi do nguyên nhân khác, trong khi thủ phạm thực sự lại chính là cốc nước thảo dược hàng ngày.
Ai cần đặc biệt thận trọng khi sử dụng nước gừng?
Người đã được chẩn đoán mắc bệnh trào ngược dạ dày thực quản có biến chứng viêm trợt xước biểu mô hoặc có hội chứng Barrett thực quản cần tuyệt đối cẩn trọng khi dùng gừng [4], [3]. Ở nhóm đối tượng này, lớp niêm mạc bảo vệ đã bị ăn mòn và cấu trúc biểu mô đã có sự biến đổi bệnh lý [3]. Việc tiếp xúc với thức uống có tính cay nóng mạnh có thể làm chậm quá trình biểu mô hóa, gia tăng tình trạng đau rát sau xương ức và làm nặng thêm mức độ viêm loét thực quản [5].
Những bệnh nhân có triệu chứng trào ngược dai dẳng không đáp ứng hoàn toàn với các thuốc kháng tiết acid như ức chế thụ thể H2 hay thuốc ức chế bơm proton cũng cần kiêng cèm nước gừng đậm đặc [4], [3]. Nhóm bệnh nhân này thường có tình trạng tăng nhạy cảm nội tạng hoặc cơ vòng thực quản dưới bị suy yếu trầm trọng [3]. Bất kỳ một kích thích hóa học nhỏ nào từ gừng cũng có thể kích hoạt các cơn đau thắt ngực không do tim hoặc gây ra những đợt ho mạn tính, viêm họng do trào ngược [4].
Ngoài ra, những người có cấu trúc giải phẫu bất thường tại vùng tiếp giáp thực quản - dạ dày, chẳng hạn như bị thoát vị hoành, cũng không nên sử dụng nước gừng bừa bãi. Thoát vị hoành làm suy giảm nghiêm trọng áp lực cơ vòng thực quản dưới, biến trào ngược trở thành một vấn đề cơ học khó kiểm soát [4], [3]. Bổ sung chất kích thích vào dạ dày trong trường hợp này chỉ khiến lượng acid và dịch mật dễ dàng vượt rào tràn lên trên [3].
Hướng dẫn sử dụng gừng an toàn và đúng cách cho người bệnh dạ dày
Gừng không hoàn toàn là thực phẩm bị cấm đoán tuyệt đối nếu người bệnh biết cách kiểm soát nồng độ và phương pháp chế biến. Thay vì uống nước cốt gừng tươi hoặc trà gừng đậm đặc, người bị trào ngược dạ dày chỉ nên dùng gừng như một loại gia vị nêm nếm trong bữa ăn hàng ngày. Một vài lát gừng mỏng nấu cùng canh cá, súp hoặc thịt không chỉ giúp khử mùi tanh, hỗ trợ kích thích vị giác mà lượng tinh dầu được khuếch tán đều trong thức ăn sẽ không gây kích ứng cục bộ lên niêm mạc thực quản.
Nếu muốn thưởng thức trà gừng để làm ấm cơ thể trong những ngày lạnh, người bệnh nên pha thật loãng. Tỷ lệ an toàn là chỉ dùng một đến hai lát gừng tươi thái mỏng hãm trong khoảng 250 đến 300 ml nước sôi, uống khi nước còn ấm nhẹ chứ không uống quá nóng. Nhiệt độ cao của nước kết hợp với vị cay của gừng là yếu tố kép có thể gây tổn thương biểu mô thực quản [5]. Người bệnh cũng có thể kết hợp thêm một thìa nhỏ mật ong để làm dịu vị cay gắt của gừng, giúp dung dịch trở nên êm dịu hơn với dạ dày.
Về thời điểm sử dụng, tuyệt đối không uống nước gừng vào lúc sáng sớm khi dạ dày còn hoàn toàn trống rỗng, và không nên uống vào buổi tối trước khi đi ngủ. Việc nằm xuống sau khi nạp thức uống cay nóng vào dạ dày sẽ tạo điều kiện thuận lợi cho dịch vị trào ngược lên thực quản do mất đi sự hỗ trợ của trọng lực. Thời điểm dùng gừng an toàn nhất là sau bữa ăn chính khoảng 30 phút, khi trong dạ dày đã có lượng thức ăn nhất định đóng vai trò như lớp đệm trung hòa và phân tán nồng độ của hoạt chất gừng.
Tóm lại, gừng là một loại thảo dược có nhiều giá trị đối với sức khỏe nhưng không phải là phương thuốc vạn năng cho mọi bệnh lý tiêu hóa. Cảm giác ợ nóng gia tăng sau khi uống nước gừng là tín hiệu cảnh báo cơ vòng thực quản dưới đang bị giãn mở hoặc niêm mạc thực quản đang bị kích ứng mạnh. Người bệnh cần lắng nghe cơ thể, điều chỉnh lượng dùng ở mức tối thiểu và luôn tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa để có phác đồ điều trị toàn diện, an toàn.
