Nhiều người thường xem tinh dầu thảo mộc tự nhiên là giải pháp thư giãn lành tính và có thể sử dụng tùy ý trong sinh hoạt hằng ngày. Tuy nhiên, đối với người có tiền sử co giật hoặc mắc bệnh động kinh, một số loại tinh dầu quen thuộc lại tiềm ẩn mối nguy hiểm khôn lường đối với hệ thần kinh. Tinh dầu hương thảo là một trong những sản phẩm được các chuyên gia y tế khuyến cáo nhóm đối tượng này cần tuyệt đối thận trọng hoặc tránh xa.
Lý do cốt lõi nằm ở việc tinh dầu hương thảo chứa hàm lượng đáng kể hợp chất camphor (long não), một chất có hoạt tính kích thích thần kinh mạnh mẽ [1], [2]. Khi đi vào cơ thể qua đường hô hấp hoặc thẩm thấu qua da, camphor có khả năng kích hoạt phản ứng co giật hoặc làm bùng phát cơn động kinh ở những người có ngưỡng co giật thấp [3], [4].
Thành phần hóa học và cơ chế gây co giật của camphor
Hương thảo là loài thực vật chứa nhiều tinh dầu với thành phần hóa học phức tạp gồm hàng chục hoạt chất khác nhau [1]. Các phân tích sắc ký khí đã xác định được 29 hợp chất trong tinh dầu hương thảo, trong đó các thành phần chủ yếu là 1,8-cineole, camphor và alpha-pinene [1]. Một nghiên cứu khác cũng xác nhận các thành phần chính yếu cấu thành loại tinh dầu này bao gồm 1,8-cineole, camphor, alpha-pinene và camphene [2].
Về mặt hóa học, camphor là một hợp chất terpene thơm có màu trắng hoặc trong suốt cùng mùi hương vô cùng đặc trưng [4]. Hoạt chất này từ lâu đã được biết đến là một chất thuộc nhóm xeton monoterpene có khả năng phản ứng rất cao [5]. Hợp chất này có đặc tính hấp thu cực kỳ nhanh chóng qua da, đường tiêu hóa hoặc thông qua đường hô hấp khi người dùng xông hít [4].
Khi xâm nhập vào tuần hoàn và tiếp cận các tế bào thần kinh, camphor cùng các xeton monoterpene kích thích sự phóng điện bất thường của mạng lưới nơ-ron [5], [4]. Tình trạng này làm phá vỡ sự cân bằng giữa các tín hiệu ức chế và kích thích trong não bộ, từ đó trực tiếp khởi phát các đợt co giật cục bộ hoặc toàn thể [5], [4]. Nhiều nghiên cứu y khoa đã chỉ ra rằng các loại tinh dầu chứa xeton monoterpene như camphor là tác nhân gây co giật mạnh mẽ và có thể gây biến chứng thần kinh nghiêm trọng [5], [4].
Bằng chứng điện não đồ từ nghiên cứu thực nghiệm
Để làm rõ tác động kích thích co giật của camphor lên hoạt động điện sinh lý não bộ, một nghiên cứu thực nghiệm công bố năm 2020 đã được tiến hành trên chuột Wistar đực trưởng thành [4]. Trong thử nghiệm này, các cá thể chuột được tiêm màng bụng một liều camphor là 400 mg/kg trước khi được theo dõi liên tục bằng kỹ thuật ghi điện vỏ não (electrocorticography) [4].
Kết quả quan sát cho thấy việc sử dụng camphor dẫn đến sự tiến triển rất nhanh chóng thành cơn co giật trên động vật [4]. Các bản ghi điện vỏ não ghi nhận những thay đổi rõ rệt mang đặc trưng của hoạt động dạng động kinh, đi kèm với sự gia tăng tổng công suất sóng não [4]. Khi phân tích chi tiết các dải sóng não, nhóm tác giả phát hiện sự gia tăng rõ rệt của các sóng tần số thấp bao gồm sóng delta và sóng theta [4].
Đặc biệt, việc phân tích các dấu vết điện học cho thấy hoạt động co giật nghiêm trọng trong cơn bộc phát với sự gia tăng đáng kể của các sóng đa nhọn (polyspike waves) [4]. Dữ liệu từ nghiên cứu thực nghiệm này chứng minh rằng camphor có thể trực tiếp kích hoạt các cơn co giật tăng trương lực - giật cơ (tonic-clonic seizures) [4]. Nghiên cứu cũng nhấn mạnh camphor có thể gây tổn thương gan, thận, suy giảm hô hấp bên cạnh các biểu hiện co giật cấp tính [4].
Những ca lâm sàng bùng phát co giật do tinh dầu
Mối nguy hiểm của tinh dầu chứa camphor không chỉ dừng lại trong phòng thí nghiệm mà đã được ghi nhận qua nhiều ca bệnh thực tế. Một tổng quan hệ thống công bố năm 2019 ghi nhận trường hợp một bệnh nhân có tiền sử động kinh đã bị tái phát cơn co giật sau khi được mát-xa bằng hỗn hợp tinh dầu gồm thì là biển, thông biển, hắc mai biển và hương thảo [3]. Đáng chú ý, bệnh nhân này trước đó đã cắt cơn hoàn toàn và không hề bị co giật trong suốt 8 năm [3].
Hàm lượng camphor có trong tinh dầu hương thảo được các nhà nghiên cứu xác định là nguyên nhân chính gây ra đợt tái phát này [3]. Sau sự cố trên, bệnh nhân không tiếp xúc với tinh dầu nữa và đã không xuất hiện thêm bất kỳ cơn co giật nào trong ít nhất một năm theo dõi tiếp theo [3]. Nghiên cứu tổng quan cũng lưu ý rằng việc thoa ngoài da các loại tinh dầu này hoàn toàn có thể gây co giật, đặc biệt ở người đã có bệnh động kinh [3].
Một báo cáo khác năm 2020 mô tả trường hợp người đàn ông 38 tuổi có tiền sử động kinh thùy chẩm sau chấn thương suốt 6 năm, vốn đang được kiểm soát rất ổn định bằng thuốc phenytoin liều 300 mg uống mỗi ngày [6]. Khi bị đau đầu và cảm lạnh trong 3 ngày, bệnh nhân đã tự ý thoa nhiều loại dầu cù là và dầu xoa bóp chứa khuynh diệp và camphor [6]. Hậu quả là người bệnh liên tục trải qua các cơn tiền triệu thị giác dạng ánh sáng nhấp nháy kèm biến đổi tri giác kéo dài nhiều giờ, biểu hiện của trạng thái động kinh cục bộ phức tạp [6].
Tình trạng này nghiêm trọng đến mức các bác sĩ phải cấp cứu bằng fosphenytoin truyền tĩnh mạch liều nạp 750 mg rồi duy trì 150 mg mỗi 8 giờ, sau đó phải phối hợp thêm levetiracetam truyền tĩnh mạch liều nạp 1 g và duy trì 500 mg mỗi 12 giờ mới có thể kiểm soát hoàn toàn cơn co giật sau 24 giờ [6]. Bệnh nhân sau đó xuất viện với khuyến cáo tuyệt đối tránh các loại tinh dầu kích thích cơn co giật [6]. Ngoài ra, y văn năm 2022 cũng ghi nhận chỉ một thìa cà phê dầu camphor dùng qua đường uống ở trẻ 3 tuổi đã đủ để gây ra cơn co giật toàn thể tăng trương lực - giật cơ và ức chế hô hấp chỉ trong vòng 20 phút [7].
Bằng chứng dịch tễ học: Động kinh liên quan đến tinh dầu
Mối liên hệ giữa việc tiếp xúc tinh dầu thảo mộc và các cơn co giật đã được khẳng định thông qua các nghiên cứu quy mô lớn. Một nghiên cứu tiến cứu đa trung tâm công bố năm 2021 được thực hiện tại 4 bệnh viện trong khoảng thời gian kéo dài 4 năm [8]. Đề tài theo dõi tất cả những người nhập viện vì cơn co giật đầu tiên hoặc bùng phát cơn co giật trên nền bệnh động kinh có liên quan đến việc tiếp xúc với tinh dầu [8].
Trong thời gian 4 năm nghiên cứu, các chuyên gia đã ghi nhận 55 bệnh nhân gặp phải tình trạng co giật liên quan đến tinh dầu (EORS) [8]. Độ tuổi của các bệnh nhân trải rộng từ 8 tháng tuổi cho đến 77 tuổi, với tỷ lệ nữ trên nam là 1:1,1 [8]. Trong tổng số 55 trường hợp, có 22 bệnh nhân (chiếm 40%) bị co giật do tinh dầu khởi phát lần đầu (EOIS) và 33 bệnh nhân (chiếm 60%) bị tinh dầu kích hoạt cơn tái phát trên nền bệnh động kinh có sẵn (EOPS) [8].
Các chế phẩm tinh dầu chính liên quan đến những ca co giật này đều là các sản phẩm dầu xoa, dầu cù là chứa khuynh diệp và camphor [8]. Ở nhóm bùng phát cơn co giật trên nền bệnh có sẵn (EOPS), các dạng co giật rất đa dạng: 42,4% là co giật cục bộ suy giảm nhận thức, 27,3% là co giật toàn thể tăng trương lực - giật cơ, 15% co giật cục bộ chuyển sang co giật hai bên và 15% là co giật vận động cục bộ có nhận thức [8]. Các tác giả kết luận rằng việc tiếp xúc với tinh dầu chứa camphor là một nguyên nhân kích phát co giật chưa được nhận diện đầy đủ [8].
Nguy cơ co giật do các loại thảo dược đã được biết đến từ hơn một thế kỷ trước [5]. Một nghiên cứu năm 1999 báo cáo 3 bệnh nhân khỏe mạnh (gồm 2 người lớn và 1 trẻ em) bị co giật toàn thể tăng trương lực - giật cơ hoặc trạng thái động kinh sau khi hấp thu tinh dầu cho mục đích điều trị [5]. Khảo sát y văn xác định tinh dầu của 11 loài thực vật là những chất gây co giật mạnh do chứa các monoterpene ketone dễ phản ứng như camphor, thujone, cineole, pinocamphone, bao gồm hương thảo, bạch đàn, xô thơm, thì là và ngải tây [5].
Nghịch lý dược lý: Lợi ích giảm đau đối lập nguy cơ co giật
Mặc dù có nguy cơ gây co giật, tinh dầu hương thảo và các hoạt chất của nó vẫn là đối tượng nghiên cứu của y học nhờ một số hoạt tính sinh học có lợi. Một nghiên cứu thực nghiệm năm 2015 trên chuột NMRI bằng thử nghiệm đĩa nóng cho thấy tinh dầu hương thảo có tác dụng giảm đau rõ rệt [1]. Việc sử dụng tinh dầu hương thảo giúp làm tăng đáng kể thời gian phản ứng chịu đựng của động vật đối với kích thích nhiệt trong khoảng thời gian từ phút thứ 20 đến phút thứ 50 [1].
Nghiên cứu cũng chứng minh tinh dầu hương thảo ở liều 20 mg/kg cho hiệu quả giảm đau cao hơn liều 10 mg/kg khi kết hợp với cả codeine và paracetamol [1]. Bên cạnh đó, các hoạt chất trong hương thảo còn có hoạt tính sinh học khi kết hợp cùng nhau [2]. Nghiên cứu năm 2016 chỉ ra rằng hỗn hợp nhị phân giữa 1,8-cineole và camphor thể hiện hoạt tính hiệp đồng với hệ số tương tác đạt 1,72 khi thử nghiệm diệt côn trùng [2].
Nghịch lý hơn, một số loại tinh dầu giàu 1,8-cineole hoặc camphor lại thể hiện tác dụng chống co giật trong một số mô hình động vật chuyên biệt [3]. Chẳng hạn tinh dầu Artemisia annua chứa nhiều camphor, 1,8-cineole và p-cymene giúp kéo dài thời gian tiềm phục cơn giật do pilocarpine ở động vật [3]. Tinh dầu Zhumeria majdae có hàm lượng linalool và camphor cao cũng thể hiện hoạt tính chống co giật trên mô hình thử nghiệm [3].
Tuy nhiên, giới khoa học cảnh báo rằng ranh giới giữa tác dụng bảo vệ và độc tính gây co giật của camphor là vô cùng mong manh [7]. Việc xác định liều lượng an toàn có thể phân định giữa hiệu quả điều trị và tác động gây hại của camphor vẫn cần những nghiên cứu sâu rộng hơn nữa [7]. Đối với người bệnh động kinh trên thực tế lâm sàng, nguy cơ co giật từ camphor vượt trội hơn nhiều so với bất kỳ tiềm năng y học chưa được kiểm chứng nào [3], [8].
Những hiểu lầm tai hại và đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Rất nhiều người lầm tưởng rằng sản phẩm có nguồn gốc từ thiên nhiên thì luôn lành tính và không thể gây độc. Đây là một quan niệm sai lầm bởi các hợp chất tự nhiên như camphor là những chất kích thích thần kinh rất mạnh [5], [4]. Một hiểu lầm phổ biến khác là chỉ khi uống tinh dầu mới gặp nguy hiểm, trong khi thực tế việc xông hơi, ngửi trực tiếp hoặc thoa dầu xoa ngoài da cũng đủ khiến hoạt chất ngấm nhanh vào máu và khởi phát cơn giật [3], [4], [8].
Nhóm đối tượng đầu tiên cần tuyệt đối tránh xa tinh dầu hương thảo và các sản phẩm chứa camphor là bệnh nhân có tiền sử co giật hoặc đang điều trị bệnh động kinh [3], [6], [8]. Bất kể bệnh nhân đã cắt cơn co giật nhiều năm hay đang dùng thuốc kiểm soát ổn định, việc tiếp xúc với camphor vẫn có thể phá vỡ ngưỡng kiểm soát và gây bùng phát co giật nguy hiểm [3], [6].
Đối tượng tiếp theo phải cực kỳ thận trọng là trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ [3], [7]. Một báo cáo ghi nhận bé gái 12 tháng tuổi không có tiền sử động kinh trước đó đã bị co giật tăng trương lực kéo dài khoảng một phút ngay sau khi tắm bằng nước chứa dầu khuynh diệp, thông và xạ hương [3]. Cơn co giật của bé sau đó xuất hiện thường xuyên hơn, không đáp ứng với thuốc chống co giật và khiến trẻ bị chậm phát triển [3]. Trẻ em có hàng rào máu não chưa hoàn thiện và khả năng chuyển hóa kém, khiến camphor dễ dàng xâm nhập và gây tổn hại nặng nề cho não bộ [4], [7].
Phụ nữ mang thai cũng là đối tượng được khuyến cáo không nên sử dụng camphor do hoạt chất này có khả năng gây độc và tiềm ẩn tác dụng gây sảy thai [4]. Những người có bệnh lý nền về gan hoặc thận cũng cần tránh tiếp xúc với camphor do nguy cơ tổn thương các cơ quan này khi hoạt chất được chuyển hóa [4].
Nhận diện sản phẩm và giải pháp thay thế an toàn
Để bảo vệ sức khỏe bản thân và gia đình, người tiêu dùng, đặc biệt là người có bệnh lý thần kinh, cần chủ động kiểm tra kỹ nhãn mác sản phẩm trước khi sử dụng. Cần đọc kỹ bảng thành phần của các sản phẩm như tinh dầu xông phòng, nến thơm, xà phòng tắm, dầu cù là, cao xoa bóp giảm đau và thuốc cảm thảo mộc [6], [8]. Nếu thấy có sự hiện diện của tinh dầu hương thảo (Rosemary oil), long não (Camphor) hoặc các loại tinh dầu kích thích thần kinh khác như khuynh diệp, xô thơm, thì là, người bệnh động kinh tuyệt đối không nên dùng [5], [8].
Trong nấu ăn gia đình, việc sử dụng một lượng nhỏ lá hương thảo tươi hoặc khô làm gia vị thông thường thường chứa hàm lượng tinh dầu rất thấp và khác biệt lớn so với tinh dầu đậm đặc. Dù vậy, những người có bệnh động kinh thể nặng hoặc nhạy cảm với mùi hương nồng vẫn nên cẩn trọng, hạn chế hít khói nướng có hương thảo hoặc nêm nếm quá đậm loại thảo mộc này.
Khi có nhu cầu thư giãn không gian sống hoặc tìm kiếm các biện pháp giảm căng thẳng, người có tiền sử động kinh nên lựa chọn các giải pháp an toàn hơn không sử dụng hương liệu bay hơi. Việc tập thở chậm, nghe nhạc nhẹ nhàng, nghỉ ngơi trong phòng thoáng khí hoặc đi dạo ngoài trời là những cách thư giãn thần kinh hiệu quả mà không tiềm ẩn nguy cơ co giật. Nếu muốn sử dụng bất kỳ liệu pháp bổ trợ hay sản phẩm thảo dược nào, người bệnh cần tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa thần kinh đang điều trị.
Khi phát hiện một người bị bùng phát cơn co giật sau khi thoa dầu hoặc xông tinh dầu, người nhà cần nhanh chóng lau sạch vùng da tiếp xúc bằng nước, mở toang cửa cho thông thoáng khí và đưa bệnh nhân đến cơ sở y tế gần nhất [6], [8]. Việc thông báo rõ cho bác sĩ về các loại dầu xoa hoặc tinh dầu người bệnh vừa tiếp xúc là thông tin vô cùng quan trọng, giúp các bác sĩ xác định đúng nguyên nhân khởi phát và có phác đồ điều trị kịp thời [6], [8].
Việc hiểu đúng bản chất dược lý của tinh dầu hương thảo và hợp chất camphor sẽ giúp người bệnh phòng tránh được những tai biến đáng tiếc. Thiên nhiên đem lại nhiều dược liệu quý giá nhưng cũng chứa đựng không ít độc chất tác động mạnh lên hệ thần kinh. Sự thận trọng, lắng nghe tư vấn y khoa và kiểm tra kỹ sản phẩm trước khi dùng luôn là nguyên tắc vàng để bảo vệ an toàn cho người bệnh động kinh.
