Nhiều người tập thể hình chọn whey protein để phục hồi và phát triển cơ bắp. Người có axit uric cao hoặc mắc bệnh gút thường lo ngại thức uống này kích hoạt cơn đau khớp cấp tính.
Bệnh nhân gút vẫn có thể tập luyện và dùng đạm sữa, nhưng cần kiểm soát nghiêm ngặt tổng lượng tiêu thụ và theo dõi chức năng thận để tránh biến chứng.
Đạm sữa và chuyển hóa axit uric: Cơ chế tác động
Axit uric là sản phẩm thoái hóa của purine trong cơ thể. Chế độ ăn giàu thịt động vật làm tăng nguy cơ mắc gút do chứa nhiều purine và tạo môi trường nước tiểu có tính axit [1]. Ngược lại, đạm có nguồn gốc từ sản phẩm sữa có liên quan đến việc giảm nguy cơ mắc bệnh gút [1].
Các dạng protein phân lập từ sữa chứa lượng purine rất thấp so với thịt đỏ và hải sản. Nguồn protein này cung cấp axit amin cho cơ bắp mà không trực tiếp làm tăng nguồn cơ chất purine ngoại sinh [1]. Tuy nhiên, việc dung nạp quá nhiều đạm tổng thể vẫn tạo gánh nặng chuyển hóa lên thận.
Bằng chứng khoa học về whey protein và đào thải urate
Một nghiên cứu thực nghiệm năm 2021 khảo sát tác dụng của whey protein hydrolysate (WPH - đạm whey thủy phân) trên chuột cống bị tăng axit uric máu do dùng potassium oxonate [2]. Chuột thí nghiệm được dùng WPH liên tục trong 21 ngày [2]. Kết quả ghi nhận WPH ức chế hoạt động của xanthine oxidase và adenosine deaminase tại huyết thanh và gan [2].
Chế phẩm này làm giảm nồng độ axit uric, creatinine và nitơ urê máu (BUN), đồng thời tăng đào thải axit uric qua nước tiểu [2]. Ở cấp độ phân tử tại thận, WPH làm giảm biểu hiện của chất vận chuyển urate 1 (URAT1) và làm tăng biểu hiện của chất vận chuyển anion hữu cơ 1 (OAT1), ABCG2 cùng các chất vận chuyển cation hữu cơ [2]. Các nhà nghiên cứu kết luận WPH có tiềm năng hạ axit uric máu nhờ vừa ức chế tổng hợp vừa thúc đẩy bài tiết urate [2].
Tuy vậy, kết quả trên mô hình động vật không đồng nghĩa với việc lạm dụng thực phẩm bổ sung ở người sẽ an toàn tuyệt đối.
Nguy cơ khi lạm dụng: Báo cáo ca lâm sàng năm 2024
Trường hợp lâm sàng công bố năm 2024 ghi nhận một vận động viên nam 36 tuổi bị tăng creatinine và axit uric máu kéo dài trong đợt kiểm tra sức khỏe định kỳ [3]. Người này không có tiền sử bệnh thận, tiểu đường hay tăng huyết áp [3]. Tiền sử ăn uống cho thấy bệnh nhân đã sử dụng whey protein liên tục trong 2 tháng [3].
Trước mối liên hệ giữa nồng độ creatinine, axit uric tăng cao và việc dùng đạm bổ sung, bệnh nhân được chỉ định ngừng dùng whey protein [3]. Người này sau đó chuyển sang dùng sữa tăng cường protein nhưng nồng độ creatinine và axit uric vẫn tiếp tục ở mức cao [3]. Báo cáo nhận định việc tiêu thụ whey protein mạn tính kết hợp với chế độ ăn quá nhiều đạm là nguyên nhân dẫn đến tình trạng suy giảm bài tiết này [3].
Đậu nành và thực phẩm thực vật thay thế
Người tập luyện cần nguồn đạm an toàn có thể cân nhắc protein từ thực vật. Một đánh giá năm 2022 cho thấy tiêu thụ nhiều đạm thực vật như đậu tương và sản phẩm từ đậu tương có liên quan đến việc giảm nguy cơ mắc bệnh gút [1]. Chế độ ăn giàu đạm thực vật không thúc đẩy tạo sỏi axit uric như đạm động vật, đồng thời hỗ trợ cải thiện độ thanh thải urate ở thận [1].
Nghiên cứu lâm sàng năm 1998 kiểm tra tác động của việc ăn đậu phụ trên 8 người khỏe mạnh và 10 người bệnh gút [4]. Sau khi ăn, nồng độ axit uric máu tăng rất nhẹ, đi kèm với sự gia tăng độ thanh thải và lượng đào thải axit uric qua nước tiểu [4]. Ở những bệnh nhân gút có độ thanh thải axit uric trên 6,0 mL/phút, đậu phụ không làm tăng đáng kể nồng độ urate máu hay nước tiểu [4]. Đậu phụ được đánh giá là nguồn đạm thích hợp cho nhóm bệnh nhân này [4].
Hiểu lầm thường gặp về protein và bệnh gút
Nhiều người lầm tưởng mọi nguồn đạm đều gây hại khớp như nhau. Thực tế, đạm động vật và đạm sữa có tác động sinh học khác biệt [1]. Đạm động vật tạo ra nước tiểu có tính axit, tăng nguy cơ kết tinh sỏi urate [1]. Đạm sữa và đạm thực vật không mang lại nguy cơ này nếu dùng đúng mức [1].
Hiểu lầm thứ hai là người bệnh gút phải kiêng hoàn toàn việc bổ sung axit amin khi tập thể thao. Nghiên cứu ngẫu nhiên có đối chứng năm 2019 trên người trưởng thành Nhật Bản bị tăng axit uric nhẹ (từ 6,6 đến 7,9 mg/dL) cho thấy: Việc bổ sung hỗn hợp 3,0 g glycine và 0,2 g tryptophan mỗi ngày trước khi ngủ trong 6 tuần đã làm giảm axit uric huyết thanh từ 7,1 mg/dL xuống 6,7 mg/dL [5].
Nghiên cứu chéo năm 2019 tiếp tục xác nhận hỗn hợp glycine và tryptophan giúp ngăn ngừa tăng axit uric sau khi nạp purine thông qua cơ chế kiềm hóa nước tiểu và gia tăng đào thải urate [6]. Tuy nhiên, các axit amin này cần được dùng với liều lượng nghiên cứu cụ thể, không đại diện cho việc uống bột đạm tự do.
Ai nên thận trọng?
Người mắc bệnh gút kèm tiền sử suy giảm chức năng thận, độ lọc cầu thận giảm hoặc độ thanh thải axit uric dưới mức bình thường không nên tự ý dùng whey protein cô đặc [1, 3].
Bệnh nhân đang có cơn gút cấp, người có sỏi thận urate hoặc người đang ăn chế độ giàu thịt cá cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng bất kỳ sản phẩm bổ sung đạm nào [1, 4].
Áp dụng thực tế cho người tập gym
Người bệnh gút muốn tập luyện và dùng đạm cần kiểm soát chặt chẽ tổng lượng tiêu thụ hằng ngày [1]. Không nạp dồn một lượng lớn protein trong một bữa.
Ưu tiên phối hợp nguồn đạm từ sữa ít béo, đậu phụ và thực vật thay vì chỉ phụ thuộc vào bột whey [3, 4]. Bổ sung đủ nước lọc trong suốt buổi tập nhằm hỗ trợ thận bài tiết chất thải và ngăn ngừa kết tinh urate. Định kỳ xét nghiệm nồng độ axit uric và creatinine máu để điều chỉnh khẩu phần kịp thời [3].
Duy trì lối sống năng động và tập thể hình đem lại nhiều lợi ích cho chuyển hóa. Bệnh nhân gút cần hiểu rõ nguồn gốc và giới hạn liều lượng của từng loại protein để bảo vệ chức năng thận.
