Nhiều phụ nữ sau sinh mong muốn nhanh chóng lấy lại vóc dáng bằng cách hạn chế tinh bột kết hợp vận động thể thao. Tuy nhiên, việc siết chặt dinh dưỡng trong giai đoạn cho con bú có thể tác động trực tiếp đến thể lực người mẹ và nguồn dưỡng chất của trẻ sơ sinh.
Hiện nay chưa có nghiên cứu lâm sàng nào trên người chứng minh tính an toàn của chế độ ăn hạn chế carbohydrate (low-carb hoặc ketogenic) kết hợp tập thể dục đối với phụ nữ đang cho con bú. Các bằng chứng về sự kết hợp này mới chỉ được thực hiện trên động vật, trong khi các thử nghiệm ở người chỉ khảo sát việc thâm hụt calo tổng thể hoặc tập thể dục đơn thuần.
Bằng chứng hiện nay về low-carb và tập thể dục khi cho con bú
Các nghiên cứu thực nghiệm hiện có về chế độ ăn low-carb kết hợp tập luyện khi cho con bú chỉ mới được thực hiện trên mô hình động vật gặm nhấm.
Một nghiên cứu năm 2022 trên chuột mẹ sau sinh kéo dài 6 tuần chia 4 nhóm (8 con mỗi nhóm) đã đánh giá tác động của chế độ ăn ketosis ít carbohydrate (LCKD) kết hợp chạy máy tập [1]. Kết quả cho thấy nhóm chỉ ăn LCKD mà không tập thể dục có mức giảm cân sau sinh thấp nhất, kèm theo nồng độ cholesterol toàn phần, LDL-cholesterol, lactate dehydrogenase tăng cao và dung nạp glucose kém hơn nhóm đối chứng [1]. Khi kết hợp chạy máy tập, nhóm chuột ăn LCKD cải thiện được sức bền thể lực gắn liền với việc tăng nồng độ thể ketone trong máu, nhưng các nhà nghiên cứu nhấn mạnh tính khả thi của chế độ ăn này trong giai đoạn sau sinh cần được cân nhắc hết sức thận trọng [1].
Nguy cơ cạnh tranh glucose và ảnh hưởng tới sữa mẹ
Chế độ ăn rất ít carbohydrate kết hợp tập luyện có thể tạo ra sự tranh chấp glucose giữa tuyến vú và các nhóm cơ vận động.
Nghiên cứu trên chuột mang thai và cho con bú năm 1999 cho thấy việc tập chạy máy cường độ thấp (20 mét/phút, 60 phút mỗi ngày, 7 ngày/tuần) cùng các tỷ lệ carbohydrate khác nhau làm thay đổi rõ rệt thành phần sữa [2]. Khi chuột ăn khẩu phần chỉ có 20% glucose theo trọng lượng kết hợp với tập thể dục, nồng độ đường lactose trong sữa đã giảm xuống do nguồn glucose bị cơ bắp tiêu thụ bớt trong quá trình vận động [2]. Khẩu phần chứa 40% glucose và 22% chất béo lại giúp chuột con cai sữa đạt cân nặng cao hơn so với khẩu phần 60% glucose hoặc 20% glucose [2]. Kết quả này chỉ ra việc cắt giảm carbohydrate quá sâu kết hợp vận động có thể làm giảm tổng hợp lactose ở tuyến vú [2].
Nghiên cứu thâm hụt năng lượng ở phụ nữ nuôi con bằng sữa mẹ
Ở người, các thử nghiệm lâm sàng chỉ đánh giá việc cắt giảm calo tổng thể có kiểm soát kết hợp tập luyện chứ không cắt bỏ hoàn toàn carbohydrate.
Một thử nghiệm ngẫu nhiên năm 1999 trên phụ nữ nuôi con bằng sữa mẹ hoàn toàn tại thời điểm 12 ± 4 tuần sau sinh đã theo dõi can thiệp trong 11 ngày [3]. Nghiên cứu chia các bà mẹ thành ba nhóm: nhóm ăn kiêng thâm hụt 35% năng lượng (22 người), nhóm ăn kiêng kết hợp tập aerobic thâm hụt 35% năng lượng ròng (22 người), và nhóm đối chứng (23 người) [3]. Kết quả ghi nhận:
- Mức giảm cân trung bình là 1,9 kg ở nhóm ăn kiêng, 1,6 kg ở nhóm ăn kiêng kèm tập thể dục, và 0,2 kg ở nhóm đối chứng [3].
- Thành phần cân nặng giảm đi ở nhóm ăn kiêng kèm tập thể dục là gần 100% mỡ, trong khi nhóm chỉ ăn kiêng mất 67% mỡ và bị giảm khối cơ nạc [3].
- Thể tích sữa, thành phần sữa, năng lượng xuất ra từ sữa và cân nặng của trẻ không có sự khác biệt đáng kể giữa các nhóm [3].
- Tuy nhiên, ở nhóm chỉ ăn kiêng, năng lượng từ sữa mẹ tăng lên ở những phụ nữ nhiều mỡ nhưng lại giảm đi ở những phụ nữ vốn có tỷ lệ mỡ cơ thể thấp [3].
Nồng độ hormone prolactin trong huyết tương tăng lên ở các nhóm có thâm hụt năng lượng, phản ánh cơ chế tự nhiên giúp bảo vệ hoạt động tiết sữa khi cơ thể thiếu hụt calo ngắn hạn [3], [4]. Mức giảm cân dần dần dưới hoặc bằng 2 kg mỗi tháng nhìn chung không gây ảnh hưởng bất lợi đến thể tích hay thành phần sữa nếu người mẹ không bị suy dinh dưỡng và cho con bú theo nhu cầu [4].
Lợi ích của tập thể dục đối với người mẹ sau sinh
Vận động thể chất mang lại nhiều lợi ích tim mạch và xương khớp nhưng không làm gia tăng tốc độ giảm cân nếu không kiểm soát khẩu phần ăn.
Một thử nghiệm kéo dài 12 tuần ở phụ nữ cho con bú hoàn toàn từ tuần 6-8 sau sinh cho thấy nhóm tập aerobic 45 phút mỗi ngày, 5 ngày mỗi tuần đã tăng chỉ số tiêu thụ oxy tối đa (VO2max) thêm 25%, so với mức tăng 5% ở nhóm đối chứng [5]. Tốc độ chuyển hóa khi nghỉ ngơi không thay đổi giữa hai nhóm, và cân nặng cũng như tỷ lệ mỡ giảm tương đương nhau giữa nhóm tập và không tập [5]. Bên cạnh đó, một nghiên cứu can thiệp 16 tuần kết hợp tập kháng lực và aerobic từ tuần thứ 4 sau sinh cho thấy tập luyện giúp làm chậm quá trình mất mật độ khoáng xương ở cột sống thắt lưng khi theo dõi tại thời điểm 1 năm sau sinh [6].
Những điều khoa học chưa làm rõ
Các dữ liệu khoa học hiện tại còn nhiều khoảng trống quan trọng đối với phụ nữ cho con bú:
- Chưa có dữ liệu thử nghiệm về việc áp dụng chế độ ăn low-carb hoặc ketogenic dài hạn ở người mẹ đang cho con bú.
- Chưa xác định được ngưỡng cắt giảm carbohydrate cụ thể nào ở người sẽ bắt đầu gây ảnh hưởng tiêu cực đến nồng độ lactose và sản lượng sữa.
- Chưa có nghiên cứu dài hạn về sự phối hợp giữa tập cường độ cao và ăn kiêng ngặt nghèo ở những phụ nữ sau sinh có thể trạng gầy hoặc dự trữ mỡ thấp [4].
Ai nên thận trọng khi muốn giảm cân lúc nuôi con bằng sữa mẹ?
Việc thâm hụt năng lượng và thay đổi tỷ lệ dinh dưỡng cần sự giám sát cẩn thận ở các đối tượng sau:
- Phụ nữ có tỷ lệ mỡ cơ thể thấp: Thâm hụt năng lượng có thể làm suy giảm năng lượng trong sữa ở nhóm này [3].
- Người mẹ có nguồn sữa chưa ổn định hoặc đang gặp khó khăn khi tiết sữa.
- Người có thể lực kém hoặc dung nạp glucose kém: Nghiên cứu trên động vật cho thấy khả năng vận động nội tại thấp làm tăng nguy cơ rối loạn lipid và giảm dự trữ glycogen cơ khi ăn nhiều chất béo [7].
- Phụ nữ kiệt sức vì chăm con: Nghiên cứu định tính cho thấy rào cản chăm sóc trẻ nhỏ khiến việc tự duy trì ăn kiêng và tập luyện dễ gây căng thẳng quá mức [8].
Lời khuyên thực tế để duy trì nguồn sữa và phục hồi thể lực
Phụ nữ đang nuôi con bằng sữa mẹ không nên vội vã cắt bỏ carbohydrate khỏi khẩu phần ăn. Thay vì ăn kiêng low-carb nghiêm ngặt, việc duy trì một chế độ ăn cân đối phối hợp carbohydrate vừa phải và chất béo hợp lý giúp hỗ trợ tốt hơn cho việc tiết sữa [2].
Nếu muốn giảm cân, mục tiêu giảm cân an toàn là dưới 2 kg mỗi tháng hoặc tạo mức thâm hụt năng lượng vừa phải dưới sự tư vấn của chuyên gia y tế [4]. Kết hợp vận động vừa sức như đi bộ, aerobic hoặc các bài tập kháng lực nhẹ nhàng giúp bảo tồn khối cơ nạc, ngăn ngừa loãng xương và cải thiện sức bền tim mạch mà không làm hao hụt nguồn sữa cho con [3], [5], [6].
Tập thể dục là phương pháp hiệu quả để cải thiện sức khỏe thể chất sau sinh nhưng cần đi đôi với nguồn dinh dưỡng đầy đủ. Phụ nữ cho con bú nên tránh các chế độ ăn kiêng cắt giảm tinh bột cực đoan và luôn tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi áp dụng bất kỳ chương trình giảm cân nào.





