Nhiều người bước vào những ngày trời trở lạnh thường xuyên than phiền về tình trạng chân tay buốt giá, người mệt mỏi rã rời và khó tập trung dù đã mặc nhiều lớp áo ấm. Đây không đơn thuần là phản ứng tự nhiên của cơ thể trước thời tiết khắc nghiệt mà rất có thể xuất phát từ việc thiếu hụt vi chất dinh dưỡng.

Câu trả lời ngắn gọn là có: tình trạng thiếu máu do thiếu sắt làm suy giảm đáng kể khả năng điều hòa thân nhiệt và trực tiếp gia tăng cảm giác sợ lạnh cũng như mệt mỏi ở người mắc [1], [2]. Nguyên nhân sâu xa nằm ở mối liên hệ mật thiết giữa vi chất sắt và chức năng sản xuất, chuyển hóa hormone tuyến giáp – bộ máy điều nhiệt cốt lõi của cơ thể [3], [4].

Cơ chế giữ ấm suy giảm khi cơ thể thiếu sắt

Thân nhiệt của con người được duy trì nhờ sự cân bằng giữa quá trình sinh nhiệt và quá trình mất nhiệt ra môi trường xung quanh [2]. Khi nhiệt độ môi trường hạ thấp, cơ thể cần tăng cường sinh nhiệt thông qua các hoạt động trao đổi chất nội tại và đồng thời co các mạch máu ngoại vi để giảm lượng nhiệt thất thoát qua da [2], [5].

Ở người bị thiếu máu thiếu sắt, cả hai cơ chế thích nghi này đều gặp trục trặc nghiêm trọng [2]. Thứ nhất, lượng huyết sắc tố (hematocrit) suy giảm khiến việc vận chuyển oxy đến các mô đích chịu trách nhiệm sinh nhiệt bị đình trệ [6]. Thứ hai, tình trạng thiếu máu kích hoạt sự giằng co giữa hai nhu cầu sinh tồn: cung cấp oxy cho mô hay co mạch ngoại vi để giữ nhiệt, dẫn đến việc kiểm soát nhiệt độ trở nên kém hiệu quả [2].

Đặc biệt, hệ thống nội tiết, cụ thể là trục tuyến giáp, bị tổn hại rõ rệt khi cơ thể thiếu hụt sắt [6], [4]. Tuyến giáp đóng vai trò như chiếc lò sưởi trung tâm kiểm soát tốc độ chuyển hóa cơ bản; khi chức năng này suy yếu, lượng nhiệt nội tại sinh ra không đủ để chống chọi lại cái lạnh [3], [2].

Tuyến giáp: Mắt xích trung tâm bị tổn hại

Hormone tuyến giáp, bao gồm thyroxine (T4) và triiodothyronine (T3), giữ vai trò nhạc trưởng trong việc kích thích các tế bào tiêu thụ oxy và sinh nhiệt [6], [3]. T3 là dạng hormone có hoạt tính sinh học mạnh nhất, chịu trách nhiệm chính trong việc thúc đẩy tốc độ chuyển hóa [4].

Nghiên cứu trên mô hình động vật cho thấy thiếu sắt gây ức chế hoạt động của enzym hepatic T4-5'-deiodinase tại gan – enzym cần thiết để chuyển hóa T4 thành dạng T3 hoạt tính [4]. Cụ thể, hoạt tính của enzym này ở nhóm thiếu máu thiếu sắt chỉ đạt 26 so với mức 44,0 ng T3/(mg protein/20 phút) ở nhóm đối chứng [4]. Tốc độ chu chuyển T3 trong huyết tương cũng sụt giảm hơn một nửa, chỉ còn 42 ng/giờ so với mức 88 ng/giờ ở cơ thể khỏe mạnh [4].

Không chỉ vậy, phản ứng của tuyến yên trước hormone giải phóng thyrotropin (TRH) cũng bị cùn mòn ở các liều 10, 25 và 50 ng/100g thể trọng, kéo theo nồng độ TSH cơ bản thấp hơn bình thường [4]. Hệ quả là nồng độ T3 và T4 huyết tương đều giảm sút, tước đi khả năng phản ứng nhạy bén của cơ thể trước kích thích lạnh đột ngột [6], [4].

Các bằng chứng khoa học ghi nhận điều gì?

Tác động tiêu cực của tình trạng thiếu máu thiếu sắt lên khả năng chịu lạnh đã được chứng minh qua nhiều nghiên cứu thực nghiệm chặt chẽ cả trên người và động vật.

Một nghiên cứu thực nghiệm năm 1984 trên chuột cống cho thấy khi tiếp xúc với nhiệt độ 4 độ C, những cá thể thiếu máu thiếu sắt nhanh chóng rơi vào trạng thái hạ thân nhiệt nghiêm trọng [6]. Khả năng thích ứng kém với thời tiết lạnh tương quan thuận với phản ứng yếu ớt của hormone tuyến giáp: mức tăng T3 và T4 trong 6 giờ ở 4 độ C có hệ số tương quan lần lượt là r = 0,63 và r = 0,53 so với chỉ số hematocrit [6]. Đáng chú ý, việc truyền bù máu để nâng chỉ số hematocrit lên trên 25 đã giúp khôi phục khả năng điều hòa thân nhiệt bình thường, chứng minh tình trạng thiếu máu là yếu tố quyết định [6].

Năm 1990, một nghiên cứu lâm sàng đã tiến hành theo dõi 10 phụ nữ thiếu máu thiếu sắt, 8 phụ nữ cạn kiệt nguồn sắt dự trữ nhưng chưa thiếu máu, và 12 phụ nữ khỏe mạnh làm đối chứng trong bồn nước lạnh 28 độ C [3]. Tất cả người tham gia đều có lượng mỡ cơ thể tương đương nhau [3]. Sau 100 phút ngâm nước lạnh, nhóm phụ nữ thiếu máu có nhiệt độ trực tràng thấp hơn rõ rệt so với nhóm đối chứng (36,0 ± 0,2 độ C so với 36,2 ± 0,1 độ C, p = 0,001) [3]. Tốc độ tiêu thụ oxy của họ cũng thấp hơn (5,28 ± 0,26 so với 5,99 ± 0,29 mL/phút/kg, p = 0,04) [3]. Đồng thời, nồng độ T3 và T4 huyết tương của nhóm thiếu máu thấp hơn hẳn nhóm đối chứng (p < 0,002) cả ở trạng thái nghỉ lẫn khi chịu lạnh [3]. Sau khi được bổ sung sắt để điều chỉnh tình trạng thiếu máu, nhiệt độ trực tràng ở mốc 100 phút đã cải thiện đáng kể (p = 0,03) và nồng độ hormone tuyến giáp được bình thường hóa một phần [3].

Năm 2025, một nghiên cứu mới khảo sát phản ứng tim mạch và thân nhiệt khi vận động trong môi trường lạnh ở người bị thiếu máu thiếu sắt mạn tính [5]. Kết quả cho thấy nhóm người thiếu máu có cảm nhận nhiệt chủ quan thấp hơn hẳn, da lạnh hơn, tốc độ tăng nhiệt độ trực tràng chậm hơn và phản ứng co mạch mạnh hơn [5]. Tỷ lệ tiết mồ hôi cục bộ tại chỗ của người thiếu máu trong môi trường lạnh cũng thấp hơn do ảnh hưởng trực tiếp từ nhiệt độ da giảm sút [5].

Cảm giác mệt mỏi và sợ lạnh phi huyết học

Các triệu chứng như nhanh mệt mỏi, kém chịu đựng khi gắng sức, giảm khả năng tập trung và sợ lạnh từ lâu thường chỉ được xem là hệ quả gián tiếp của bệnh thiếu máu hoặc hội chứng ure huyết cao ở bệnh nhân suy thận [1], [7]. Tuy nhiên, các bài tổng quan y khoa chỉ ra rằng bản thân sự thiếu hụt vi chất sắt độc lập cũng gây ra các rối loạn này [1].

Việc bổ sung sắt mang lại các lợi ích phi huyết học rõ ràng, giúp cải thiện chức năng miễn dịch, hoạt động thể chất, khả năng nhận thức và kiểm soát hội chứng chân không yên ngoài mục tiêu tăng hemoglobin [1]. Ở bệnh nhân lọc máu chu kỳ – nhóm đối tượng mất từ 1,5 đến 3 gam sắt mỗi năm – việc phối hợp sắt và erythropoietin đã cải thiện rõ rệt tình trạng mệt mỏi, sợ lạnh và chậm chạp tâm thần [7].

Bên cạnh đó, việc nhận biết mối tương tác giữa nồng độ sắt và tuyến giáp có ý nghĩa lâm sàng rất lớn. Một báo cáo y khoa năm 2000 ghi nhận 4 bệnh nhân vừa suy giáp nguyên phát vừa thiếu máu thiếu sắt đã gặp triệu chứng hồi hộp, bồn chồn dữ dội khi dùng thuốc levothyroxine sodium, buộc phải ngừng trị liệu [8]. Chỉ sau khi được điều trị bù sắt bằng ferrous sulfate từ 4 đến 7 tuần để hồi phục tình trạng thiếu máu, các bệnh nhân này mới có thể dung nạp tốt thuốc hormone tuyến giáp [8].

Hiểu lầm thường gặp và giới hạn bằng chứng

Một hiểu lầm rất phổ biến là cho rằng cứ thấy lạnh chân tay vào mùa đông là do "khí huyết kém" hoặc thiếu sắt, rồi tự ý mua thuốc sắt liều cao về uống. Thực tế, cảm giác sợ lạnh có thể bắt nguồn từ suy giáp tiên phát, hạ đường huyết, căng thẳng hoặc bệnh mạch máu ngoại biên. Hơn nữa, việc chỉ bị cạn kiệt sắt dự trữ nhưng chưa tiến triển thành thiếu máu thực sự (hematocrit vẫn bình thường) không làm suy giảm nhiệt độ cơ thể khi tiếp xúc với môi trường lạnh [3].

Về mặt giới hạn bằng chứng, các thử nghiệm lâm sàng chuyên sâu đo lường phản ứng thân nhiệt trong môi trường lạnh thường có cỡ mẫu tương đối nhỏ (như thử nghiệm năm 1990 trên 30 phụ nữ) [3]. Nhiều cơ chế chuyển hóa chi tiết về enzym khử iod vẫn chủ yếu được phân tích trên mô hình động vật gặm nhấm [6], [4]. Do đó, người bệnh không nên dựa vào cảm giác chủ quan mà cần làm xét nghiệm máu để chẩn đoán chính xác.

Những ai cần đặc biệt thận trọng?

Tình trạng thiếu máu thiếu sắt và khả năng chịu lạnh kém cần được lưu tâm đặc biệt ở các nhóm sau:

  • Bệnh nhân mắc bệnh mạch vành: Việc không dung nạp lạnh và co mạch quá mức làm tăng nguy cơ khởi phát sớm các cơn thiếu máu cục bộ cơ tim hoặc đau thắt ngực khi gắng sức ngoài trời lạnh [5].
  • Người làm việc ngoài trời hoặc tập luyện mùa đông: Nhạy cảm với lạnh và rối loạn nhận thức nhiệt làm gia tăng nguy cơ kiệt sức, hạ thân nhiệt và bỏ dở công việc [5].
  • Bệnh nhân suy thận mạn tính hoặc lọc máu chu kỳ: Tỷ lệ thiếu sắt lên tới hơn 50%, đòi hỏi theo dõi sát sao phác đồ bù sắt để cải thiện triệu chứng mệt mỏi và sợ lạnh [7].
  • Bệnh nhân đang điều trị suy giáp: Cần kiểm tra chỉ số sắt máu trước khi chỉnh liều hormone tuyến giáp để tránh hiện tượng tim đập nhanh, bồn chồn do tăng hoạt tính giao cảm [8].

Ứng dụng thực tế để cải thiện thân nhiệt

Để duy trì thân nhiệt ổn định và mức năng lượng dồi dào trong mùa lạnh, việc chủ động chăm sóc dinh dưỡng là rất quan trọng:

  • Bổ sung thực phẩm giàu sắt: Tăng cường các nguồn sắt heme dễ hấp thu từ thịt bò, gan động vật, thịt gia cầm và hải sản. Nguồn sắt non-heme có thể tìm thấy trong đậu lăng, rau bina, đậu phụ và các loại hạt.
  • Tối ưu hóa hấp thu: Kết hợp thực phẩm chứa sắt với nguồn vitamin C dồi dào từ cam, bưởi, ớt chuông hoặc ổi trong bữa ăn.
  • Tránh chất cản trở hấp thu: Không uống trà đặc, cà phê hoặc sữa ngay trong bữa ăn vì tannin và canxi sẽ ức chế hấp thu sắt.
  • Tuân thủ y lệnh: Chỉ sử dụng viên uống bổ sung sắt khi có chỉ định và hướng dẫn về liều lượng từ bác sĩ sau khi có kết quả xét nghiệm ferritin và công thức máu.

Cảm giác sợ lạnh thấu xương và mệt mỏi uể oải trong mùa đông có thể là lời cảnh báo sớm từ cơ thể về tình trạng thiếu sắt và suy giảm hoạt động tuyến giáp [1], [3]. Thay vì chỉ cố gắng chịu đựng hay mặc thêm áo, việc lắng nghe cơ thể, thăm khám chuyên khoa để kiểm tra vi chất và thiết lập chế độ dinh dưỡng cân bằng sẽ giúp bạn duy trì một nền tảng thể lực ấm áp, khỏe mạnh suốt mùa lạnh.