Thiếu sắt và kẽm ảnh hưởng thế nào đến tốc độ học bài?

Con ngồi vào bàn học hàng giờ vẫn không thuộc bài, hay quên công thức toán, mất tập trung. Nhiều phụ huynh nghĩ trẻ lười biếng hoặc mải chơi, không biết nguyên nhân có thể nằm ở bữa ăn thiếu vi chất mỗi ngày.

Thiếu sắt và kẽm làm giảm trực tiếp khả năng nhận thức, sự tập trung, điểm số môn toán và chỉ số thông minh (IQ) của trẻ ^{[1] [2] [3] [4]}. Đáng chú ý, ngay cả khi trẻ chưa bị thiếu máu trên xét nghiệm thông thường, tình trạng dự trữ sắt thấp trong cơ thể đã bắt đầu làm suy giảm năng lực trí tuệ ^{[1] [4]}. Bổ sung đúng và đủ hai vi chất này giúp cải thiện rõ rệt hiệu suất học tập và khả năng chú ý ở lứa tuổi học đường ^{[2] [3] [5] [6]}.

Sắt và kẽm ảnh hưởng tới não bộ ra sao?

Sắt là khoáng chất vi lượng thiết yếu, đóng vai trò quan trọng trong cả sự phát triển cấu trúc lẫn chức năng hoạt động của não bộ ^[6]. Giai đoạn từ 5 đến 19 tuổi là thời kỳ cơ thể và hệ thần kinh phát triển mạnh, khối lượng hồng cầu tăng nhanh nên nhu cầu sắt tăng vọt ^{[7] [2] [6]}. Thiếu sắt liên quan mật thiết đến sự chậm phát triển trí não, suy giảm kết quả học tập và các bất thường về hành vi ^[2]. Khi thiếu sắt dẫn đến thiếu máu, năng lực thể chất lẫn nhận thức của trẻ đều sụt giảm, kéo theo tỷ lệ nghỉ học tăng và điểm số đi xuống ^{[7] [8]}. Ở nữ sinh tuổi dậy thì, việc bắt đầu có kinh nguyệt ngay sau giai đoạn tăng trưởng vọt khiến nhu cầu sắt càng cao hơn ^[7].

Trong khi đó, kẽm giữ vai trò trung tâm trong đợt tăng trưởng nhanh ở tuổi dậy thì và sự trưởng thành giới tính ^{[7] [5]}. Thiếu kẽm làm rối loạn đà tăng trưởng, suy giảm hệ miễn dịch, gây chán ăn, giảm độ nhạy vị giác và làm tăng nguy cơ mắc tiêu chảy hay nhiễm trùng đường hô hấp cấp tính ^{[7] [5]}. Khi cơ thể mệt mỏi vì bệnh vặt và ăn uống kém do mất cảm giác ngon miệng, khả năng tập trung tiếp thu bài vở trên lớp của trẻ tất yếu bị ảnh hưởng ^{[7] [5]}.

Chưa thiếu máu đã giảm điểm toán và khả năng ghi nhớ

Nhiều cha mẹ yên tâm khi con không có biểu hiện xanh xao của bệnh thiếu máu. Tuy nhiên, một nghiên cứu công bố năm 2014 trên trẻ em độ tuổi đi học tại Campuchia đã chỉ ra thực tế khác ^[1]. Trong nhóm trẻ khảo sát, tỷ lệ thiếu máu do thiếu sắt là 10% (chiếm khoảng hai phần ba tổng số ca thiếu máu), hơn 90% trẻ có nồng độ kẽm trong huyết thanh thấp và khoảng 9% có mức vitamin A thấp ^[1]. Kết quả kiểm tra cho thấy trẻ bị thiếu máu thiếu sắt, đặc biệt là các bé trai, có điểm nhận thức thấp hơn hẳn trẻ đủ sắt ^[1]. Đáng lưu ý, ngay cả những trẻ chỉ thiếu sắt mà chưa bị thiếu máu cũng bị điểm thấp hơn ở bài kiểm tra hoàn thiện bức tranh ^[1]. Những trẻ có lượng sắt dự trữ trong cơ thể ở mức cận biên (từ 0 đến 4 mg/kg) cũng đạt điểm thấp hơn ở hai trên ba bài kiểm tra so với trẻ có kho dự trữ sắt đầy đủ ^[1]. Điều này chứng minh tình trạng thiếu hụt sắt mức độ nhẹ đã làm suy giảm hiệu suất nhận thức trước cả khi bệnh thiếu máu xuất hiện ^[1].

Cũng trong nghiên cứu năm 2014 tại Campuchia, tình trạng thấp còi (hậu quả của suy dinh dưỡng mạn tính đầu đời, chủ yếu xảy ra trong 2 năm đầu) là yếu tố nguy cơ cao làm giảm điểm số ở tất cả các bài kiểm tra nhận thức, ngay cả khi đã loại trừ ảnh hưởng của tuổi, giới tính, điều kiện kinh tế xã hội và tình trạng vi chất ^[1]. Tỷ lệ thấp còi ở nhóm từ 10 tuổi trở lên cao hơn nhóm dưới 10 tuổi ^[1].

Một nghiên cứu khác công bố năm 2013 thực hiện trên nhóm nữ sinh tuổi dậy thì ở vùng nông thôn miền Trung Ấn Độ cũng cho kết quả tương tự ^[4]. Nhóm nghiên cứu chia học sinh thành 3 nhóm: thiếu sắt có thiếu máu (nhóm I), thiếu sắt nhưng không thiếu máu (nhóm II) và nhóm bình thường không thiếu sắt, không thiếu máu (nhóm III) ^[4]. Kết quả đánh giá học tập cho thấy cả hai nhóm thiếu sắt (có hoặc không có thiếu máu) đều có điểm môn toán, điểm bài kiểm tra đa thành phần và điểm IQ thấp hơn nhóm bình thường ^[4].

Khi phân tích sâu bài kiểm tra đa thành phần về học từ vựng, sự chú ý và trí nhớ, tổng điểm của cả hai nhóm thiếu sắt đều kém hơn nhóm đủ sắt ^[4]. Điểm số về sự cân bằng tâm thần và khả năng ghi nhớ từ vựng (với các cặp từ giống và khác nhau) ở trẻ thiếu sắt cũng thấp hơn ^[4]. Tuy nhiên, nghiên cứu này ghi nhận không có sự khác biệt giữa các nhóm ở các phần kiểm tra nhỏ về trí nhớ gần và xa, khả năng nhớ lại ngay lập tức hoặc nhớ lại có trì hoãn, cũng như khả năng lưu giữ hình ảnh ^[4]. Như vậy, thiếu sắt dù chưa gây thiếu máu đã trực tiếp làm suy giảm khả năng học ngôn ngữ, làm toán và giữ sự tập trung trên lớp ^[4].

Nghiên cứu về bổ sung sắt và kẽm nói gì?

Tác động của việc bù đắp vi chất đã được kiểm chứng qua nhiều công trình quy mô lớn. Một tổng quan hệ thống và phân tích gộp công bố năm 2022 đã đánh giá hiệu quả của việc uống bổ sung sắt đối với chức năng nhận thức của trẻ em và thanh thiếu niên từ 5 đến 19 tuổi tại các quốc gia thu nhập thấp và trung bình ^[2]. Phân tích này gộp dữ liệu từ 9 nghiên cứu với tổng cộng 1.196 người tham gia tại 5 quốc gia ^[2]. Kết quả cho thấy việc bổ sung sắt đường uống có tác động tích cực, giúp cải thiện điểm số trong các bài kiểm tra trí thông minh (với mức chênh lệch chuẩn hóa gộp SMD là 0,47) ^[2]. Phân tích hồi quy gộp cũng chỉ ra điểm số trí thông minh tăng lên khi tăng liều lượng sắt bổ sung (tỷ số chênh OR là 1,02) ^[2]. Dù vậy, trong phạm vi 9 nghiên cứu này, nhóm tác giả chưa thấy tác động có ý nghĩa thống kê của việc bổ sung sắt lên sự chú ý, trí nhớ ngắn hạn, trí nhớ dài hạn hay điểm số học tập nói chung ^[2].

Một tổng quan hệ thống khác cũng công bố năm 2022 đã xem xét 50 nghiên cứu trên đối tượng thanh thiếu niên, bao gồm 26 nghiên cứu cắt ngang và 24 nghiên cứu can thiệp có chứa sắt ^[6]. Tổng quan này ghi nhận tình trạng thiếu sắt và thiếu máu có liên quan đến kết quả học tập trong một số bối cảnh, đồng thời việc bổ sung sắt ở tuổi dậy thì có thể giúp cải thiện thành tích ở trường, sự chú ý và khả năng tập trung ^[6]. Tuy nhiên, bài tổng quan này cũng chỉ ra giới hạn là hầu hết các thử nghiệm can thiệp đều có nguy cơ sai lệch từ mức trung bình đến cao, và chưa tìm thấy bằng chứng cho thấy việc bổ sung sắt ở tuổi dậy thì cải thiện trí nhớ, khả năng nhớ lại hay chỉ số thông minh ^[6].

Về vai trò của kẽm, một nghiên cứu công bố năm 2012 tại thành phố Pune, bang Maharashtra (miền Tây Ấn Độ) đã khảo sát cắt ngang trên 630 nữ sinh từ 10 đến 16 tuổi tại hai trường trung học ^[5]. Kết quả cho thấy tỷ lệ thiếu vi chất rất cao: một nửa số nữ sinh có hiệu suất nhận thức kém và 45% bị suy giảm khả năng cảm nhận vị mặn ^[5]. Sau đó, nhóm nghiên cứu thực hiện thử nghiệm can thiệp trên 180 nữ sinh bằng các món ăn giàu kẽm kết hợp chế phẩm kẽm truyền thống (Jasad) ^[5]. Kết quả thử nghiệm chứng minh việc bổ sung kẽm qua chế độ ăn và chế phẩm giúp cải thiện nồng độ kẽm trong huyết tương, nâng cao hiệu suất nhận thức và phục hồi độ nhạy vị giác cho các nữ sinh ^[5].

Đặc biệt, sự kết hợp giữa sắt và kẽm mang lại lợi ích rõ rệt cho trẻ gặp khó khăn về tập trung. Một nghiên cứu tiến cứu công bố năm 2019 đã theo dõi 50 trẻ được chẩn đoán mắc chứng rối loạn tăng động giảm chú ý (ADHD) ^[3]. Các bé được xét nghiệm máu và chia thành 3 nhóm: nhóm I chỉ thiếu kẽm, nhóm II thiếu cả kẽm và ferritin (chỉ số phản ánh dự trữ sắt), nhóm III không thiếu chất ^[3]. Những trẻ thiếu chất được uống bổ sung kẽm với liều 55 mg/ngày và/hoặc sắt với liều 6 mg/kg cân nặng/ngày trong suốt 6 tháng, sau đó đánh giá lại bằng thang điểm Conner dành cho phụ huynh và bài kiểm tra IQ Wecsler ^[3].

Sau 6 tháng, ở nhóm I (chỉ uống kẽm), trẻ cải thiện đáng kể khả năng chú ý, giảm tăng động, giảm bốc đồng và ổn định cảm xúc hơn, dù điểm IQ ngôn ngữ, IQ phi ngôn ngữ và các vấn đề nhận thức trên thang Conner không thay đổi nhiều ^[3]. Trong khi đó, ở nhóm II (thiếu và được bổ sung đồng thời cả kẽm lẫn sắt), trẻ không chỉ giảm tăng động, giảm bốc đồng, ổn định cảm xúc mà còn tăng đáng kể điểm IQ ngôn ngữ và tổng điểm IQ ^[3]. Nghiên cứu kết luận việc phối hợp bổ sung cả kẽm và sắt mang lại hiệu quả vượt trội so với chỉ dùng kẽm đơn độc trong việc cải thiện triệu chứng mất tập trung và nâng cao chỉ số IQ ^[3].

Hiểu lầm thường gặp khi bồi bổ cho con

Hiểu lầm phổ biến nhất là mua vitamin và khoáng chất tổng hợp cho con uống đại trà để học giỏi. Một bài tổng quan nghiên cứu công bố năm 2005 về dinh dưỡng và thành tích học tập đã khẳng định: không có bằng chứng nào cho thấy việc bổ sung vitamin và khoáng chất đại trà cho toàn bộ học sinh sẽ giúp cải thiện điểm số ở trường ^[8]. Việc điều trị bằng sắt mang lại cải thiện nhận thức rõ rệt cho những trẻ thực sự bị thiếu sắt gây thiếu máu, chứ không phải là "thuốc bổ não" cho mọi trẻ đã đủ chất ^[8]. Bài tổng quan năm 2005 này cũng lưu ý rằng khi xét riêng lẻ, các tài liệu thời điểm đó chưa thấy mối liên hệ và sự cải thiện học tập tương tự khi điều trị thiếu kẽm hoặc i-ốt đơn thuần, nhưng việc duy trì bữa sáng tại trường lại giúp học sinh đi học chuyên cần hơn, giảm đi muộn và cải thiện nhận thức ở nhóm trẻ suy dinh dưỡng nặng ^[8].

Hiểu lầm thứ hai là nghĩ trẻ lớn ăn nhiều sẽ không thiếu chất. Một nghiên cứu năm 2016 tại các trường tiểu học công lập ở đô thị Dakar (Senegal) cho thấy tình trạng thiếu sắt ảnh hưởng tới 39% học sinh ^[7]. Đáng chú ý, dù trẻ vị thành niên ăn lượng kẽm nhiều hơn so với trẻ dưới 10 tuổi, tỷ lệ thiếu hụt kẽm ở nhóm vị thành niên vẫn cao hơn hẳn ^[7]. Nguyên nhân là ở tuổi dậy thì, cơ thể có đợt tăng trưởng vọt làm nhu cầu kẽm và sắt tăng cao gấp bội, lượng ăn tăng thêm không bù đắp kịp nhu cầu sinh lý ^[7]. Ngoài ra, thiếu sắt còn là yếu tố nguy cơ dẫn đến tình trạng thiếu hụt vitamin A ở mức cận biên ^[7].

Ai nên thận trọng?

Dù sắt và kẽm rất cần cho trí não, phụ huynh tuyệt đối không tự ý mua thuốc sắt hay kẽm liều cao cho con uống kéo dài khi chưa có xét nghiệm máu. Trong nghiên cứu năm 2019 trên trẻ tăng động giảm chú ý, liều sắt 6 mg/kg/ngày và kẽm 55 mg/ngày chỉ được bác sĩ chỉ định sau khi đã xét nghiệm định lượng kẽm và ferritin trong máu để phân nhóm thiếu hụt rõ ràng ^[3]. Việc tự ý dùng liều cao khi cơ thể trẻ không thiếu (như nhóm III trong nghiên cứu) là không cần thiết và có thể gây quá tải khoáng chất ^[3].

Trẻ có bệnh nền, trẻ đang điều trị rối loạn hành vi hoặc đang dùng thuốc khác cần được bác sĩ thăm khám và chỉ định liều lượng cụ thể ^[3]. Nhóm trẻ có nguy cơ cao cần được kiểm tra vi chất định kỳ bao gồm: nữ sinh bắt đầu có kinh nguyệt ^[7], trẻ đang trong độ tuổi dậy thì tăng trưởng nhanh (10-16 tuổi) ^{[7] [5]}, trẻ có thói quen ăn chay hoặc ăn thuần thực vật ^[5], và trẻ có biểu hiện giảm cảm giác ngon miệng, không nhạy vị mặn hoặc hay mắc tiêu chảy, viêm đường hô hấp ^{[7] [5]}.

Cách áp dụng thực tế trong bữa ăn hàng ngày

Thay vì tìm kiếm các loại thuốc bổ đắt tiền, cha mẹ có thể bảo vệ tốc độ tư duy của con ngay từ mâm cơm gia đình và thói quen sinh hoạt:

• Tăng cường thực phẩm nguồn gốc động vật và chế biến đúng cách: Nghiên cứu năm 2016 tại Dakar chỉ ra việc ăn ít thịt làm giảm khả năng hấp thu sắt ^[7]. Nghiên cứu năm 2012 tại Ấn Độ cũng nhấn mạnh chế độ ăn dựa vào thực vật có sinh khả dụng (khả năng hấp thu) kẽm rất thấp ^[5]. Do đó, bữa ăn của trẻ cần có thịt, cá để cung cấp nguồn sắt và kẽm dễ hấp thu ^[7]. Với gia đình ăn thiên về thực vật, cần đa dạng hóa các công thức nấu ăn giàu kẽm và kết hợp thực phẩm giàu vitamin C, beta-carotene để nâng cao chất lượng vi chất của khẩu phần ^[5].
• Tránh uống trà gần bữa ăn: Nghiên cứu tại Dakar lưu ý thói quen uống nhiều trà kết hợp ăn ít thịt ở trẻ em đô thị làm giảm mạnh sự hấp thu sắt tại ruột, khiến tỷ lệ thiếu sắt thực tế còn cao hơn ước tính ^[7]. Không nên cho trẻ uống trà đá, trà sữa đặc ngay trong hoặc sau bữa ăn chính ^[7].
• Đảm bảo bữa sáng đầy đủ: Tuyệt đối không để trẻ nhịn ăn sáng đi học. Duy trì bữa sáng đầy đủ dinh dưỡng giúp trẻ đi học đúng giờ, chuyên cần và bảo đảm năng lượng cho não bộ hoạt động suốt buổi học ^[8].

Tốc độ tiếp thu bài vở của một đứa trẻ phụ thuộc rất lớn vào nguồn nguyên liệu sinh học mà não bộ nhận được mỗi ngày. Khi thấy con có dấu hiệu học trước quên sau, tính toán chậm hoặc khó ngồi yên tập trung, thay vì la mắng, cha mẹ hãy rà soát lại bữa ăn và đưa trẻ đi kiểm tra vi chất khi cần thiết. Bổ sung đúng thực phẩm, giữ bữa sáng đều đặn và can thiệp y tế có cơ sở khoa học chính là cách bền vững nhất để giúp con học tập hiệu quả.