Nhiều người có thói quen xoa dầu gió hoặc tinh dầu bạc hà lên trán và hai bên thái dương mỗi khi cảm thấy đầu óc căng thẳng, nặng nề sau giờ làm việc. Động tác quen thuộc này không chỉ đem lại cảm giác the mát tức thì mà còn tạo ra sự dễ chịu nhanh chóng. Liệu đây chỉ là cảm giác đánh lừa tâm lý hay tinh dầu bạc hà thực sự có tác dụng sinh học điều trị cơn đau?

Câu trả lời là có cơ sở khoa học rõ ràng. Nghiên cứu lâm sàng cho thấy dung dịch tinh dầu bạc hà nồng độ 10% bôi ngoài da có khả năng giảm đau đầu căng thẳng hiệu quả tương đương thuốc giảm đau đường uống paracetamol [1], [2]. Tinh dầu bạc hà Âu (tên khoa học là Mentha piperita) tác động trực tiếp lên cơ chế bệnh sinh của chứng đau đầu thông qua nhiều con đường khác nhau [1].

Đau đầu căng thẳng và gánh nặng thường ngày

Đau đầu căng thẳng là dạng đau đầu phổ biến nhất trong đời sống thường nhật [1]. Dạng đau này thường xuất hiện từ từ, mang tính chất âm ỉ, liên tục, không đập theo nhịp mạch [3]. Vị trí đau hay tập trung ở vùng chẩm, sau gáy hoặc tạo cảm giác siết chặt quanh đầu như đang đeo một chiếc vòng thắt chặt [3].

Các đợt đau căng thẳng từng cơn có thể diễn ra dưới 15 lần mỗi tháng, nhưng nếu vượt quá 15 lần mỗi tháng và kéo dài trên sáu tháng, tình trạng này sẽ trở thành đau đầu căng thẳng mạn tính [3]. Khi các biểu hiện lâm sàng là điển hình và không kèm theo co giật, thay đổi ý thức hay dấu hiệu thần kinh khu trú, người bệnh không cần thiết phải chụp X-quang sọ não hay chụp cắt lớp vi tính [3]. Việc tìm kiếm một giải pháp giảm đau tại chỗ, hạn chế tối đa việc lạm dụng thuốc uống giảm đau toàn thân, là nhu cầu của rất nhiều người.

Cơ chế tác động của tinh dầu bạc hà lên cơn đau

Cảm giác the mát khi thoa bạc hà lên da bắt nguồn từ thành phần hoạt chất chính là menthol. Tinh dầu bạc hà tác động lên cơ chế bệnh sinh của đau đầu thông qua nhiều con đường [1]. Khi bôi lên da trán và thái dương, các hoạt chất kích thích thụ thể cảm giác bề mặt, tạo cảm giác mát lạnh cục bộ tương tự như liệu pháp chườm lạnh tại chỗ vốn thường dùng cho đau đầu [3].

Nghiên cứu khứu giác đối chứng ngẫu nhiên trên 41 người khỏe mạnh độ tuổi 21–28 cho thấy cường độ kích thích của tinh dầu bạc hà có liên quan chặt chẽ tới thụ thể thần kinh sinh ba (dây thần kinh số V) [4]. Dây thần kinh sinh ba là đường dẫn truyền cảm giác đau vùng đầu mặt chủ yếu. Kích thích này tạo ra hiệu ứng ức chế tín hiệu đau dẫn truyền lên hệ thần kinh trung ương. Đồng thời, tinh dầu bạc hà còn được biết đến với khả năng làm thư giãn cơ trơn [5], hỗ trợ giải tỏa tình trạng co cứng các cơ quanh hộp sọ khi cơ thể gặp căng thẳng kéo dài.

Bằng chứng nghiên cứu: Tinh dầu bạc hà đối đầu trực diện paracetamol

Nghiên cứu lâm sàng then chốt công bố năm 1996 đã tiến hành thử nghiệm mù đôi, ngẫu nhiên, có đối chứng giả dược theo thiết kế bắt chéo để kiểm tra hiệu quả của tinh dầu bạc hà [2]. Nghiên cứu này phân tích 164 cơn đau đầu của 41 bệnh nhân từ 18 đến 65 tuổi mắc chứng đau đầu căng thẳng theo tiêu chuẩn quốc tế [2]. Mỗi bệnh nhân được điều trị qua bốn cơn đau đầu bằng thuốc uống kết hợp dung dịch bôi [2].

Cụ thể, các nhóm can thiệp bao gồm: uống 1.000 mg acetaminophen (paracetamol) kết hợp bôi dung dịch giả dược, hoặc uống viên giả dược kết hợp bôi dung dịch chứa 10% tinh dầu bạc hà trong cồn 90% (chế phẩm LI 170), hoặc kết hợp cả hai hoạt chất, hoặc dùng hoàn toàn giả dược [2]. Dung dịch dầu được thoa đều khắp vùng trán và hai bên thái dương, lặp lại sau 15 và 30 phút [2]. Cường độ đau được ghi nhận qua nhật ký đau đầu ở các mốc 15, 30, 45 và 60 phút [2].

Kết quả thử nghiệm cho thấy, dung dịch tinh dầu bạc hà 10% trong cồn giúp giảm cường độ đau đầu đáng kể trên lâm sàng ngay sau 15 phút thoa ngoài da so với giả dược (p < 0,01) [2]. Hiệu quả giảm đau này tiếp tục duy trì liên tục trong suốt 1 giờ theo dõi sau đó [2]. Khi so sánh trực tiếp, không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa hiệu quả của 1.000 mg acetaminophen đường uống và dung dịch tinh dầu bạc hà 10% bôi ngoài da [2]. Việc dùng đồng thời cả 1.000 mg acetaminophen và tinh dầu bạc hà 10% còn tạo ra hiệu quả cộng hưởng làm tăng tác dụng giảm đau [2].

Nhờ những bằng chứng vững chắc này, một tổng quan y khoa năm 2016 khẳng định dung dịch tinh dầu bạc hà 10% trong ethanol đã được cấp phép chính thức để điều trị đau đầu căng thẳng ở người lớn và trẻ em từ 6 tuổi trở lên [1]. Chế phẩm này cũng được đưa vào các khuyến cáo và hướng dẫn điều trị của các hội chuyên môn, được công nhận là một liệu pháp chuẩn cho cơn đau đầu căng thẳng cấp tính [1].

Khả năng giảm đau trên các chứng bệnh khác

Bên cạnh đau đầu căng thẳng, tác dụng giảm đau của tinh dầu bạc hà còn được ghi nhận trong nhiều trường hợp khác. Báo cáo ca lâm sàng năm 2002 mô tả một nữ bệnh nhân 76 tuổi bị đau thần kinh sau zona đề kháng với các liệu pháp điều trị chuẩn [6]. Sau khi được hướng dẫn thoa tinh dầu bạc hà nguyên chất (chứa 10% menthol) lên vùng da tổn thương, cơn đau đã cải thiện gần như ngay lập tức và hiệu quả giảm đau kéo dài 4–6 giờ sau mỗi lần thoa [6]. Bệnh nhân được theo dõi suốt 2 tháng với khả năng kiểm soát cơn đau bền vững và chỉ gặp tác dụng phụ rất nhẹ [6].

Năm 2019, một thử nghiệm lâm sàng mù đôi so sánh hiệu quả giữa thuốc nhỏ mũi lidocaine 4% và tinh dầu bạc hà 1,5% trên các cơn đau nửa đầu migraine [7]. Kết quả cho thấy tinh dầu bạc hà giúp cường độ đau giảm đáng kể, không còn cản trở sinh hoạt hàng ngày của bệnh nhân (P < 0,01) [7]. Khoảng 42,1% bệnh nhân ở nhóm dùng tinh dầu bạc hà có đáp ứng điều trị rõ rệt, tương đương tỷ lệ 41,5% ở nhóm dùng lidocaine [7]. Ngoài ra, tinh dầu bạc hà dạng viên bao tan trong ruột cũng đã được chứng minh hiệu quả giảm triệu chứng hội chứng ruột kích thích và chứng khó tiêu [5].

Giới hạn của bằng chứng và những hiểu lầm thường gặp

Mặc dù có tác dụng rất tốt, nhiều người vẫn lầm tưởng rằng thoa tinh dầu bạc hà có thể chữa khỏi dứt điểm mọi loại bệnh đau đầu. Thực tế, tinh dầu bạc hà bôi ngoài da chủ yếu được phê duyệt và chứng minh mạnh nhất đối với chứng đau đầu căng thẳng cấp tính [1], [5]. Nó không phải là thuốc điều trị tận gốc căn nguyên nếu cơn đau đầu xuất phát từ các bệnh lý thực thể nghiêm trọng.

Một hiểu lầm khác là dùng nồng độ tinh dầu càng đặc thì hiệu quả giảm đau càng tăng. Nghiên cứu thực nghiệm mùi hương cho thấy người tham gia khó phân biệt chất lượng mùi của dung dịch bạc hà 10% với các nồng độ loãng hơn như 0,1%, 0,5% hay 1% khi thử vào các ngày khác nhau, sự khác biệt chủ yếu nằm ở cường độ kích thích [4]. Dùng tinh dầu ở nồng độ quá cao không làm tăng thêm lợi ích mà còn có thể gây ra các tác dụng phụ nghiêm trọng trên da [5].

Những ai cần thận trọng khi sử dụng?

Tinh dầu bạc hà nhìn chung dung nạp tốt ở mức liều lượng khuyến cáo thông thường [5]. Tuy nhiên, những nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt lưu ý:

  • Trẻ nhỏ: Dung dịch tinh dầu bạc hà 10% chỉ được cấp phép điều trị cho người lớn và trẻ em từ 6 tuổi trở lên [1]. Tránh để trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ hít trực tiếp hoặc thoa tinh dầu gần vùng mặt, mũi.
  • Người có làn da nhạy cảm hoặc trầy xước: Menthol liều cao có thể gây kích ứng, nóng rát hoặc viêm da tiếp xúc [5].
  • Bệnh nhân có dấu hiệu đau đầu nguy hiểm: Nếu cơn đau đầu xuất hiện đột ngột dữ dội, kèm theo sốt, co giật, yếu liệt tay chân hoặc rối loạn ý thức, người bệnh cần tới bệnh viện ngay lập tức [3].

Hướng dẫn áp dụng thực tế và an toàn

Để tinh dầu bạc hà phát huy hiệu quả giảm đau đầu căng thẳng tương đương thuốc paracetamol, người dùng cần tuân thủ cách dùng chuẩn:

  • Chuẩn bị dung dịch phù hợp: Chuẩn điều trị y khoa là dung dịch nồng độ 10% tinh dầu bạc hà pha trong cồn (ethanol) [1], [2]. Không nên dùng tinh dầu nguyên chất đậm đặc trực tiếp lên vùng da rộng nếu chưa pha loãng.
  • Vị trí và thời điểm thoa: Ngay khi cơn đau đầu căng thẳng mới xuất hiện, thoa đều một lượng nhỏ dung dịch lên toàn bộ vùng trán và hai bên thái dương [2].
  • Liều lượng nhắc lại: Có thể thoa nhắc lại một lượt nữa sau 15 phút và 30 phút để duy trì nồng độ hoạt chất liên tục trên da [2].
  • Tránh vùng mắt: Cần thao tác cẩn thận, thoa cách xa mí mắt và rửa sạch tay sau khi dùng để tránh làm cay, kích ứng niêm mạc mắt.
  • Kết hợp đa phương thức: Đối với những cơn đau căng thẳng dai dẳng, người bệnh có thể kết hợp nghỉ ngơi, chườm lạnh, các bài tập thư giãn giảm căng thẳng hoặc tham khảo ý kiến bác sĩ để dùng thêm thuốc giảm đau phù hợp [2], [3].

Thoa tinh dầu bạc hà 10% lên trán và thái dương là phương pháp trị liệu đã được khoa học kiểm chứng, mang lại hiệu quả giảm đau đầu căng thẳng nhanh chóng tương đương 1.000 mg paracetamol [1], [2]. Đây là giải pháp tự nhiên, tiện lợi và an toàn cho các cơn đau đầu thông thường. Tuy nhiên, nếu cơn đau đầu kéo dài mạn tính, tăng nặng hoặc đi kèm triệu chứng bất thường, người bệnh cần đi khám chuyên khoa để được chẩn đoán chính xác căn nguyên.