Nhiều người tiền tiểu đường có thói quen pha trà lá bạc hà hoặc thêm rau bạc hà vào bữa ăn hàng ngày để thanh nhiệt. Từ thói quen này, không ít độc giả thắc mắc liệu bạc hà có thực sự giúp hạ đường huyết sau ăn hay không.
Câu trả lời ngắn gọn là có tiềm năng hỗ trợ bước đầu, nhưng bằng chứng hiện tại mới dừng ở mức chiết xuất trong phòng thí nghiệm và trên động vật. Các hợp chất trong bạc hà có khả năng ức chế những enzyme tiêu hóa tinh bột, từ đó làm chậm quá trình giải phóng đường vào máu sau bữa ăn [1]. Tuy nhiên, lá bạc hà tươi hoặc trà bạc hà thông thường không thể thay thế thuốc điều trị hay chế độ ăn kiêng.
Cơ chế chặn đứng cơn tăng đường huyết sau ăn
Đái tháo đường là bệnh lý rối loạn chuyển hóa mạn tính, đặc trưng bởi sự biến đổi trong quá trình chuyển hóa chất bột đường (carbohydrate), chất đạm và chất béo [1]. Bệnh ảnh hưởng đến 340 triệu người trên toàn thế giới, trong đó đái tháo đường tuýp 2 chiếm tới 90% tổng số ca [1]. Tình trạng tăng đường huyết sau ăn đóng vai trò then chốt trong sự phát triển của đái tháo đường tuýp 2 [1].
Khi chúng ta ăn cơm, bún, phở hoặc bánh mì, cơ thể cần các enzyme (men tiêu hóa) để cắt nhỏ tinh bột thành đường đơn (glucose) rồi mới hấp thu vào máu. Hai enzyme giữ vai trò chủ chốt trong quá trình làm tăng đường huyết sau ăn là alpha-amylase và alpha-glucosidase [1]. Trong y học hiện đại, một phương pháp điều trị hiệu quả là làm chậm sự hấp thu đường bằng cách ức chế hai enzyme phân hủy tinh bột này ngay tại cơ quan tiêu hóa [2].
Các thuốc tây y như acarbose và voglibose hiện được sử dụng trên lâm sàng như những chất ức chế alpha-glucosidase hiệu quả để trì hoãn hấp thu đường [2]. Chiết xuất từ cây bạc hà cũng tác động theo cơ chế tương tự, giúp giảm lượng đường giải phóng vào máu sau bữa ăn mà không phụ thuộc vào hormone insulin [1]. Bên cạnh đó, chiết xuất bạc hà còn giúp dọn dẹp gốc tự do và ngăn chặn sự hình thành các sản phẩm glycation bền vững (AGE) — những phân tử gây hại sinh ra khi đường huyết tăng cao kéo dài [1].
Nghiên cứu năm 2018 trên chuột và ống nghiệm nói gì?
Một nghiên cứu công bố năm 2018 đã đánh giá hoạt tính chống đái tháo đường của cây bạc hà truyền thống (Mentha arvensis L.) thông qua cả thử nghiệm trong ống nghiệm (in vitro) và trên cơ thể sống (in vivo) [1]. Nhóm nghiên cứu sử dụng dịch chiết xuất bằng dung môi methanol từ lá bạc hà để kiểm tra khả năng ức chế tăng đường huyết sau ăn trên chuột cống trắng Wistar bị gây tiểu đường bằng tinh bột [1].
Kết quả trong ống nghiệm cho thấy chiết xuất methanol từ lá bạc hà có khả năng ức chế hơn 50% (tính theo đơn vị microgam/microlit) hoạt động của enzyme alpha-amylase và ức chế 68% (microgam/microlit) hoạt động của enzyme alpha-glucosidase [1]. Ngoài ra, dịch chiết này còn thể hiện khả năng dọn gốc tự do DPPH đạt hơn 78% (microgam/microlit) và tiềm năng chống glycation cao với mức ức chế hình thành phân tử AGE lên tới hơn 90% [1].
Khi thử nghiệm trực tiếp trên đàn chuột Wistar được cho ăn tinh bột, chiết xuất lá bạc hà đã làm giảm đáng kể tình trạng tăng đường huyết sau ăn [1]. Tuy nhiên, giới hạn lớn của nghiên cứu này là mới thực hiện trên chuột và dùng dung môi hóa học methanol để chiết xuất hoạt chất đậm đặc, chưa có dữ liệu thử nghiệm trực tiếp trên người [1].
Phát hiện mới từ nghiên cứu năm 2019 và 2023
Một nghiên cứu khác công bố năm 2019 tập trung vào loài bạc hà Mentha haplocalyx (còn gọi là Mentha canadensis L.), một thảo dược quen thuộc trong y học cổ truyền phương Đông [2]. Các nhà khoa học đã chiết xuất phần thân lá trên mặt đất của cây bạc hà này và phân lập được 2 hợp chất mới cùng 23 hợp chất đã biết để thử nghiệm trong ống nghiệm [2].
Kết quả đo lường cho thấy dịch chiết phần trên mặt đất của bạc hà ức chế mạnh enzyme alpha-glucosidase với chỉ số IC50 (nồng độ cần thiết để ức chế 50% hoạt động của enzyme; số càng nhỏ thì hoạt tính càng mạnh) đạt 21,0 microgam/mL [2]. Khi kiểm tra riêng lẻ các chất từ số 1 đến 17 và từ 21 đến 25, hợp chất đánh số 11 cho hoạt tính mạnh nhất với chỉ số IC50 đạt 83,4 micromol [2]. Điểm hạn chế là nghiên cứu chỉ dừng lại ở mức phân lập hóa học và thử nghiệm trên enzyme trong phòng thí nghiệm [2].
Đến năm 2023, một nghiên cứu tiếp tục khám phá tiềm năng của bạc hà Mentha arvensis thông qua phương pháp mô phỏng máy tính (in silico) kết hợp thử nghiệm trong ống nghiệm (in vitro) [3]. Nhóm tác giả sử dụng dung môi ethanol để chiết xuất và dùng kỹ thuật sắc ký lỏng ghép khối phổ để định lượng hoạt chất [3]. Họ đã xác định được các hợp chất quý trong bạc hà gồm oleanolic acid, rosmarinic acid, luteolin, isoorientin và ursolic acid [3].
Thử nghiệm cho thấy dịch chiết ethanol của bạc hà ức chế enzyme alpha-glucosidase với tỷ lệ 58,36 ± 0,12% và ức chế enzyme alpha-amylase với tỷ lệ 42,18 ± 0,83% [3]. Phân tích mô phỏng lắp ghép phân tử trên máy tính chỉ ra hai hoạt chất luteolin và rosmarinic acid có khả năng gắn kết mạnh để khóa vị trí hoạt động của các enzyme liên quan đến bệnh tiểu đường [3]. Dù vậy, nghiên cứu năm 2023 vẫn chỉ là bước sàng lọc phục vụ việc tìm kiếm thuốc mới, hoàn toàn chưa qua thử nghiệm lâm sàng trên bệnh nhân [3].
Lợi ích thực sự và giới hạn của bằng chứng
Điểm sáng từ ba nghiên cứu trên là các nhà khoa học đã xác định rõ cơ chế hạ đường huyết sau ăn của bạc hà thông qua việc kìm hãm hai enzyme tiêu hóa tinh bột [1]. Tỷ lệ ức chế alpha-glucosidase (58,36% đến 68%) luôn cao hơn tỷ lệ ức chế alpha-amylase (42,18% đến hơn 50%) [1]. Các hợp chất tự nhiên như luteolin và rosmarinic acid trong bạc hà cũng mở ra triển vọng bào chế dược phẩm hỗ trợ kiểm soát đường huyết [3].
Tuy nhiên, người đọc cần nhìn nhận rõ giới hạn của các bằng chứng hiện có. Toàn bộ dữ liệu từ năm 2018 đến 2023 đều sử dụng dịch chiết cô đặc bằng dung môi methanol hoặc ethanol trong phòng thí nghiệm, thử trên đĩa phản ứng hoặc trên chuột [1]. Chưa có bất kỳ nghiên cứu nào xác nhận việc ăn lá bạc hà tươi hay uống nước hãm lá bạc hà ở người sẽ mang lại tỷ lệ ức chế enzyme tương đương.
Những hiểu lầm thường gặp về lá bạc hà
Hiểu lầm phổ biến nhất là đánh đồng kết quả của "dịch chiết xuất dung môi trong phòng thí nghiệm" với việc ăn vài ngọn bạc hà sống hoặc uống trà bạc hà hàng ngày. Các hoạt chất như luteolin hay ursolic acid cần quy trình chiết tách đặc biệt mới đạt được nồng độ đủ mạnh để khóa enzyme tiêu hóa tinh bột [3]. Nước sôi pha trà thông thường khó có thể hòa tan hết các hợp chất này ở hàm lượng cao như dung môi ethanol hay methanol [1].
Hiểu lầm thứ hai là tin rằng dùng nhiều chế phẩm bạc hà có thể chữa khỏi bệnh tiểu đường hoặc thay thế hoàn toàn thuốc tây. Thực tế, ngay cả các thuốc ức chế alpha-glucosidase đường uống như acarbose hay voglibose cũng chỉ đóng vai trò làm chậm hấp thu đường sau bữa ăn, không phải thuốc chữa dứt điểm bệnh lý nền [2]. Việc tự ý bỏ thuốc bác sĩ kê đơn để uống nước lá bạc hà sẽ khiến đường huyết mất kiểm soát và dẫn đến tổn thương mạch máu, thần kinh [2].
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Người đang mắc bệnh đái tháo đường hoặc tiền tiểu đường đang sử dụng các thuốc hạ đường huyết theo đơn (đặc biệt là nhóm thuốc ức chế enzyme như acarbose, voglibose) cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi dùng các chế phẩm bạc hà đậm đặc [2]. Sự cộng hưởng tác dụng ức chế enzyme tiêu hóa hoặc tương tác dược chất có thể gây rối loạn tiêu hóa hoặc làm đường huyết biến động thất thường.
Bên cạnh đó, các nghiên cứu chưa đánh giá độc tính dài hạn trên người khi dùng chiết xuất bạc hà liều cao [1]. Phụ nữ mang thai, người có bệnh lý gan thận mạn tính hoặc người hay bị trào ngược dạ dày thực quản cũng không nên tự ý dùng các loại cao chiết xuất hay tinh dầu bạc hà đường uống để hạ đường huyết.
Cách áp dụng thực tế và an toàn trong bữa ăn
Mặc dù không phải là "thần dược" hạ đường huyết, lá bạc hà tươi vẫn là loại rau gia vị lành mạnh, hầu như không chứa calo và đường, rất phù hợp cho thực đơn của người tiền tiểu đường. Bạn có thể thêm một nắm nhỏ lá bạc hà tươi vào các món salad rau củ, cuốn gỏi hoặc ăn kèm trong bữa chính có tinh bột để tăng hương vị và bổ sung chất chống oxy hóa tự nhiên [1].
Ngoài ra, việc uống một tách trà lá bạc hà tươi hoặc khô hãm với nước ấm (không pha thêm đường hay sữa đặc) ngay sau bữa ăn là cách tốt để thay thế các loại nước ngọt, trà sữa vốn làm tăng vọt đường huyết. Để kiểm soát đường huyết sau ăn bền vững, người tiền tiểu đường cần kết hợp ăn giảm tinh bột tinh chế, tăng cường chất xơ, vận động thể lực đều đặn sau ăn và đi khám định kỳ theo hướng dẫn của bác sĩ.
Tóm lại, các nghiên cứu khoa học đã chứng minh chiết xuất bạc hà chứa những hoạt chất có khả năng ức chế enzyme tiêu hóa tinh bột và làm giảm đường huyết sau ăn trong ống nghiệm cũng như trên chuột [1]. Tuy nhiên, người tiền tiểu đường chỉ nên xem bạc hà như một loại rau gia vị và thức uống thảo mộc hỗ trợ trong chế độ ăn lành mạnh, tuyệt đối không dùng thay thế thuốc điều trị hay lời khuyên của bác sĩ chuyên khoa.