Bà bầu ăn nhạt theo DASH: Cắt giảm muối bao nhiêu là an toàn?

Nhiều phụ nữ khi mang thai thường lo lắng về tình trạng phù nề hoặc tăng huyết áp, dẫn đến xu hướng tự ý cắt giảm tối đa lượng muối trong bữa ăn hàng ngày. Tuy nhiên, việc ăn quá nhạt theo chế độ DASH có thực sự an toàn và cần cắt giảm ở mức nào là thắc mắc phổ biến của thai phụ.

Hiện chưa có bằng chứng khoa học xác định ngưỡng natri tối thiểu tuyệt đối cho thai phụ để tránh gây hại thể tích máu. Thử nghiệm lâm sàng trên phụ nữ mang thai đái tháo đường thai kỳ mới chỉ ghi nhận mức can thiệp an toàn ở mức 2.400 mg natri mỗi ngày, không áp dụng việc cắt giảm muối khắt khe ^[1].

Chế độ ăn DASH và các mức natri từng được nghiên cứu

Chế độ ăn DASH (Dietary Approaches to Stop Hypertension) ban đầu được thiết kế nhằm hỗ trợ kiểm soát huyết áp bằng cách ưu tiên rau xanh, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt và sữa ít béo, đồng thời hạn chế đường, chất béo bão hòa và muối ^[2], ^[3]. Bản thân chế độ ăn DASH tiêu chuẩn không phải là chế độ ăn cực kỳ ít muối, với lượng cung cấp khoảng 2.400 mg natri mỗi ngày ^[2].

Để kiểm tra tác động của việc hạn chế muối sâu hơn, thử nghiệm DASH-Sodium trên 412 người trưởng thành không mang thai đã chia 3 mức tiêu thụ natri trong 90 ngày: mức cao (3,5 g/ngày), mức trung bình (2,3 g/ngày) và mức thấp (1,2 g/ngày) ^[2]. Kết quả cho thấy giảm natri giúp giảm thêm huyết áp so với chế độ ăn kiểm soát, nhưng việc hạ natri xuống 1,2 g/ngày trên thực tế rất khó duy trì do thói quen chế biến thực phẩm ^[2].

Bằng chứng về chế độ DASH trên phụ nữ mang thai

Dữ liệu can thiệp chế độ DASH trên thai phụ còn rất hạn chế và chưa từng thử nghiệm việc cắt giảm muối xuống mức thấp sâu:

Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên kéo dài 4 tuần trên 52 phụ nữ mắc đái tháo đường thai kỳ đã so sánh chế độ DASH với chế độ ăn đối chứng ^[1]. Chế độ DASH trong nghiên cứu này duy trì lượng natri ở mức 2.400 mg/ngày, giàu rau quả và ngũ cốc nguyên hạt, ít chất béo bão hòa ^[1].

Kết quả ghi nhận nhóm ăn DASH có tỷ lệ mổ lấy thai thấp hơn (46,2% so với 80,8%), tỷ lệ phải dùng insulin thấp hơn (23% so với 73%) ^[1]. Trẻ sinh ra từ các bà mẹ nhóm DASH có cân nặng trung bình thấp hơn (3.222,7 g so với 3.818,8 g) và chu vi vòng đầu nhỏ hơn (34,2 cm so với 35,1 cm) so với nhóm đối chứng ^[1].

Về mặt huyết áp, một nghiên cứu quan sát trên 511 phụ nữ tại Ireland ghi nhận việc tuân thủ DASH liên quan đến việc giảm huyết áp tâm trương ở đầu và cuối thai kỳ ^[4]. Một can thiệp nhỏ trên 34 phụ nữ mang thai tại Iran cũng cho thấy DASH cải thiện huyết áp tâm thu trong 4 tuần của tam cá nguyệt thứ ba ^[4]. Tuy nhiên, nghiên cứu quan sát trên 1.760 thai phụ tại Mỹ lại không tìm thấy mối liên quan giữa việc tuân thủ DASH với huyết áp ở tam cá nguyệt thứ ba; nhìn chung mức giảm huyết áp khi điều chỉnh các yếu tố lối sống là rất nhỏ và không đồng nhất ^[4].

Cơ chế hệ RAAS và mối lo suy giảm thể tích máu: Bằng chứng đến đâu?

Nhiều giả thuyết lo ngại việc cắt giảm muối quá mức ở phụ nữ mang thai sẽ kích hoạt hệ thống renin-angiotensin-aldosterone (RAAS), dẫn đến co mạch và làm giảm thể tích tuần hoàn cần thiết để nuôi thai.

Nghiên cứu về cơ chế giữa chế độ ăn DASH và hệ RAAS đã được thực hiện, nhưng chỉ tiến hành trên người trưởng thành mắc tăng huyết áp tâm thu đơn độc, không phải phụ nữ mang thai ^[5]. Nghiên cứu này ghi nhận chế độ DASH gây ra các thay đổi sinh lý tương tự như tác dụng lợi tiểu/thải natri nhẹ và có thể tác động lên các con đường do RAAS chi phối ^[5].

Dù vậy, các tài liệu hiện có không cung cấp số liệu hoặc bằng chứng trực tiếp chứng minh việc ăn nhạt ở phụ nữ mang thai kích hoạt hệ RAAS đến mức gây hại thể tích máu. Đây vẫn là một khoảng trống lý thuyết chưa được kiểm chứng đầy đủ bằng thử nghiệm lâm sàng trên thai phụ.

Những điều chưa biết từ nghiên cứu hiện tại

• Chưa có nghiên cứu xác định mức natri tối thiểu an toàn để bảo vệ thể tích tuần hoàn và lưu lượng máu qua nhau thai.
• Chưa có thử nghiệm nào đánh giá mức ăn nhạt nghiêm ngặt (như 1.200 mg hay 1.500 mg natri/ngày) trên đối tượng phụ nữ mang thai; các mức này chỉ mới được thử nghiệm trên người không mang thai ^[2], ^[6].
• Hiệu quả kiểm soát huyết áp thai kỳ của chế độ DASH còn thiếu tính nhất quán giữa các quần thể nghiên cứu khác nhau ^[4].

Ai nên thận trọng khi điều chỉnh lượng muối?

Phụ nữ mang thai không nên tự ý thực hiện các chế độ ăn cắt giảm muối nghiêm ngặt nếu không có chỉ định từ nhân viên y tế. Việc giảm muối quá thấp có thể gây khó khăn trong việc duy trì dinh dưỡng hàng ngày ^[2].

Phụ nữ mang thai mắc đái tháo đường thai kỳ hoặc có rối loạn huyết áp cần được bác sĩ chuyên khoa và chuyên gia dinh dưỡng tư vấn trực tiếp để thiết lập thực đơn phù hợp với thể trạng cá nhân.

Gợi ý áp dụng thực tế cho thai phụ

Nếu muốn áp dụng các nguyên lý có lợi của chế độ DASH trong thai kỳ, thai phụ nên tập trung vào chất lượng thực phẩm thay vì chỉ chú trọng cắt bỏ muối:

• Tăng cường rau củ, trái cây tươi, các loại đậu, hạt và ngũ cốc nguyên hạt để bổ sung chất xơ và khoáng chất ^[2], ^[1], ^[3].
• Lựa chọn các sản phẩm từ sữa ít béo, giảm tiêu thụ mỡ bão hòa, thịt đỏ chế biến sẵn và đồ ngọt chứa đường tinh luyện ^[2], ^[1], ^[3].
• Duy trì lượng natri ở mức vừa phải quanh ngưỡng 2.400 mg/ngày (tương đương khoảng 6 g muối ăn thông thường), không nên kiêng khem muối ở mức cực đoan ^[2], ^[1].

Thai phụ áp dụng chế độ ăn DASH cần duy trì lượng natri vừa phải và ưu tiên nguồn thực phẩm tươi giàu dinh dưỡng. Việc tự ý cắt giảm muối quá sâu chưa có bằng chứng an toàn và không được khuyến khích trong thai kỳ.