Thói quen ăn cay mỗi ngày tác động ra sao đến tuổi thọ?

Trong mâm cơm hàng ngày của nhiều gia đình Việt, chén nước mắm dầm ớt cay nồng hay vài lát ớt tươi ăn kèm dường như là món gia vị không thể thiếu để kích thích vị giác. Nhiều người lo ngại ăn cay thường xuyên sẽ làm hỏng dạ dày, nhưng cũng không ít thông tin cho rằng ăn ớt giúp tăng cường trao đổi chất và kéo dài tuổi thọ.

Thực tế, các bằng chứng khoa học hiện đại cho thấy việc tiêu thụ thực phẩm cay từ ớt ở mức độ hợp lý có mối liên hệ mật thiết với việc giảm nguy cơ tử vong do mọi nguyên nhân và hỗ trợ phòng ngừa một số biến cố tim mạch hiểm nghèo. Tuy nhiên, tác động này còn phụ thuộc lớn vào cơ địa, tần suất sử dụng cũng như cách chế biến món ăn của mỗi người.

Hoạt chất capsaicin trong ớt tác động thế nào đến cơ thể?

Vị cay của ớt không phải là một vị giác cơ bản như ngọt, chua hay mặn, mà thực chất là cảm giác nóng rát do hoạt chất capsaicin kích thích lên các thụ thể cảm nhận nhiệt độ và cơn đau trên lưỡi. Phản ứng này khiến não bộ nhận tín hiệu và kích hoạt giải phóng các hợp chất tạo cảm giác hưng phấn, đồng thời thúc đẩy tuần hoàn máu và sinh nhiệt nhẹ.

Ngoài việc tạo vị cay nồng đặc trưng, capsaicin được y học quan tâm nhờ khả năng hỗ trợ cải thiện chuyển hóa lipid và tác động tích cực đến chức năng mạch máu ^[1], ^[2]. Mặc dù vậy, phản ứng của mỗi người đối với capsaicin là rất khác nhau, phụ thuộc vào ngưỡng chịu đựng của niêm mạc đường tiêu hóa và thói quen ăn uống kéo dài nhiều năm.

Giảm nguy cơ tử vong: Các nghiên cứu quy mô nửa triệu người nói gì?

Mối liên hệ giữa việc ăn ớt thường xuyên và tuổi thọ đã được kiểm chứng qua các công trình dịch tễ học cộng đồng với quy mô mẫu rất lớn. Nổi bật nhất là nghiên cứu đoàn hệ tiến cứu thuộc dự án China Kadoorie Biobank công bố năm 2015, theo dõi 199.293 nam giới và 288.082 phụ nữ từ 30 đến 79 tuổi tại 10 vùng địa lý khác nhau ^[3]. Sau thời gian theo dõi trung bình 7,2 năm (tương đương hơn 3,5 triệu người-năm), các chuyên gia ghi nhận 11.820 ca tử vong ở nam và 8.404 ca ở nữ ^[3].

Kết quả phân tích cho thấy tỷ lệ tử vong thô lần lượt là 6,1; 4,4; 4,3 và 5,8 ca trên 1.000 người-năm tương ứng với các nhóm ăn cay dưới 1 ngày/tuần, 1-2 ngày/tuần, 3-5 ngày/tuần và 6-7 ngày/tuần ^[3]. Sau khi hiệu chỉnh các yếu tố nguy cơ tiềm ẩn, những người ăn thực phẩm cay từ 6 đến 7 ngày mỗi tuần có tỷ lệ giảm nguy cơ tử vong tương đối là 14% so với nhóm ăn dưới 1 lần/tuần ^[3]. Mối liên hệ nghịch giữa thói quen ăn cay và tỷ lệ tử vong tổng thể được ghi nhận rõ nét hơn ở những người không uống rượu bia ^[3]. Xu hướng giảm tỷ lệ tử vong cũng được quan sát thấy đối với các nguyên nhân cụ thể như ung thư, bệnh tim thiếu máu cục bộ và bệnh đường hô hấp ^[3].

Tính nhất quán của kết quả này tiếp tục được củng cố qua một phân tích gộp và tổng quan hệ thống công bố năm 2021 ^[4]. Công trình này tổng hợp dữ liệu từ 4 nghiên cứu đoàn hệ tiến cứu thực hiện tại Mỹ, Trung Quốc, Ý và Iran, bao gồm 564.748 người trưởng thành từ 18 tuổi trở lên với thời gian theo dõi trung bình 9,7 năm ^[4]. Kết quả gộp chỉ ra rằng những người thường xuyên tiêu thụ đồ cay từ ớt (ớt tươi, nước sốt ớt hoặc dầu ớt) có nguy cơ tử vong do mọi nguyên nhân thấp hơn 12% so với người không ăn cay thường xuyên ^[4]. Nghiên cứu cũng ghi nhận mức giảm đáng kể nguy cơ tử vong do các bệnh lý tim mạch, dù mối liên hệ với bệnh mạch máu não chưa đạt ý nghĩa thống kê ^[4].

Tác động của thói quen ăn cay đối với tim mạch và nguy cơ đột quỵ

Bên cạnh tỷ lệ tử vong chung, các nhà khoa học đã đi sâu phân tích ảnh hưởng của đồ cay lên từng dạng bệnh lý tim mạch và biến cố đột quỵ nguy hiểm. Trong một nghiên cứu đoàn hệ quy mô 486.335 người theo dõi trung bình 12,1 năm công bố năm 2024, nhóm tác giả ghi nhận người ăn cay 1-2 ngày/tuần, 3-5 ngày/tuần và 6-7 ngày/tuần đều có nguy cơ mắc bệnh mạch máu thấp hơn đáng kể so với nhóm ăn dưới 1 lần/tuần ^[5]. Xu hướng bảo vệ này thể hiện rõ ràng hơn ở những người trẻ tuổi và người sinh sống tại khu vực nông thôn ^[5].

Đặc biệt, ảnh hưởng của ớt đối với đột quỵ dường như tuân theo một quy luật liều lượng nhất định. Một nghiên cứu tiến cứu theo dõi 50.174 người trong thời gian trung bình 10,7 năm cho thấy thói quen ăn cay có mối liên hệ nghịch với nguy cơ đột quỵ nhồi máu não theo mô hình đường cong chữ U ^[6]. Cụ thể, so với nhóm hiếm khi hoặc không bao giờ ăn cay, nhóm ăn cay 3-5 ngày/tuần đạt mức giảm nguy cơ đột quỵ nhồi máu não tốt nhất với tỷ số nguy cơ (HR) là 0,813 ^[6]. Đối với những người có thể trạng béo phì, việc ăn thực phẩm cay từ 3 ngày mỗi tuần trở lên cũng gắn liền với việc giảm nguy cơ đột quỵ nhồi máu não ^[6].

Tác động bảo vệ này còn được ghi nhận trên những nhóm bệnh nhân có bệnh lý nền mạn tính. Theo một nghiên cứu năm 2023 trên 26.163 bệnh nhân đái tháo đường, việc ăn cay từ 1 ngày/tuần trở lên liên quan độc lập đến sự sụt giảm nguy cơ gặp các biến cố tim mạch bất lợi chính (MACE) như tử vong do tim, nhồi máu cơ tim không tử vong và đột quỵ ^[2]. Sau thời gian theo dõi 8,5 năm, tỷ lệ xảy ra biến cố MACE ở nhóm ăn cay là 18,6%, thấp hơn mức 22% ở nhóm hiếm khi ăn đồ cay ^[2].

Tuy nhiên, chế độ ăn tổng thể cũng đóng vai trò quyết định đến hiệu quả này. Nghiên cứu năm 2023 trên 22.160 người dân Tây Nam Trung Quốc cho thấy việc ăn thực phẩm cay chỉ giúp giảm 34% nguy cơ đột quỵ ở những người có điểm số tuân thủ chế độ ăn DASH thấp ^[7]. Ngược lại, lợi ích giảm nguy cơ đột quỵ của chế độ ăn lành mạnh kiểu DASH lại được phát huy rõ rệt nhất ở nhóm những người không tiêu thụ đồ cay ^[7].

Những phát hiện trái chiều về mỡ máu và huyết áp

Dù nhiều nghiên cứu chỉ ra lợi ích kéo dài tuổi thọ, tác động của thói quen ăn cay lên các chỉ số sinh hóa chuyển hóa lại ghi nhận những kết quả phức tạp, đòi hỏi người tiêu dùng phải nhìn nhận khách quan.

Một cuộc khảo sát dinh dưỡng trên 6.774 người trưởng thành khỏe mạnh tại Trung Quốc năm 2017 cho thấy tần suất và lượng thực phẩm cay nạp vào tỷ lệ nghịch với nồng độ cholesterol xấu (LDL-C) cũng như tỷ lệ LDL-C/HDL-C trong máu ^[1]. Những người duy trì thói quen ăn cay từ 5 lần/tuần trở lên với độ cay vừa phải có chỉ số cholesterol tốt (HDL-C) cao hơn hẳn so với người không ăn ^[1]. Tuy nhiên, nghiên cứu này cũng cảnh báo rằng tần suất, lượng dùng và độ cay càng cao lại có mối liên hệ thuận với mức tăng triglyceride huyết thanh ^[1].

Đáng chú ý hơn, nghiên cứu đoàn hệ Quảng Châu năm 2022 trên nhóm người lớn tuổi lại đưa ra những quan sát bất lợi. Kết quả ghi nhận tần suất và mức độ ăn cay cao hơn có liên quan đến các yếu tố nguy cơ tim mạch xấu, bao gồm chỉ số khối cơ thể (BMI), vòng eo, tỷ lệ eo/hông, huyết áp tâm thu, huyết áp tâm trương, đường huyết lúc đói và triglyceride đều cao hơn, kèm theo mức HDL-C thấp hơn ^[8]. Ngay cả khi đã hiệu chỉnh tổng năng lượng và tỷ lệ dinh dưỡng dung nạp, các mối liên quan bất lợi này vẫn tồn tại ^[8]. Nhóm nghiên cứu nhận định rằng đối với người cao tuổi có sẵn nguy cơ tim mạch, một chế độ ăn thanh đạm có thể sẽ phù hợp hơn là việc lạm dụng thực phẩm cay ^[8].

Hiểu lầm thường gặp: Càng ăn nhiều cay càng sống thọ?

Từ các thông tin lan truyền trên mạng xã hội, không ít người lầm tưởng rằng chỉ cần ăn ớt thật cay và ăn mỗi ngày thì sẽ ngừa được bách bệnh và kéo dài tuổi xuân. Đây là một quan niệm sai lầm và tiềm ẩn nhiều rủi ro cho sức khỏe.

Các nghiên cứu thực tế đều chỉ ra rằng mối liên hệ giữa việc ăn cay và sức khỏe thường mang tính chất tương quan, không phải quan hệ nhân quả tuyệt đối. Bằng chứng dịch tễ cho thấy mức giảm nguy cơ đột quỵ nhồi máu não tuân theo dạng chữ U, nghĩa là mức độ tiêu thụ vừa phải (khoảng 3-5 ngày/tuần) đem lại lợi ích tốt nhất, trong khi ăn quá cay hoặc ăn liên tục không làm tăng thêm lợi ích bảo vệ ^[6]. Hoạt chất capsaicin trong ớt hoàn toàn không có khả năng thay thế các loại thuốc điều trị bệnh mạn tính hay chữa khỏi các tổn thương mạch máu ^[4], ^[2].

Bên cạnh đó, nhiều người bỏ qua cách chế biến món ăn cay. Việc ăn ớt tươi nguyên bản rất khác với việc tiêu thụ các món lẩu cay ngập dầu mỡ, đồ chiên xào cay tẩm ướp nhiều muối hay sốt ớt chế biến sẵn chứa lượng đường và chất béo bão hòa cao. Chính dầu mỡ và nhiệt lượng dư thừa trong các món cay này có thể là nguyên nhân làm tăng chỉ số BMI, huyết áp và triglyceride như nghiên cứu tại Quảng Châu đã cảnh báo ^[8].

Những đối tượng cần thận trọng khi sử dụng đồ cay

Ớt có thể là một loại gia vị lành mạnh cho người khỏe mạnh, nhưng một số nhóm đối tượng cần đặc biệt lưu ý và kiểm soát lượng dùng:

• Người cao tuổi hoặc người có nhiều yếu tố nguy cơ tim mạch: Bằng chứng từ nghiên cứu tại miền Nam Trung Quốc cho thấy chế độ ăn cay nồng có thể đi kèm với việc gia tăng huyết áp, vòng bụng và triglyceride ở người lớn tuổi ^[8]. Đối tượng này nên ưu tiên chế độ ăn thanh nhạt để bảo vệ tim mạch tốt hơn ^[8].
• Người mắc bệnh lý đường tiêu hóa: Những người có tiền sử viêm loét dạ dày - tá tràng, hội chứng ruột kích thích hoặc bệnh trĩ nên hạn chế tối đa việc ăn cay, vì capsaicin dễ gây kích ứng niêm mạc, dẫn đến cảm giác đau rát, ợ chua và tiêu chảy.
• Người đang dùng thuốc điều trị hoặc có bệnh nền phức tạp: Cần tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng để điều chỉnh khẩu phần gia vị cay phù hợp với tình trạng thể chất cá nhân.

Hướng dẫn kết hợp ớt vào thực đơn hàng ngày một cách khoa học

Để khai thác các tác động tích cực của ớt đối với sức khỏe và tuổi thọ mà không gây hại cho cơ thể, người tiêu dùng nên tuân thủ các nguyên tắc ăn uống cân bằng sau:

• Tần suất và liều lượng vừa phải: Mức tiêu thụ từ 3 đến 5 ngày trong tuần được xem là mức hợp lý, mang lại mối liên hệ tốt với việc giảm thiểu nguy cơ đột quỵ theo các nghiên cứu dịch tễ ^[6]. Không nên ép bản thân ăn cay vượt quá ngưỡng chịu đựng tự nhiên của cơ thể.
• Ưu tiên ớt tươi: Lựa chọn ớt tươi thái lát dùng kèm nước mắm ít muối hoặc nêm nếm trực tiếp vào món canh, món hầm thanh đạm. Nghiên cứu ghi nhận độ cay ở mức trung bình vừa phải đem lại các thay đổi thuận lợi hơn cho chỉ số mỡ máu so với việc ăn quá nồng ^[1].
• Hạn chế các dạng dầu ớt béo và sốt công nghiệp: Hạn chế tối đa các món cay chứa nhiều dầu ớt, bơ cay hoặc thực phẩm chiên xào cay để tránh nạp thêm năng lượng rỗng và chất béo xấu gây hại mạch máu ^[8].
• Kết hợp đa dạng dinh dưỡng: Ăn cay chỉ phát huy hiệu quả tốt khi được đặt trong một lối sống tổng thể lành mạnh, bao gồm ăn nhiều rau xanh, uống đủ nước, tập thể dục đều đặn và hạn chế bia rượu ^[3].

Thói quen ăn cay điều độ từ ớt tươi mang lại nhiều điểm sáng cho sức khỏe chuyển hóa và có liên quan chặt chẽ đến việc giảm tỷ lệ tử vong nói chung ^[3], ^[4]. Tuy nhiên, gia vị cay này không phải là "thần dược" kéo dài tuổi thọ nếu chế độ ăn uống tổng thể mất cân đối hoặc lạm dụng đồ cay béo ngập dầu ^[8]. Hãy lắng nghe cơ thể, duy trì tần suất vừa phải và chủ động tham khảo ý kiến nhân viên y tế nếu bạn đang có các bệnh lý nền về tim mạch hay tiêu hóa.