Trái nhàu ngâm rượu hay nước cốt nhàu từ lâu đã xuất hiện trong tủ thuốc gia đình của nhiều người Việt để bồi bổ sức khỏe. Tuy nhiên, thông tin về một số ca viêm gan cấp sau khi uống nước nhàu khiến nhiều người hoang mang không biết dùng thảo dược này hàng ngày có gây độc cho gan hay không.
Câu trả lời ngắn gọn từ các dữ liệu khoa học hiện có là nước ép trái nhàu đã được nhiều quốc gia công nhận là thực phẩm an toàn ở mức tiêu thụ thông thường [1]. Tuy nhiên, y văn thế giới từng ghi nhận các ca tổn thương gan ở người dùng và các thử nghiệm trên động vật cũng cho thấy việc dùng chiết xuất trái nhàu liều cao kéo dài có thể gây hại cho tế bào gan [2][3]. Mức độ an toàn phụ thuộc rất lớn vào liều lượng, thời gian sử dụng, bộ phận của cây được đem chế biến và cơ địa của từng người [2][3].
Nước nhàu từ thảo dược truyền thống đến tranh cãi về độc tính gan
Trái nhàu (tên khoa học là Morinda citrifolia) vốn được người dân vùng Polynesia sử dụng làm thực phẩm và thuốc dân gian từ hơn 2.000 năm qua [4]. Từ những năm 1990, các sản phẩm chế biến từ trái nhàu bắt đầu được thương mại hóa mạnh mẽ tại Mỹ và phân phối rộng rãi trên toàn cầu [5]. Đến năm 2003, Ủy ban Châu Âu đã phê duyệt nước ép trái nhàu là Thực phẩm Mới an toàn sau khi xem xét các dữ liệu độc học [5][6].
Dù vậy, làn sóng tranh cãi bắt đầu nổi lên khi một số báo cáo ca bệnh tại Châu Âu mô tả tình trạng viêm gan cấp tính ở những người uống nước nhàu [5][6]. Các báo cáo này buộc Cơ quan An toàn Thực phẩm Châu Âu phải kiểm tra lại hồ sơ an toàn của sản phẩm [5]. Dù cơ quan này kết luận chưa thấy mối liên hệ nhân quả trực tiếp giữa việc uống nước nhàu và tác dụng phụ trên gan, giới chuyên môn vẫn khuyến cáo cần tiếp tục theo dõi và thận trọng [5].
Hợp chất nào trong trái nhàu bị nghi ngờ gây hại tế bào gan?
Khi phân tích thành phần hóa học của cây nhàu, các nhà khoa học chỉ ra hai nhóm hợp chất phân lập từ loài cây này có liên quan đến độc tính trên gan là anthraquinone và coumarin [2]. Trong đó, anthraquinone gây độc phụ thuộc vào liều lượng dùng, còn coumarin gây phản ứng bất thường tùy thuộc vào cơ địa của từng cá nhân [2]. Một số giả thuyết cho rằng anthraquinone nằm ở phần hạt và vỏ trái nhàu có hoạt tính cảm ứng enzyme quinone reductase rất mạnh, gấp 40 lần so với hoạt chất l-sulforaphane, có thể là nguyên nhân dẫn đến tổn thương gan khi dùng kéo dài [3].
Tuy nhiên, mối liên hệ nhân quả này vẫn cần được đánh giá thêm vì còn nhiều tranh luận trái chiều [2]. Một nghiên cứu công bố năm 2006 chỉ ra rằng hàm lượng anthraquinone trong bản thân thịt quả nhàu quá nhỏ để có thể gây ra độc tính đáng kể [6]. Hơn nữa, các chất này không có cấu trúc hóa học có khả năng bị khử thành các gốc anthrone tự do gây hại như trong các vụ ngộ độc thảo dược khác [6].
Ngoài ra, thành phần hóa học của các sản phẩm nhàu thành phẩm phụ thuộc rất lớn vào điều kiện khí hậu thổ nhưỡng và phương pháp chế biến như dung môi chiết xuất hay cách sấy khô [2]. Do đó, các nhà khoa học nhận định rất khó áp dụng một quy tắc chung để kết luận trái nhàu gây độc cho gan chỉ dựa vào các báo cáo ca bệnh đơn lẻ, bởi không thể loại trừ khả năng sản phẩm bị nhiễm bẩn, pha trộn tạp chất hoặc tác động từ công thức bào chế [2].
Các nghiên cứu khẳng định tính an toàn của trái nhàu
Nhiều thử nghiệm trong phòng thí nghiệm và trên động vật đã cung cấp bằng chứng bảo vệ tính an toàn của dịch chiết thịt quả nhàu tinh khiết. Một nghiên cứu năm 2009 đã tiến hành kiểm tra độc tính trực tiếp trên dòng tế bào gan người HepG2 và thử nghiệm độc tính bán mãn tính đường uống trên chuột cống Sprague-Dawley để loại trừ các yếu tố gây nhiễu từ sản phẩm thương mại [1]. Kết quả cho thấy bột thịt quả nhàu lọc bỏ hạt sấy đông khô không làm giảm tỷ lệ sống của tế bào gan người HepG2, không gây tích tụ mỡ trung tính hay rối loạn phospholipid [1].
Trên chuột thí nghiệm, các nhà khoa học cũng không ghi nhận bất kỳ thay đổi mô bệnh học nào hay dấu hiệu bất thường trong các xét nghiệm huyết học và chức năng gan [1]. Mức liều không gây tác dụng phụ quan sát được (NOAEL) của bột thịt quả nhàu sấy đông khô đạt trên 6,86 g/kg trọng lượng cơ thể mỗi ngày, tương đương khoảng 90 ml nước ép trái nhàu trên mỗi kg cân nặng [1].
Một bài tổng quan năm 2022 cũng dẫn lại 9 nghiên cứu tiền lâm sàng trên động vật cho thấy các chỉ số huyết học và sinh hóa đều bình thường, không có dấu hiệu tử vong hay ngộ độc [2]. Một thử nghiệm lâm sàng giai đoạn 1 trên bệnh nhân ung thư giai đoạn tiến triển dùng liều tăng dần mỗi 500 mg trái nhàu sấy khô cũng ghi nhận độc tính cấp tính không phụ thuộc vào liều, dù nghiên cứu này không báo cáo phân tích chức năng gan chi tiết [2]. Bên cạnh đó, các nghiên cứu an toàn lâm sàng ở người tiêu thụ sản phẩm nước ép Tahitian Noni thương mại cũng không ghi nhận biến cố bất lợi nào trên gan ngay cả ở mức liều cao hơn nhiều lần so với các ca bệnh được báo cáo [2][6].
Bằng chứng cảnh báo nguy cơ tổn thương gan khi dùng liều cao kéo dài
Trái ngược với kết quả an toàn ở các thử nghiệm ngắn hạn hoặc chỉ dùng phần thịt quả đã lọc, các dữ liệu về việc sử dụng lâu dài và các báo cáo lâm sàng vẫn đưa ra những cảnh báo đáng chú ý. Một báo cáo năm 2005 ghi nhận trường hợp bệnh nhân 45 tuổi nhập viện vì men transaminase và nồng độ lactate dehydrogenase tăng rất cao [7]. Bệnh nhân có tiền sử khỏe mạnh, không dùng thuốc định kỳ, khám lâm sàng không có bất thường và đã được xét nghiệm loại trừ hoàn toàn viêm gan virus, virus Epstein-Barr, cytomegalovirus, viêm gan tự miễn, hội chứng Budd-Chiari, bệnh ứ sắt hay bệnh Wilson [7].
Qua khai thác bệnh sử, người này cho biết đã uống nước ép trái nhàu liên tục trong 3 tuần trước đó với mục đích phòng bệnh [7]. Sinh thiết gan đã xác nhận tình trạng ngộ độc gan do thảo dược [7]. Ngay sau khi ngừng uống nước nhàu, chỉ số men gan của bệnh nhân giảm nhanh chóng và trở về mức bình thường sau 1 tháng [7]. Tại Áo, ba trường hợp viêm gan cấp tính khác ở người tiêu dùng nước nhàu cũng đã được công bố trên y văn [6].
Đáng chú ý nhất là một nghiên cứu đánh giá độc tính mãn tính kéo dài 6 tháng trên chuột nhắt cái công bố năm 2017, so sánh hai mức liều chiết xuất nước của trái nhàu và lá nhàu [3]. Ở nhóm dùng chiết xuất trái nhàu liều cao (pha 2 mg/ml trong nước uống), chuột xuất hiện độc tính mãn tính rõ rệt: mô học gan bị hủy hoại với hiện tượng hoại tử tế bào gan, chiều dài gan giảm, chỉ số tổn thương gan AST tăng cao và nồng độ albumin sụt giảm [3]. Chuột có biểu hiện giảm vận động, chải chuốt quá mức, mắt trũng, lưng gù và tỷ lệ tử vong lên tới 40% trong vòng 3 tháng [3]. Kết quả này củng cố cho 6 báo cáo tổn thương gan ở người có liên quan đến việc uống nước nhàu kéo dài trước đó [3]. Điều thú vị trong nghiên cứu này là cả hai mức liều chiết xuất từ lá nhàu đều không gây ra bất kỳ độc tính nào có thể quan sát được [3].
Tác động của trái nhàu đối với thai kỳ
Không chỉ dừng lại ở câu chuyện tế bào gan của người trưởng thành, mức độ an toàn của trái nhàu trong thai kỳ cũng được kiểm chứng qua hai nghiên cứu trên chuột cống Wistar mang thai. Nghiên cứu đầu tiên năm 2010 cho chuột mẹ uống chiết xuất nước trái nhàu ở các mức liều 7, 30 và 300 mg/kg cân nặng, hoặc nước ép nhàu ở liều 0,4, 2 và 20 ml/kg cân nặng từ ngày thứ 7 đến ngày thứ 15 của thai kỳ [4]. Khi mổ lấy thai vào ngày thứ 20, dù chuột mẹ không có biểu hiện ngộ độc ở các liều thử nghiệm, nhưng thai nhi lại gặp phải tình trạng chậm cốt hóa xương ở hộp sọ, cột sống, xương sườn, chi trước, chi sau và xương ức [4].
Nghiên cứu thứ hai công bố năm 2023 tiếp tục thử nghiệm cho chuột cống Wistar mang thai (12 con mỗi nhóm) uống chiết xuất nước trái nhàu liên tục từ ngày 0 đến ngày 21 của thai kỳ ở các mức liều cao hơn là 200, 400 và 750 mg/kg [8]. Kết quả vào ngày thứ 21 cho thấy ở mức liều 400 mg/kg, hiệu suất nhau thai giảm và thai nhi bị hạn chế tăng trưởng trong tử cung [8]. Ở mức liều cao nhất 750 mg/kg, chuột mẹ bị tăng nồng độ men gan AST — dấu hiệu của độc tính gan trên mẹ — đồng thời tăng tỷ lệ mất phôi trước làm tổ và giảm số lượng thai sống [8]. Cả hai mức liều 400 và 750 mg/kg đều gây ra các dị tật ở thai nhi [8].
Hiểu lầm thường gặp và những ai nên thận trọng
Hiểu lầm phổ biến nhất của người tiêu dùng là đánh đồng mọi chế phẩm từ cây nhàu đều an toàn tuyệt đối vì có nguồn gốc tự nhiên. Thực tế, dữ liệu lâm sàng trên người của trái nhàu hiện vẫn còn thiếu hụt [5]. Việc tự ý xay cả quả nhàu gồm cả vỏ và hạt để uống đặc hàng ngày có thể làm tăng lượng anthraquinone nạp vào cơ thể, khác hẳn với loại bột thịt quả đã lọc bỏ tạp chất dùng trong các thử nghiệm an toàn [1][3].
Từ các bằng chứng trên, những nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt thận trọng:
- Phụ nữ đang mang thai hoặc dự định mang thai tuyệt đối không nên dùng các chế phẩm từ trái nhàu liều cao do nguy cơ gây độc cho gan của mẹ, cản trở phôi làm tổ, làm chậm phát triển xương và gây dị tật thai nhi trên thực nghiệm [4][8].
- Người có bệnh lý nền về gan, thận hoặc đang sử dụng thuốc điều trị bệnh cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi dùng, vì các báo cáo tổn thương gan và thận trong y văn thường xuất hiện ở những người có sẵn các bệnh lý nền khác [2].
- Những người có cơ địa nhạy cảm hoặc đang dùng nhàu để "phòng bệnh" dài ngày cần cảnh giác vì phản ứng độc gan do hợp chất coumarin mang tính chất bất thường theo cơ địa và có thể khởi phát chỉ sau 3 tuần sử dụng [2][7].
Áp dụng thực tế để sử dụng trái nhàu an toàn
Để tận dụng lợi ích của trái nhàu mà không đặt gánh nặng lên lá gan, người dùng cần chú ý đến cách chế biến và liều lượng. Nghiên cứu cho thấy phần thịt quả đã lọc bỏ hạt và vỏ có độ an toàn cao hơn rất nhiều so với dịch chiết toàn quả vốn chứa nhiều anthraquinone ở hạt và vỏ [1][3]. Do đó, khi chế biến tại nhà hoặc chọn mua sản phẩm, nên ưu tiên dạng nước cốt từ phần thịt quả đã loại bỏ hạt và vỏ, đồng thời chọn sản phẩm từ nhà sản xuất uy tín để tránh nguy cơ nhiễm tạp chất [2][1][3].
Người khỏe mạnh chỉ nên dùng nước nhàu ở lượng vừa phải như một loại thực phẩm bổ sung, không nên uống thay nước lọc hàng ngày kéo dài suốt nhiều tháng liền [3]. Trong quá trình sử dụng, nếu thấy cơ thể mệt mỏi, giảm vận động hoặc xét nghiệm thấy men gan tăng cao, cần ngừng uống ngay lập tức và đến cơ sở y tế kiểm tra, bởi tổn thương gan do nhàu có thể hồi phục hoàn toàn sau 1 tháng ngừng dùng nếu được phát hiện sớm [3][7].
Nhìn chung, nước ép từ thịt trái nhàu không phải là chất độc trực tiếp hủy hoại tế bào gan nếu dùng đúng cách ở liều lượng thực phẩm thông thường [1][6]. Tuy nhiên, rủi ro viêm gan cấp và hoại tử tế bào gan là có thật khi lạm dụng chiết xuất trái nhàu liều cao kéo dài hoặc dùng sản phẩm lẫn hạt và vỏ [3][7]. Lắng nghe cơ thể, không lạm dụng thảo dược lâu dài và hỏi ý kiến bác sĩ khi có bệnh nền luôn là nguyên tắc vàng để bảo vệ lá gan.