Bước vào giai đoạn ăn dặm, nhiều phụ huynh thở phào nhẹ nhõm vì nghĩ thực đơn đa dạng với thịt, cá, trứng, rau củ sẽ cung cấp đủ mọi vi chất cho con. Thói quen ngưng nhỏ vitamin D ngay khi trẻ biết ăn bột, ăn cháo diễn ra ở không ít gia đình. Vậy thực tế trẻ bắt đầu ăn thức ăn đặc có còn cần uống vitamin D hàng ngày nữa không?

Câu trả lời ngắn gọn là có. Việc bắt đầu ăn dặm không thay thế được nhu cầu bổ sung vitamin D đường uống mỗi ngày ở trẻ nhỏ. Hầu hết hướng dẫn quốc tế khuyến cáo trẻ bú mẹ hoàn toàn hoặc bú mẹ một phần cần bổ sung 400 IU vitamin D mỗi ngày trong suốt năm đầu đời [1]. Ngay cả với chế độ ăn dặm thuần chay, mức khuyến nghị bổ sung hàng ngày vẫn là 10 microgam (tương đương 400 IU) vitamin D [2].

Vì sao ăn dặm vẫn dễ thiếu vitamin D?

Vitamin D (calciferol) là hormone steroid tan trong chất béo, giữ vai trò điều hòa cân bằng nội môi canxi và bảo vệ sức khỏe xương [1]. Khi thiếu hụt vi chất này, trẻ đối mặt với nguy cơ còi xương do thiếu vitamin D [3]. Một tổng quan công bố năm 2021 ghi nhận tình trạng thiếu vitamin D và bệnh còi xương đang xuất hiện trở lại trên toàn cầu ở nhóm trẻ bú mẹ không tiếp xúc đủ ánh nắng mặt trời và không được bổ sung vitamin D [1].

Nguyên nhân bắt nguồn từ việc nguồn cung cấp vitamin D tự nhiên trong thực phẩm rất hạn chế [1]. Sữa mẹ vốn là nguồn dinh dưỡng tối ưu cho trẻ nhỏ nhưng lại có hàm lượng vitamin D thấp [1]. Cộng thêm tình trạng hạn chế tiếp xúc ánh nắng mặt trời và ô nhiễm gia tăng, trẻ nhỏ rất dễ rơi vào nhóm nguy cơ thiếu hụt vi chất này [1].

Khi trẻ chuyển sang giai đoạn ăn dặm, lượng thức ăn đặc ban đầu còn ít và chủ yếu tập trung vào việc cung cấp năng lượng cùng các chất như sắt từ thịt hoặc ngũ cốc tăng cường sắt [4]. Do nguồn thực phẩm tự nhiên giàu vitamin D vốn khan hiếm, bữa ăn dặm thông thường khó bù đắp đủ nhu cầu hàng ngày của cơ thể trẻ [1]. Tỷ lệ thiếu vitamin D ở trẻ bú mẹ có sự chênh lệch lớn giữa các nghiên cứu và các quốc gia, dao động từ 0,6% đến 91,1% [1].

Các nghiên cứu và hướng dẫn quốc tế nói gì?

Nhiều công trình nghiên cứu và hướng dẫn thực hành lâm sàng qua các thời kỳ đã đánh giá sát sao nhu cầu vitamin D ở trẻ nhỏ từ sơ sinh đến giai đoạn ăn dặm [5]. Một bài báo cáo ca bệnh năm 2005 đã xem xét lại các khuyến cáo bổ sung vitamin D hiện hành thời điểm đó thông qua trường hợp một trẻ nhũ nhi khỏe mạnh bất ngờ được phát hiện mắc bệnh còi xương do thiếu vitamin D [3]. Trẻ này vốn không có các yếu tố nguy cơ về dinh dưỡng, và người mẹ cũng không có yếu tố nguy cơ dinh dưỡng hay y khoa nào dẫn đến thiếu hụt [3].

Trước đó, Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ khuyến cáo bổ sung 200 IU vitamin D mỗi ngày cho tất cả trẻ bú mẹ và không bú mẹ, trừ khi trẻ tiêu thụ ít nhất 500 ml sữa công thức hoặc sữa có tăng cường vitamin D mỗi ngày [3]. Tuy nhiên, từ ca bệnh thực tế trên, nhóm nghiên cứu năm 2005 kết luận cần mở rộng hướng dẫn bổ sung vitamin D cho toàn bộ trẻ nhũ nhi bất kể lượng sữa hay nguồn sữa trẻ uống, hoặc ít nhất là áp dụng cho mọi trẻ sinh ra từ các bà mẹ có làn da sẫm màu [3].

Đến năm 2012, một tuyên bố chung tại Canada được xây dựng dựa trên đánh giá sâu rộng các bằng chứng khoa học đã đưa ra khuyến cáo chuẩn hóa cho trẻ sinh đủ tháng khỏe mạnh từ lúc chào đời đến sáu tháng tuổi [4]. Tài liệu này khẳng định sữa mẹ là phương pháp nuôi dưỡng chuẩn mực và khuyến nghị nuôi con hoàn toàn bằng sữa mẹ trong sáu tháng đầu [4]. Song song đó, trẻ bú mẹ được khuyến cáo bổ sung vitamin D hàng ngày ở mức 10 microgam, tức 400 IU [4]. Khi bước vào giai đoạn ăn dặm, thực phẩm bổ sung đầu tiên cần giàu chất sắt như thịt, thực phẩm thay thế thịt và ngũ cốc bổ sung sắt [4].

Một tổng quan năm 2016 dựa trên việc chọn lọc các hướng dẫn, phân tích gộp và tổng quan hệ thống tiếp tục làm rõ bức tranh dinh dưỡng cho trẻ ăn dặm [5]. Nghiên cứu chỉ ra trẻ nên được bú mẹ hoàn toàn ít nhất đến tròn 4 tháng tuổi, và thời điểm bắt đầu ăn dặm không sớm hơn đầu tháng thứ 5 cũng như không muộn hơn đầu tháng thứ 7 [5]. Thực đơn ăn dặm cần bao gồm chất sắt từ thịt và ăn cá một hoặc hai lần mỗi tuần [5]. Đáng chú ý, tổng quan này nhấn mạnh mọi trẻ nhũ nhi cần được bổ sung vitamin D đường uống hàng ngày với liều 400 đến 500 IE (tương đương IU), kết hợp cùng 0,25 mg fluoride hàng ngày và vitamin K định kỳ (2 mg lúc sinh, lúc 7-10 ngày tuổi và lúc 4-6 tuần tuổi) [5].

Gần đây hơn, tổng quan năm 2021 về nuôi con bằng sữa mẹ và vitamin D cho biết liều khuyến nghị bổ sung vitamin D cho trẻ bú mẹ theo các hiệp hội và tổ chức trên thế giới dao động từ 200 đến 1.200 IU mỗi ngày [1]. Trong đó, phần lớn hướng dẫn quốc tế đồng thuận mức 400 IU mỗi ngày cho trẻ bú mẹ hoàn toàn hoặc bú mẹ một phần trong suốt năm đầu đời [1]. Đối với nhóm trẻ ăn dặm thuần chay, một bài tổng quan năm 2024 về hướng dẫn bổ sung vi chất cũng xác định chế độ ăn dặm thuần chay cần được bổ sung 10 microgam (tức 400 IU) vitamin D mỗi ngày bên cạnh 5 microgam vitamin B12 mỗi ngày [2].

Lợi ích và giới hạn của các bằng chứng hiện tại

Việc duy trì vitamin D liều dự phòng giúp bảo vệ cấu trúc xương, duy trì cân bằng canxi và ngăn ngừa sự tái bùng phát của bệnh còi xương ở trẻ nhỏ [1]. Bên cạnh sức khỏe xương, các bằng chứng khoa học còn củng cố mối liên hệ giữa vitamin D với nhiều kết quả sức khỏe khác của cơ thể [1]. Các hướng dẫn thực hành qua nhiều thập kỷ tại vùng Caribe, châu Âu hay Bắc Mỹ đều xem việc bổ sung vitamin và khoáng chất là một trụ cột trong chăm sóc dinh dưỡng trẻ nhỏ bên cạnh việc duy trì bú mẹ và ăn dặm đúng cách [6].

Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học hiện tại vẫn tồn tại những khoảng trống nhất định cần lưu ý. Tổng quan năm 2021 chỉ ra rằng lượng vitamin D khuyến nghị cho bà mẹ đang cho con bú nhằm tối ưu hóa nồng độ vitamin D của chính người mẹ và trong sữa mẹ dao động rất rộng, từ 200 đến 2.000 IU mỗi ngày, cho thấy sự thiếu đồng thuận giữa các tổ chức [1]. Ngoài ra, các nghiên cứu trong nước về tình trạng thiếu hụt cũng như hướng dẫn cụ thể về vitamin D cho trẻ bú mẹ tại từng quốc gia vẫn chưa đầy đủ [1].

Ở nhóm trẻ có chế độ ăn đặc thù như ăn dặm thuần chay, bài phân tích năm 2024 nhấn mạnh trước đó chưa từng có một tổng quan nào tập trung riêng vào hướng dẫn bổ sung vi chất cho trẻ nhũ nhi ăn thuần chay [2]. Dù các sản phẩm bổ sung dành cho trẻ ăn thuần chay đã có mặt trên thị trường, giới khoa học vẫn đang rất cần thêm các nghiên cứu quan sát để đánh giá chính xác lượng tiêu thụ và tình trạng dinh dưỡng thực tế ở nhóm trẻ này [2].

Những hiểu lầm thường gặp khi bổ sung vitamin D cho trẻ ăn dặm

Hiểu lầm phổ biến nhất là nghĩ rằng chỉ trẻ có yếu tố nguy cơ rõ rệt hoặc mẹ bị thiếu chất mới cần bổ sung vitamin D. Thực tế, ca bệnh năm 2005 đã chứng minh bệnh còi xương do thiếu vitamin D vẫn có thể xảy ra tình cờ ở một trẻ hoàn toàn khỏe mạnh, không có yếu tố nguy cơ dinh dưỡng và người mẹ cũng hoàn toàn bình thường [3]. Do đó, việc chủ quan ngưng vitamin D sớm khi thấy trẻ ăn dặm khỏe mạnh là điều không nên.

Một quan niệm khác là mẹ chỉ cần uống vitamin D liều thật cao để truyền qua sữa cho con thay vì nhỏ trực tiếp vào miệng trẻ. Tổng quan năm 2021 có đề cập một số nghiên cứu gợi ý việc bổ sung vitamin D liều cao cho mẹ (lên đến 6.400 IU mỗi ngày) như một chiến lược thay thế cho việc bổ sung trực tiếp ở trẻ [1]. Thế nhưng, giới chuyên môn vẫn còn nhiều lo ngại về tính an toàn khi cho người mẹ dùng liều cao như vậy [1]. Hiện tại, bổ sung trực tiếp cho trẻ vẫn là phương án khả dụng và chuẩn mực để hỗ trợ tình trạng vitamin D ở trẻ bú mẹ [1].

Ngoài ra, một số phụ huynh cho trẻ uống sữa bò tươi thông thường ngay trong năm đầu đời với hy vọng bổ sung canxi và vitamin D thay cho sữa mẹ. Hướng dẫn năm 2016 khẳng định rõ trẻ không nên uống sữa bò thông thường trong năm đầu tiên của cuộc đời [5]. Nếu trẻ không còn bú mẹ hoặc không bú mẹ hoàn toàn, trẻ cần được dùng sữa công thức dành cho trẻ nhũ nhi có hàm lượng đạm thấp và chứa axit béo không bão hòa đa chuỗi dài [5].

Ai nên thận trọng khi bổ sung vi chất giai đoạn ăn dặm?

Nhóm đầu tiên cần đặc biệt lưu ý là các gia đình áp dụng chế độ ăn chay hoặc thuần chay cho trẻ ăn dặm. Nghiên cứu năm 2024 khuyến cáo cần tăng cường chú ý đến hàng loạt dưỡng chất thiết yếu ở nhóm trẻ này bao gồm vitamin B12, i-ốt, vitamin D, canxi và sắt [2]. Trẻ ăn dặm thuần chay cần được bổ sung 10 microgam vitamin D và 5 microgam vitamin B12 mỗi ngày [2]. Nếu lượng sữa mẹ và sữa công thức trẻ uống vào thấp, cần bổ sung thêm i-ốt (lên đến 110 microgam mỗi ngày), đồng thời cân nhắc bổ sung selen (5 microgam mỗi ngày) tại những vùng đất nghèo selen [2]. Tuy nhiên, phụ huynh phải hết sức thận trọng để tránh việc bổ sung quá liều i-ốt và đặc biệt là selen [2].

Nhóm thứ hai là trẻ sinh ra từ các bà mẹ có làn da sẫm màu hoặc trẻ ít có điều kiện tiếp xúc với ánh nắng mặt trời và sống ở khu vực ô nhiễm cao [1]. Báo cáo năm 2005 nhấn mạnh tầm quan trọng của việc duy trì bổ sung vitamin D cho tất cả trẻ nhỏ, đặc biệt là nhóm trẻ có mẹ da sẫm màu bất kể lượng sữa trẻ tiêu thụ [3].

Nhóm thứ ba là trẻ có tiền sử gia đình bị dị ứng thực phẩm. Các hướng dẫn thực hành từ năm 2003 và 2016 đều lưu ý cần có biện pháp dự phòng nguy cơ dị ứng dựa trên tiền sử gia đình [7]. Cụ thể, trẻ có tiền sử gia đình dị ứng nên được dùng sữa công thức đạm thủy phân cho đến khi bắt đầu ăn dặm, và không nên trì hoãn việc ăn dặm quá muộn (sau đầu tháng thứ 7) vì việc ăn dặm muộn có liên quan đến sự gia tăng nguy cơ dị ứng [5]. Với những trẻ có bệnh nền, sinh nhẹ cân hoặc có nhu cầu dinh dưỡng đặc biệt, gia đình cần tham khảo trực tiếp ý kiến bác sĩ để có phác đồ bổ sung vi chất phù hợp, không tự ý tăng giảm liều [6].

Cách áp dụng thực tế trong bữa ăn và sinh hoạt hàng ngày

Để đảm bảo trẻ phát triển tối ưu và phòng ngừa còi xương, phụ huynh nên duy trì nhỏ trực tiếp vitamin D đường uống cho trẻ mỗi ngày với liều chuẩn 400 IU (tương đương 10 microgam) xuyên suốt năm đầu đời, ngay cả khi trẻ đã bước vào giai đoạn ăn dặm và vẫn tiếp tục bú mẹ hoàn toàn hoặc một phần [1]. Một số hướng dẫn châu Âu cho phép biên độ liều hàng ngày từ 400 đến 500 IU [5].

Về lịch trình kết hợp ăn dặm, hãy bắt đầu giới thiệu thức ăn đặc cho trẻ trong khoảng từ đầu tháng thứ 5 đến đầu tháng thứ 7 (hoặc sau 6 tháng bú mẹ hoàn toàn theo hướng dẫn của Canada), đồng thời duy trì việc bú mẹ kéo dài đến hai tuổi và hơn thế nữa nếu có thể [6]. Bữa ăn dặm đầu đời nên ưu tiên thực phẩm giàu sắt như thịt, các chất thay thế thịt và ngũ cốc tăng cường sắt [4]. Phụ huynh nên cho trẻ ăn cá một đến hai lần mỗi tuần để cung cấp thêm dưỡng chất, đồng thời tuyệt đối tránh dùng sữa bò tươi thông thường cho trẻ dưới một tuổi [5].

Trong suốt quá trình nuôi dưỡng, gia đình nên theo dõi biểu đồ tăng trưởng định kỳ của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) để đánh giá sát sao sức khỏe và tình trạng dinh dưỡng của trẻ [4]. Bác sĩ nhi khoa sẽ là người đồng hành tư vấn cho gia đình cách kết hợp chế độ ăn và vi chất nhằm tạo nền tảng sức khỏe lâu dài cho trẻ [5].

Tóm lại, thức ăn dặm mang lại nguồn năng lượng và chất sắt quan trọng nhưng không thể thay thế hoàn toàn nhu cầu vitamin D hàng ngày của trẻ dưới một tuổi. Duy trì đều đặn 400 IU vitamin D mỗi ngày trong suốt năm đầu đời kết hợp cùng thực đơn ăn dặm giàu sắt, có cá hàng tuần là chìa khóa an toàn giúp trẻ cứng cáp. Khi trẻ có chế độ ăn đặc biệt hoặc có vấn đề sức khỏe riêng, phụ huynh hãy trao đổi với bác sĩ để được hướng dẫn liều lượng chuẩn xác.