Nhiều mẹ bỉm sữa truyền tai nhau việc áp dụng thực đơn Địa Trung Hải giúp sữa mẹ nhiều kháng thể hơn, đặc biệt là Immunoglobulin A (IgA). Đây là thắc mắc thực tế khi nhu cầu bảo vệ hệ miễn dịch non nớt của trẻ luôn được đặt lên hàng đầu.

Tuy nhiên, bằng chứng khoa học hiện tại chưa xác nhận việc ăn Địa Trung Hải làm tăng nồng độ kháng thể IgA trong sữa mẹ. Toàn bộ các tài liệu sinh học hiện có chỉ làm rõ vai trò miễn dịch tự nhiên của IgA và cơ chế vận chuyển kháng thể, hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng nào chứng minh đổi sang chế độ ăn Địa Trung Hải sẽ làm tăng lượng kháng thể này.

Kháng thể IgA trong sữa mẹ vận hành thế nào?

Kháng thể IgA dạng bài tiết (sIgA) là thành phần bảo vệ chống nhiễm trùng vượt trội trong sữa mẹ [1]. Thành phần sIgA này chiếm khoảng 80% đến 90%, thậm chí hơn 90% tổng lượng kháng thể do tuyến vú tiết ra [2], [3]. Trẻ bú mẹ nhận trung bình từ 0,25 đến 0,5 g sIgA mỗi ngày qua nguồn sữa [4].

Kháng thể sIgA không đi sâu vào tuần hoàn máu mà tập trung hoạt động chủ yếu ở niêm mạc ống tiêu hóa của trẻ [2]. Tại ruột non và đại tràng, chỉ khoảng 10% lượng IgA được hấp thu vào máu trẻ, phần còn lại làm nhiệm vụ trung hòa độc tố vi khuẩn, ngăn vi sinh vật bám dính [2]. Dữ liệu thực nghiệm trên chuột chỉ ra việc tiếp xúc sớm với sIgA mẹ giúp ngăn vi khuẩn hiếu khí đi lạc từ ruột non vào hạch bạch huyết [5], [6].

Cơ chế tạo ra kháng thể này bắt nguồn từ hệ thống liên kết ruột - tuyến vú [4]. Các kháng nguyên vi khuẩn tại mảng Peyer ở ruột mẹ kích thích tế bào lympho di chuyển về tuyến vú qua đường máu và hệ bạch huyết [1], [4]. Do đó, sữa mẹ chứa kháng thể chống lại đúng các vi khuẩn đường ruột và vi sinh vật từ môi trường sống của mẹ [1], [4].

Các nghiên cứu nói gì về việc đổi khẩu phần của mẹ?

Kháng thể trong sữa mẹ có khả năng nhận diện các dị nguyên thực phẩm từ chế độ ăn, điển hình như protein sữa bò [1]. Việc hình thành kháng thể sIgA chống protein ngoại lai giúp giảm mức độ phơi nhiễm kháng nguyên ở trẻ bú mẹ kết hợp bú dặm [1]. Điều này cho thấy hệ miễn dịch của người mẹ phản ứng chọn lọc với những gì mẹ nạp vào cơ thể [1].

Dù vậy, các nghiên cứu miễn dịch học chuyên sâu cho thấy đặc tính gắn kết vi khuẩn của sIgA mang tính ổn định nội tại rất cao ở từng cá nhân qua thời gian [3]. Dù giữa các bà mẹ có sự khác biệt rõ rệt về phổ kháng thể, tính phản ứng của IgA tuyến vú ở mỗi người lại bền vững và ổn định qua các lần sinh con liên tiếp [3]. Hiện tượng ổn định này đặt ra dấu hỏi lớn về việc liệu thay đổi món ăn ngắn hạn có thể làm lay chuyển nồng độ hay phổ bảo vệ của kháng thể hay không.

Nghiên cứu lâm sàng về chế độ ăn Địa Trung Hải: Chưa có dữ liệu

Hiện không có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng đối chứng nào đánh giá việc mẹ áp dụng thực đơn Địa Trung Hải giúp tăng lượng kháng thể IgA bài tiết. Các công bố liên quan đến sữa mẹ mới chỉ phân tích nồng độ tự nhiên của sIgA, protein sCD14 hoặc phản ứng với vắc xin [5], [2]. Ví dụ, thai phụ tiêm vắc xin phế cầu, cúm hay màng não cầu ghi nhận nồng độ sIgA đặc hiệu tăng cao trong sữa [2].

Các nghiên cứu vi sinh đường ruột ghi nhận thời gian bú mẹ kéo dài giúp trẻ giảm nguy cơ thừa cân, đồng thời hỗ trợ vi khuẩn có lợi Bifidobacteria phát triển [5], [7]. Nhóm nghiên cứu tại Đan Mạch quan sát thấy trẻ bú mẹ có thân hình gọn hơn trẻ dùng sữa công thức ở mốc 9 và 18 tháng tuổi [5]. Dù sữa mẹ tương tác mạnh mẽ với hệ vi sinh của bé [6], việc gán ghép tác dụng này cho riêng thực đơn Địa Trung Hải là nhận định thiếu căn cứ thực nghiệm.

Những điều khoa học chưa làm rõ

Các tài liệu hiện hành chưa trả lời được các vấn đề cốt lõi sau:

  • Chưa có bằng chứng can thiệp khẩu phần Địa Trung Hải (dầu ô liu, hạt, cá béo) làm thay đổi nồng độ sIgA tổng số hay sIgA đặc hiệu trong sữa mẹ.
  • Chưa xác định liệu các dưỡng chất đơn lẻ từ chế độ ăn của mẹ có thể làm thay đổi tốc độ điều động tế bào lympho từ mảng Peyer ruột lên tuyến vú hay không [1], [4].
  • Chưa làm rõ mức độ tác động của dinh dưỡng mẹ lên sự biến thiên sIgA giữa các cá nhân, vốn được ghi nhận là rất khác nhau giữa người này và người khác [3].

Hiểu lầm thường gặp về việc tăng kháng thể sữa mẹ

Nhiều người tin rằng mẹ ăn càng nhiều thực phẩm bổ dưỡng thì sữa càng đặc kháng thể. Thực tế, hệ thống miễn dịch tạo kháng thể qua tiếp xúc kháng nguyên tự nhiên và cơ chế tạo miễn dịch chủ động, không phụ thuộc tuyến tính vào lượng chất béo hay rau củ mẹ ăn [1], [2]. Việc tiêm vắc xin phòng bệnh ở mẹ mang lại hiệu quả tăng kháng thể đặc hiệu rõ ràng hơn hẳn việc thay đổi loại thực phẩm [2].

Một hiểu lầm khác là sữa mẹ có thể bảo vệ trẻ khỏi mọi tác nhân gây bệnh ngay lập tức. Kháng thể IgA cần thời gian tích tụ và tương tác với lớp chất nhầy đường ruột để tạo màng chắn vi sinh học [6], [7]. Tác dụng bảo vệ của sIgA mang tính chất thụ động cục bộ tại niêm mạc ruột, không thay thế hoàn toàn được các biện pháp vệ sinh và tiêm chủng cho trẻ [2].

Ai nên thận trọng khi tự ý đổi chế độ ăn?

Phụ nữ sau sinh đang cho con bú không nên tự ý cắt giảm đột ngột các nhóm chất hoặc áp dụng cứng nhắc chế độ ăn kiêng mới:

  • Mẹ có bệnh lý nền về tiêu hóa, suy thận, hoặc tiền sử dị ứng thực phẩm nặng cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi thay đổi nguồn đạm và chất béo trong bữa ăn.
  • Trẻ sơ sinh có biểu hiện kích ứng tiêu hóa hoặc dị ứng protein ngoại lai qua sữa mẹ cần được theo dõi y tế cẩn thận thay vì mẹ tự ý thử nghiệm các chế độ ăn lạ [1].
  • Mẹ đang điều trị bệnh mạn tính cần duy trì dinh dưỡng cân bằng, không bỏ thuốc điều trị chỉ để chạy theo các trào lưu ăn uống nâng cao miễn dịch chưa được chứng minh.

Áp dụng thực tế cho mẹ sau sinh

Thay vì lo lắng tìm kiếm thực phẩm làm tăng chỉ số IgA, mẹ bỉm sữa nên duy trì việc cho con bú mẹ hoàn toàn trong giai đoạn đầu đời nếu có thể [6]. Đây là con đường thiết thực nhất cung cấp đều đặn kháng thể bảo vệ đường ruột cho bé [2], [4]. Khẩu phần ăn hàng ngày nên đa dạng thực phẩm tươi sống, ăn đủ năng lượng và uống đủ nước. Khi có bất thường về tiêu hóa của bé, gia đình nên tham khảo chuyên môn từ bác sĩ nhi khoa.

Kết lại, chế độ ăn Địa Trung Hải là một mô hình dinh dưỡng lành mạnh nói chung, nhưng khẳng định chế độ này giúp tăng kháng thể IgA trong sữa mẹ là thiếu bằng chứng khoa học. Mẹ bỉm sữa nên ăn uống cân bằng, duy trì tinh thần thoải mái và cho bé bú đều đặn để tận dụng tối đa nguồn kháng thể tự nhiên vốn có.