Đứng trước quầy đồ ăn dặm, nhiều phụ huynh phân vân giữa chai dầu oliu và dầu cá hồi. Ai cũng nghe nói chất béo rất cần cho não bộ của bé, nhưng chọn loại nào để con thông minh, sáng mắt vẫn là câu hỏi gây bối rối.
Xét riêng về việc cung cấp trực tiếp axit béo omega-3 chuỗi dài, cụ thể là DHA (docosahexaenoic acid) cho sự phát triển thần kinh và thị giác, nhóm thực phẩm từ cá béo như cá hồi hoặc dầu cá chiếm ưu thế rõ rệt so với dầu thực vật như dầu oliu [1]. Dầu oliu không chứa DHA [2]. Tuy nhiên, với trẻ đủ tháng khỏe mạnh đang bú mẹ hoàn toàn hoặc bú mẹ chủ yếu, việc vội vã bổ sung thêm dầu cá liều cao chưa chắc mang lại lợi thế vượt trội về trí tuệ lâu dài so với nhóm dùng dầu oliu làm giả dược [3]. Cách tốt nhất khi bé bước vào giai đoạn ăn dặm là kết hợp linh hoạt nguồn cá béo tự nhiên cùng dầu thực vật trong khẩu phần hằng tuần [1].
Vì sao giai đoạn ăn dặm dễ làm hụt nguồn dưỡng chất cho não?
DHA là một axit béo không bão hòa đa chuỗi dài nhóm omega-3 (n-3 LC-PUFA) [1]. Dưỡng chất này đóng vai trò quan trọng đối với sự phát triển não bộ từ trong bào thai, đồng thời hỗ trợ hoàn thiện kỹ năng vận động và độ tinh tường của thị giác ở trẻ nhỏ [2]. Tại mắt, võng mạc chứa các tế bào hình que và hình nón có lớp màng cực kỳ giàu DHA [4].
Khi trẻ chuyển từ chế độ bú mẹ hoàn toàn sang bắt đầu ăn dặm, lượng axit béo không bão hòa đa chuỗi dài nhóm omega-3 đưa vào cơ thể thường có xu hướng sụt giảm [1]. Nguyên nhân là các món bột, cháo ban đầu thường ít chất béo đặc hiệu hơn sữa mẹ.
Lúc này, việc chọn loại chất béo trộn vào cháo cho con đóng vai trò bù đắp khoảng trống. Các loại dầu thực vật thông thường hoặc nhũ tương từ đậu nành, cây rum và dầu oliu chủ yếu giàu axit béo nhóm omega-6 hoặc các chất béo khác mà hoàn toàn không chứa DHA [2]. Do khả năng tự tổng hợp DHA của cơ thể trẻ nhỏ còn rất hạn chế, nguồn DHA tạo sẵn từ thực phẩm như cá hồi hoặc dầu cá trở thành yếu tố đáng lưu tâm [1].
Thử nghiệm ăn dặm với cá hồi và dầu thực vật nói gì?
Để kiểm chứng hiệu quả của chất béo trong bữa ăn dặm, một thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng công bố năm 2016 (nghiên cứu PINGU tại Đức) đã theo dõi trẻ sinh đủ tháng khỏe mạnh từ giai đoạn bắt đầu ăn dặm lúc 4 đến 6 tháng tuổi cho đến khi tròn 10 tháng tuổi [1]. Trẻ được chia ngẫu nhiên thành ba nhóm dùng bữa ăn dặm chế biến sẵn: một nhóm dùng dầu hạt cải giàu ALA (axit alpha-linolenic - một tiền chất omega-3 thực vật), một nhóm ăn cá hồi 2 lần mỗi tuần để cung cấp DHA tạo sẵn, và nhóm đối chứng dùng dầu ngô giàu axit linoleic [1].
Sau thời gian can thiệp, dữ liệu hoàn chỉnh về axit béo trong hồng cầu của 158 trẻ và trong huyết tương của 155 trẻ đã được phân tích [1]. Kết quả cho thấy nhóm trẻ ăn cá hồi 2 lần mỗi tuần có tỷ lệ phần trăm EPA (axit eicosapentaenoic), DHA và tổng lượng axit béo omega-3 chuỗi dài trong hồng cầu lẫn huyết tương cao hơn rõ rệt so với nhóm đối chứng [1].
Ngược lại, nhóm dùng dầu thực vật (dầu hạt cải giàu ALA) tuy có tăng mức ALA và tăng tổng hợp EPA nội sinh trong hồng cầu, nhưng nồng độ DHA lại không khác biệt so với nhóm dùng dầu ngô [1]. Các nhà nghiên cứu kết luận rằng việc ăn cá béo thường xuyên trong thời kỳ ăn dặm giúp duy trì và nâng cao mức EPA, DHA cho trẻ, ngăn chặn đà sụt giảm DHA khi giảm bú mẹ [1].
Dầu cá đối đầu dầu oliu: Kết quả bất ngờ sau 6 năm theo dõi
Nhiều chế phẩm dầu cá trên thị trường được quảng cáo giúp tăng trí thông minh và nhận thức cho trẻ [3]. Để kiểm tra tác dụng thực sự lâu dài, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi công bố năm 2020 đã thực hiện trên 420 trẻ sinh đủ tháng khỏe mạnh, chủ yếu bú sữa mẹ [3]. Ngay từ khi sinh ra đến lúc 6 tháng tuổi, trẻ được cho uống hằng ngày dầu cá (chứa ít nhất 250 mg DHA và ít nhất 60 mg EPA) hoặc giả dược là dầu oliu [3].
Khi các bé đạt độ tuổi trung bình là 6 tuổi (độ lệch chuẩn 7 tháng), nhóm nghiên cứu tiến hành đánh giá lại trên 335 trẻ về khả năng ngôn ngữ, chức năng điều hành, chỉ số thông minh tổng quát (IQ) và hành vi [3]. Kết quả cho thấy không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê nào giữa nhóm uống dầu cá và nhóm uống dầu oliu ở các chỉ số nhận thức thần kinh chính [3].
Đáng chú ý, thông qua bảng câu hỏi khảo sát phụ huynh, việc bổ sung dầu cá trực tiếp giai đoạn sơ sinh lại liên quan đến các hành vi hướng ngoại tiêu cực và hành vi chống đối/thách thức nhiều hơn, đặc biệt thể hiện rõ ở các bé trai [3]. Nghiên cứu năm 2020 này chỉ ra rằng với trẻ sinh đủ tháng khỏe mạnh và bú mẹ là chính, việc uống thêm thực phẩm chức năng dầu cá không mang lại lợi ích nhận thức hay hành vi lúc 6 tuổi so với dùng dầu oliu [3].
Tác động qua sữa mẹ và vai trò với trẻ sinh non
Trước khi trẻ ăn dặm, nguồn DHA và chất béo phụ thuộc lớn vào dự trữ của người mẹ [2]. Một thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng năm 2007 trên 98 phụ nữ mang thai từ tuần thứ 20 đến khi sinh đã so sánh việc uống dầu cá (chứa 2,2 g DHA và 1,1 g EPA) với uống dầu oliu [5]. Sữa của các bà mẹ uống dầu cá có tỷ lệ DHA và EPA cao hơn ở thời điểm 3 ngày và 6 tuần sau sinh, nhưng đến tháng thứ 6 thì sự khác biệt này không còn rõ rệt [5]. Dù vậy, mức DHA của trẻ lúc 1 tuổi có liên quan trực tiếp đến hàm lượng DHA trong sữa mẹ ở các mốc 3 ngày, 6 tuần và 6 tháng sau sinh [5]. Nồng độ EPA và DHA trong sữa mẹ cũng tương quan thuận với điểm số phát triển của trẻ, bao gồm khả năng phối hợp tay và mắt [5].
Một nghiên cứu khác năm 2004 tại Đan Mạch trên các bà mẹ đang cho con bú có lượng ăn cá thấp hơn mức trung vị quốc gia cũng so sánh nhóm mẹ dùng dầu cá vi nang (1,3 g/ngày omega-3 chuỗi dài) và nhóm dùng dầu oliu trong 4 tháng đầu sau sinh, với 97 trẻ hoàn thành thử nghiệm (44 trẻ nhóm dầu oliu, 53 trẻ nhóm dầu cá) và 47 trẻ nhóm tham chiếu [6]. Nhóm mẹ dùng dầu cá có lượng DHA trong sữa sau 4 tháng tăng gấp 3 lần và DHA trong màng hồng cầu của con tăng gần 50% so với ban đầu [6]. Tuy thị lực của trẻ không khác biệt đáng kể giữa hai nhóm phân bổ ngẫu nhiên, nhưng tính chung, những trẻ có mức DHA hồng cầu cao hơn lúc 4 tháng tuổi sẽ có thị lực tốt hơn [6].
Về tăng trưởng thể chất, một tổng quan năm 2012 ghi nhận trong một thử nghiệm ngẫu nhiên mù đôi, các bà mẹ đang cho con bú được bổ sung dầu cá hoặc dầu oliu trong 4 tháng và theo dõi con đến 2,5 tuổi [7]. Trẻ thuộc nhóm mẹ dùng dầu cá có vòng đầu lớn hơn và chỉ số khối cơ thể (BMI) cao hơn nhóm dầu oliu lúc 2,5 tuổi [7]. Ngoài ra, ở các bà mẹ sinh con lần đầu tại Mexico, việc bổ sung 400 mg DHA từ tảo mỗi ngày ở nửa sau thai kỳ giúp trẻ sinh ra nặng cân hơn, vòng đầu lớn hơn và cao hơn lúc 18 tháng tuổi so với nhóm mẹ dùng dầu oliu [7]. Tuy nhiên, hiệu quả này không xuất hiện ở phụ nữ sinh con rạ, hoặc trong một nghiên cứu khác khi mẹ dùng dầu cá (1,1 g EPA và 2,2 g DHA/ngày) so với dầu oliu từ tuần 18-20 thai kỳ thì kích thước tăng trưởng của trẻ lúc 2,5 tuổi là tương đương nhau [7].
Sự khác biệt giữa dầu cá và dầu oliu thể hiện rõ nhất ở nhóm trẻ sinh non cực nhẹ cân — đối tượng thiếu hụt dự trữ lipid từ quý 3 thai kỳ [2]. Các nghiên cứu năm 2011 và 2014 so sánh việc truyền tĩnh mạch nhũ tương chất béo có thêm dầu cá (phối hợp đậu nành, dầu oliu và dầu cá) với nhũ tương chuẩn chỉ có dầu đậu nành và dầu oliu (không chứa DHA) ngay từ ngày đầu sau sinh ở trẻ dưới 1500 g hoặc dưới 1250 g [2]. Trong thử nghiệm tiến cứu ngẫu nhiên năm 2014 trên 130 trẻ dưới 1250 g (60 trẻ nhóm có dầu cá, 70 trẻ nhóm chỉ có đậu nành và dầu oliu), nhóm có dầu cá giúp tăng DHA huyết tương gấp 2,9 lần vào ngày thứ 7 và 14, tăng DHA hồng cầu gấp 4,5 lần vào ngày thứ 7 và 2,7 lần vào ngày thứ 14 [8]. Kết quả là trẻ giảm rõ rệt nguy cơ ứ mật (3 trẻ so với 20 trẻ) và giảm nguy cơ mắc bệnh võng mạc trẻ sinh non nặng phải can thiệp laser (9 trẻ so với 22 trẻ) [8]. Các phân tích năm 2011 trên 337 trẻ (152 trẻ nhóm nghiên cứu, 185 trẻ nhóm chứng) và 84 trẻ (40 trẻ nhóm dầu cá, 44 trẻ nhóm chứng lịch sử) cũng cho kết quả tương đồng về độ an toàn và giảm biến chứng ứ mật hoặc can thiệp laser mắt [2], [4].
Hiểu lầm thường gặp khi chọn dầu cho bé
Hiểu lầm phổ biến nhất là cho rằng các loại dầu thực vật cao cấp đều có thể thay thế hoàn toàn mỡ cá trong việc cung cấp DHA. Thực tế, dầu oliu hay dầu đậu nành không hề chứa DHA [2]. Ngay cả loại dầu thực vật giàu tiền chất omega-3 ALA như dầu hạt cải khi trộn vào đồ ăn dặm cũng chỉ giúp cơ thể bé tăng tổng hợp EPA chứ không làm tăng mức DHA trong máu như khi ăn cá hồi trực tiếp [1].
Hiểu lầm thứ hai là tâm lý "càng bổ sung nhiều dầu cá tinh chế càng thông minh". Như thử nghiệm theo dõi suốt 6 năm đã chứng minh, ở trẻ sinh đủ tháng khỏe mạnh và bú mẹ đầy đủ, việc cho uống thêm dầu cá liều cao mỗi ngày trong 6 tháng đầu đời không hề làm tăng IQ hay khả năng ngôn ngữ so với nhóm dùng dầu oliu [3].
Ai nên thận trọng?
Phụ huynh có con sinh đủ tháng, khỏe mạnh và đang bú sữa mẹ không nên tự ý mua các loại viên uống hay dung dịch dầu cá liều cao để ép bé uống thêm ngay từ giai đoạn sơ sinh [3]. Nghiên cứu đã ghi nhận mối liên hệ giữa việc bổ sung dầu cá trực tiếp kiểu này với một số vấn đề hành vi chống đối hoặc hướng ngoại tiêu cực khi trẻ lên 6 tuổi, nhất là ở bé trai [3].
Đối với trẻ sinh non, trẻ nhẹ cân dưới 1500 g hoặc có bệnh lý nền đường tiêu hóa, gan mật, thị giác, việc sử dụng chất béo y tế cần do bác sĩ chỉ định [2]. Các số liệu về truyền nhũ tương dầu cá kết hợp dầu oliu trong bài là can thiệp tĩnh mạch tại bệnh viện cho trẻ sinh non, tuyệt đối không phải là việc tự uống dầu ở nhà [8]. Khi trẻ có cơ địa dị ứng hoặc đang dùng thuốc điều trị, cha mẹ cần hỏi ý kiến bác sĩ nhi khoa trước khi thêm bất kỳ thực phẩm mới hay chế phẩm bổ sung nào.
Áp dụng thực tế trong gian bếp ăn dặm
Thay vì đặt dầu oliu và dầu cá hồi lên bàn cân để loại bỏ một trong hai, phụ huynh nên phối hợp cả nguồn thực phẩm giàu DHA tự nhiên và dầu thực vật trong thực đơn ăn dặm từ lúc 4-6 tháng tuổi trở đi [1].
Cách hiệu quả và an toàn đã được kiểm chứng để giữ vững mức DHA trong máu cho bé ăn dặm là cho trẻ ăn cá béo như cá hồi khoảng 2 bữa mỗi tuần [1]. Phần thịt cá hồi xay nhuyễn nấu cháo vừa cung cấp đạm, vừa cung cấp trực tiếp DHA và EPA giúp cơ thể bé hấp thu ngay mà không cần qua bước chuyển hóa trung gian [1].
Vào những ngày trẻ ăn thịt heo, thịt bò, thịt gà hoặc rau củ, mẹ hoàn toàn có thể trộn thêm một lượng nhỏ dầu oliu hoặc dầu hạt cải vào bát bột, cháo sau khi nấu chín. Dầu thực vật sẽ đóng vai trò cung cấp năng lượng, hòa tan vitamin và hỗ trợ tổng hợp EPA nội sinh [1]. Ngoài ra, nếu mẹ vẫn duy trì cho bé bú song song với ăn dặm, việc mẹ ăn cá thường xuyên cũng là cách tự nhiên giúp duy trì lượng DHA truyền qua sữa cho con [6].
Một chế độ ăn dặm cân bằng không nằm ở một chai dầu đắt tiền duy nhất. Duy trì bú mẹ, cho bé ăn cá hồi 2 lần mỗi tuần xen kẽ các bữa ăn trộn dầu thực vật như dầu oliu chính là công thức khoa học, kinh tế và an toàn cho não bộ của trẻ [1].
