Nhiều phụ huynh áp dụng chế độ ăn hạn chế tinh bột (low-carb) cho gia đình và băn khoăn liệu trẻ nhỏ có bị kiệt sức khi vui chơi ngoài trời hay không. Câu trả lời ngắn gọn là việc thiếu hụt carbohydrate rất dễ dẫn đến mệt mỏi sớm khi hoạt động thể lực cường độ cao, nhưng kết luận này hiện dựa trên các nghiên cứu ở người trưởng thành và động vật, chưa có thử nghiệm đo lường trực tiếp trên trẻ mầm non.

Các dữ liệu y học hiện nay tập trung vào vận động viên và mô hình chuột thực nghiệm. Chưa có nghiên cứu nào chứng minh trực tiếp mức độ tiêu hao năng lượng hay suy giảm thể lực ở trẻ em mầm non khi ăn ít carb. Dù vậy, các nguyên lý sinh lý học về chuyển hóa cơ bản vẫn cung cấp những chỉ dấu quan trọng về vai trò của đường bột đối với cơ bắp.

Glycogen và năng lượng cơ bắp: Cơ chế hoạt động

Cơ thể tích trữ carbohydrate dưới dạng glycogen tại gan và các sợi cơ [1], [2]. Khi vận động ở cường độ trung bình (30-65% VO2 peak), chất béo là nguồn cung cấp năng lượng chính [1]. Tuy nhiên, khi hoạt động tăng lên cường độ cao (khoảng 70% VO2max), đường huyết và lượng glycogen dự trữ trở thành nguồn nhiên liệu đầu tiên được cơ xương huy động [1].

Khi lượng glycogen cạn kiệt, cơ thể không sản sinh đủ phân tử năng lượng ATP để duy trì sự co cơ [1]. Tình trạng này khiến hiệu suất vận động sụt giảm nhanh chóng, đồng thời gia tăng tốc độ phân hủy các mô trong cơ thể [1]. Sự suy giảm glycogen trong cơ bắp cũng được xác định là yếu tố liên quan trực tiếp đến cảm giác kiệt sức và làm tăng nguy cơ chấn thương thể chất [3].

Các nghiên cứu nói gì về chế độ ăn ít carb và thể lực?

Các bằng chứng khoa học hiện có chỉ ra mối liên hệ chặt chẽ giữa lượng carbohydrate tiêu thụ và khả năng vận động, nhưng toàn bộ đều thực hiện trên đối tượng trưởng thành hoặc động vật:

Nghiên cứu trên người lớn tập luyện: Một tổng quan hệ thống năm 2022 phân tích 6 thử nghiệm chéo trên người trưởng thành (độ tuổi trung bình 24) cho thấy việc tập luyện trong trạng thái nhịn đói hoặc thiếu hụt carbohydrate làm cạn kiệt glycogen nhanh hơn và làm giảm đáng kể tổng khối lượng vận động [4]. Một nghiên cứu khác khẳng định việc nạp carbohydrate trước khi vận động giúp duy trì đường huyết, tiết kiệm nguồn glycogen nội sinh và cải thiện hiệu suất các đợt chạy nước rút lặp lại ở nữ cầu thủ bóng đá [5].

Nghiên cứu trên quân nhân và vận động viên: Đánh giá năm 2022 về việc hạn chế carbohydrate trong chế độ ăn cho thấy sự suy giảm glycogen khiến khả năng thực hiện các bài tập hiếu khí bị cản trở [6]. Các khuyến nghị thể thao chỉ ra rằng vận động viên cần nạp từ 3 đến 10 g carbohydrate trên mỗi kg thể trọng mỗi ngày, thậm chí lên đến 5-12 g/kg/ngày đối với các bài tập cường độ cao để duy trì kho dự trữ cơ bắp [1], [7].

Thực nghiệm trên động vật: Một nghiên cứu năm 2021 trên chuột đực 6 tuần tuổi cho thấy việc bổ sung glucose ngay sau khi chạy máy tập giúp phục hồi 25,3% nồng độ glycogen cơ sau 60 phút [2]. Tuy nhiên, một nghiên cứu khác cùng năm trên chuột ghi nhận chế độ ăn nhiều carb (70% năng lượng) làm tăng protein vận chuyển glucose ở ruột non nhưng không tạo ra sự khác biệt về tốc độ phục hồi glycogen cơ và gan sau 30 phút vận động so với chế độ ăn carb vừa phải (50% năng lượng) [8].

Điều chưa biết: Khoảng trống nghiên cứu ở trẻ mầm non

Tất cả các con số định lượng về liều lượng (như 3-12 g carb/kg/ngày) hay tốc độ cạn kiệt glycogen đều đến từ nghiên cứu trên vận động viên, quân nhân và chuột [1], [6], [2]. Trích đoạn tài liệu hoàn toàn không có dữ liệu đo lường mức tiêu hao năng lượng, nồng độ glycogen hay ngưỡng chịu đựng thể lực ở trẻ mầm non.

Trẻ nhỏ có đặc điểm sinh lý, tốc độ chuyển hóa và cách thức vui chơi (vận động ngắt quãng, chạy nhảy tự do) rất khác so với vận động viên tập luyện liên tục. Do đó, việc suy diễn trực tiếp các khuyến nghị nạp carb hay phác đồ tải đường bột của người lớn sang trẻ mầm non là thiếu cơ sở khoa học.

Hiểu lầm thường gặp về việc cắt giảm tinh bột ở trẻ

Nhiều người tin rằng trẻ em có thể dễ dàng thích nghi với chế độ ăn ít tinh bột mà không ảnh hưởng đến thể lực. Khoa học chỉ ra rằng các hoạt động cường độ cao đòi hỏi huy động glycogen nhanh chóng [1]. Nếu thiếu hụt nguồn dự trữ này, cơ thể buộc phải huy động năng lượng kém hiệu quả hơn, dẫn đến tình trạng mệt mỏi, uể oải khi trẻ tham gia các trò chơi vận động mạnh ngoài trời [1], [3].

Một hiểu lầm khác là cần ép trẻ ăn một lượng đường thật lớn trước khi ra sân để có nhiều năng lượng. Việc nạp carbohydrate quá mức cần thiết không giúp gia tăng mức độ oxy hóa năng lượng, ngược lại còn có thể gây ra các vấn đề về rối loạn tiêu hóa [5].

Ai nên thận trọng khi điều chỉnh carbohydrate?

Phụ huynh tuyệt đối không nên tự ý áp dụng chế độ ăn hạn chế carbohydrate (low-carb hoặc ketogenic) cho trẻ em đang trong độ tuổi phát triển mà không có chỉ định y khoa. Trẻ nhỏ có nhu cầu năng lượng cao để tăng trưởng và duy trì các hoạt động thể chất hàng ngày. Bất kỳ sự thay đổi đột ngột nào về tỷ lệ dinh dưỡng đa lượng cũng cần được tham vấn từ bác sĩ nhi khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng.

Những trẻ thường xuyên tham gia các hoạt động thể thao ngoài trời kéo dài trên 60 phút hoặc vận động cường độ cao lặp đi lặp lại cần được chú ý bổ sung năng lượng đầy đủ để tránh nguy cơ kiệt sức và chấn thương [3].

Gợi ý chế độ dinh dưỡng hợp lý cho trẻ vận động

Để hỗ trợ trẻ vui chơi ngoài trời năng động, chế độ ăn nên ưu tiên các nguồn carbohydrate chất lượng cao và giàu vi chất dinh dưỡng. Các thực phẩm như khoai tây, ngũ cốc, bánh mì, rau củ và trái cây tươi cung cấp đồng thời cả tinh bột phức hợp lẫn đường đơn dễ hấp thu [7].

Một bữa ăn nhẹ chứa lượng carbohydrate vừa phải trước khi trẻ chạy nhảy ngoài trời sẽ giúp ổn định lượng đường trong máu và hỗ trợ bảo toàn nguồn năng lượng dự trữ [5], [3]. Sau những buổi vận động mệt nhoài, việc cung cấp bữa ăn giàu dinh dưỡng kết hợp tinh bột và nước uống sẽ giúp cơ thể nhanh chóng phục hồi trạng thái thể lực [7].