Nhiều bậc phụ huynh lần đầu chăm con nhỏ thường hoang mang khi thấy trẻ sơ sinh bú mẹ đi ngoài từ 5 đến 7 lần mỗi ngày, phân sệt lỏng kèm các hạt lợn cợn màu vàng. Tình trạng này dân gian hay gọi là phân "hoa cà hoa cải", khiến không ít gia đình lo lắng mua men vi sinh hoặc thuốc cầm tiêu chảy cho con uống.
Tuy nhiên, đây hoàn toàn là hiện tượng sinh lý bình thường của trẻ bú mẹ hoàn toàn trong những tháng đầu đời, không phải tiêu chảy bệnh lý. Nếu trẻ vẫn bú tốt, tăng cân đều đặn và không kèm theo các triệu chứng cảnh báo như sốt, nôn trớ hay li bì, cha mẹ không cần can thiệp bất kỳ loại thuốc nào.
Hiện tượng phân hoa cà hoa cải và đặc điểm phân sinh lý
Sữa mẹ chứa lượng lớn đường lactose, nước và các kháng thể tự nhiên giúp hệ tiêu hóa của trẻ hoạt động trơn tru. Ở trẻ bú mẹ hoàn toàn khoảng một tháng tuổi, phân thường có tính chất sệt mềm hoặc lỏng, thỉnh thoảng xuất hiện phân nhiều nước [1]. Giai đoạn từ sơ sinh đến 6 tháng tuổi, phân lỏng sệt và phân mềm nhão xuất hiện với tần suất ngang nhau, đôi khi phân lỏng như nước vẫn có thể xảy ra ngẫu nhiên mà không phải bệnh lý [1].
Bên cạnh đó, phân của trẻ bú mẹ thường có màu vàng đặc trưng và mềm hơn đáng kể so với trẻ dùng sữa công thức [2]. Những hạt lợn cợn màu trắng đục hoặc vàng nhạt lẫn trong phân thực chất là cặn sữa chưa tiêu hóa hết kết hợp với dịch nhầy sinh lý, hoàn toàn không gây hại cho sức khỏe của trẻ.
Trái ngược với trẻ bú sữa mẹ, những trẻ sử dụng sữa công thức thường đi phân thành khuôn mềm hoặc cứng hơn, tỷ lệ phân lỏng nhiều nước thấp hơn đáng kể [1]. Trẻ bú mẹ cũng rất hiếm khi gặp phải tình trạng phân cứng hoặc táo bón thực sự trong những tháng đầu đời [3].
Tần suất đi ngoài của trẻ bú mẹ qua các con số thực nghiệm
Tần suất đi tiêu của trẻ bú mẹ có sự biến thiên rất lớn tùy thuộc vào từng tuần tuổi. Một nghiên cứu theo dõi đoàn hệ tiến cứu trên 1.052 trẻ đủ tháng khỏe mạnh năm 2024 cho thấy số lần đi tiêu đạt đỉnh cao nhất vào tuần thứ 3 sau sinh với trung vị là 4 lần mỗi ngày [4]. Ở mọi thời điểm trong 17 tuần đầu đời, tần suất đi tiêu của trẻ bú mẹ luôn cao hơn trẻ bú sữa công thức, cụ thể đến tuần 17 trẻ bú mẹ vẫn đi trung vị 2 lần mỗi ngày trong khi nhóm dùng sữa công thức chỉ đi trung vị 1,1 lần mỗi ngày [4].
Một nghiên cứu khác thực hiện năm 2014 trên 125 trẻ bú mẹ cũng ghi nhận số lần đi ngoài cao nhất rơi vào ngày thứ 15 sau sinh với trung vị lên tới 6 lần mỗi ngày [5]. Con số này giảm dần theo độ tuổi, còn 4 lần mỗi ngày ở tháng thứ nhất, 3 lần mỗi ngày ở tháng thứ hai và duy trì mức trung vị 2 lần mỗi ngày từ tháng thứ 3 đến tháng thứ 12 [5]. Nghiên cứu này cũng chỉ rõ trong 5 tháng đầu đời, trẻ bú mẹ hoàn toàn đi ngoài nhiều lần hơn hẳn so với trẻ dùng chế độ ăn hỗn hợp giữa sữa mẹ và sữa công thức [5].
Năm 2019, một nghiên cứu tại Bệnh viện Đại học Lille (Pháp) so sánh sự khác biệt trong 3 tháng đầu đời cũng cho kết quả tương tự [6]. Trong tháng đầu tiên, nhóm bú mẹ hoàn toàn đi tiêu trung bình 4,9 lần mỗi ngày, cao hơn mức 2,3 lần của nhóm bú sữa công thức [6]. Sang tháng thứ hai, con số này ở nhóm bú mẹ là 3,2 lần mỗi ngày so với 1,6 lần ở nhóm bú sữa công thức, đồng thời phân của trẻ bú mẹ lỏng hơn liên tục trong 3 tháng đầu [6].
Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng năm 2019 cũng xác nhận trẻ bú mẹ ở thời điểm ban đầu có tần suất đi ngoài trung vị là 6,0 lần mỗi ngày, sau đó giảm dần về khoảng 2,0 lần mỗi ngày ở cuối giai đoạn nghiên cứu [3].
Tiêu chuẩn chẩn đoán và sự nhầm lẫn giữa sinh lý với tiêu chảy
Nhiều phụ huynh và thậm chí cả nhân viên y tế thường áp dụng máy móc định nghĩa tiêu chảy thông thường để chẩn đoán cho trẻ sơ sinh. Theo nghiên cứu năm 2019, nếu áp dụng tiêu chuẩn định nghĩa tiêu chảy của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) dựa thuần túy trên số lần đi ngoài phân lỏng, tỷ lệ trẻ bú mẹ khỏe mạnh bị "gán mác" tiêu chảy dao động từ 17,0% đến 29,9% trong suốt thời gian theo dõi [3].
Mặc dù có tỷ lệ bị tính là tiêu chảy theo tiêu chuẩn WHO cao như vậy, chỉ số phát triển thể chất của các bé bú mẹ này lại hoàn toàn bình thường [3]. Giá trị điểm z (z-score) của các chỉ số cân nặng theo tuổi, chiều dài theo tuổi, cân nặng theo chiều dài và vòng đầu theo tuổi của nhóm bú mẹ đều nằm sát mức chuẩn số 0, dao động trong biên độ an toàn từ âm 0,5 đến dương 0,5 [3]. Điều này chứng minh rằng việc đi ngoài nhiều lần phân lỏng không hề ảnh hưởng đến khả năng hấp thu dinh dưỡng và sự lớn lên khỏe mạnh của trẻ [3].
Ngoài ra, số lần đi ngoài còn có mối tương quan nghịch với lượng phân mỗi lần thải ra [2]. Trẻ bú mẹ đi nhiều lần nhưng mỗi lần lượng phân thường rất ít, khác hẳn với tiêu chảy bệnh lý vốn thải ra lượng dịch ồ ạt [2].
Lượng phân và thói quen đi tiêu ban đêm: Thước đo phân biệt quan trọng
Để phân biệt khách quan giữa tình trạng đi ngoài nhiều lần phân lỏng sinh lý và bệnh tiêu chảy thực sự ở trẻ nhỏ, các nhà khoa học đã tiến hành đánh giá chi tiết nhiều yếu tố lâm sàng [7]. Nghiên cứu năm 2010 chỉ ra rằng đối với trẻ trên 2 tháng tuổi, việc đi ngoài vào ban đêm là một yếu tố phân biệt rất quan trọng [7]. Trẻ bú mẹ có thể đi tiêu vào ban đêm trong giai đoạn sơ sinh sớm, nhưng lượng phân khi đó thường rất ít hoặc tần suất rất thưa [7]. Sau giai đoạn sơ sinh sớm, nếu trẻ tiếp tục đi tiêu đêm nhiều lần thì cần chú ý phân biệt với bệnh lý [7].
Yếu tố mang tính quyết định nhất để định nghĩa tiêu chảy khách quan ở trẻ chính là điểm số lượng phân thải ra [7]. Lượng phân có thể được ước lượng dễ dàng bằng kích thước lòng bàn tay của người mẹ để phân biệt tình trạng phân lỏng sinh lý với bệnh lý tiêu chảy [7].
Kết quả nghiên cứu năm 2010 khẳng định tất cả các trường hợp có điểm số lượng phân trên 7 điểm mỗi ngày đều thuộc nhóm mắc bệnh tiêu chảy [7]. Do đó, mốc 7 điểm lượng phân mỗi ngày được xem là tiêu chuẩn định lượng chuẩn xác để phân biệt giữa phân lỏng sinh lý và tiêu chảy bệnh lý [7].
Giải mã màu sắc phân và hiện tượng xuất hiện tia máu
Màu sắc phân của trẻ sơ sinh cũng là vấn đề khiến nhiều cha mẹ hoang mang lo lắng. Trong 17 tuần đầu đời, màu sắc phân chủ đạo của trẻ thường là màu vàng hoặc nâu nhạt [4]. Tuy nhiên, có tới 47,4% trẻ nhỏ xuất hiện tình trạng phân có màu xanh lá cây chiếm ưu thế trong ít nhất một tuần [4].
Tỷ lệ đi phân màu xanh này tương đương nhau giữa nhóm bú sữa mẹ (chiếm 47,7%) và nhóm bú sữa công thức (chiếm 45,2%) [4]. Nghiên cứu cũng xác nhận phân màu xanh có liên quan trực tiếp đến tần suất đi tiêu nhiều hơn và là một hiện tượng sinh lý hoàn toàn lành tính, không phản ánh tình trạng bệnh lý hay khó chịu ở trẻ [4]. Ở nhóm trẻ bú sữa công thức, khoảng 50% số mẫu phân ghi nhận ở thời điểm 3 tháng tuổi có màu xanh [2].
Về hiện tượng có tia máu, nghiên cứu năm 2024 chỉ ra rằng có 9,3% trẻ sơ sinh đủ tháng khỏe mạnh từng xuất hiện vệt máu thoáng qua trong phân và 5,2% có máu tái diễn mà không có sự thay đổi về độ đặc của phân [4]. Nếu trẻ xuất hiện phân lỏng kèm nhầy máu mà thói quen đi tiêu đột ngột thay đổi kèm theo sốt thì có thể nghĩ tới nhiễm trùng đường ruột [7].
Ngược lại, nếu trẻ đi ngoài phân lỏng có nhầy máu nhưng vẫn phát triển bình thường, tăng cân tốt và không chậm phát triển thì nguyên nhân hàng đầu thường là viêm trực tràng đại tràng do dị ứng [7].
Dấu hiệu nhận diện viêm dạ dày ruột cấp và tiêu chảy bệnh lý
Khi trẻ thực sự mắc bệnh tiêu chảy cấp tính, các triệu chứng đi kèm thường xuất hiện rầm rộ thay vì chỉ đơn thuần là phân hoa cà hoa cải. Một nghiên cứu năm 2013 trên 76 bệnh nhi nhập viện vì viêm dạ dày ruột cấp cho thấy sốt và nôn trớ là hai triệu chứng phối hợp phổ biến nhất, xuất hiện lần lượt ở 82,9% và 73,7% số trẻ [8].
Khoảng 74% số trẻ bị viêm dạ dày ruột cấp có triệu chứng nôn trớ xuất hiện đồng thời cùng với tiêu chảy [8]. Trong nhóm bệnh nhi này, có 30,3% trẻ đi ngoài từ 6 đến 10 lần mỗi ngày và 68,4% trẻ có tần suất đi tiêu từ 5 lần trở xuống mỗi ngày [8]. Tần suất đi ngoài ở bệnh nhân tiêu chảy cấp không hề liên quan đến mức độ nôn trớ [8].
Đáng chú ý, nghiên cứu năm 2013 cũng nhấn mạnh vai trò bảo vệ tuyệt vời của sữa mẹ đối với hệ tiêu hóa non nớt [8]. Trong số 17 trẻ từ 0 đến 6 tháng tuổi phải nhập viện vì tiêu chảy cấp, toàn bộ 100% đều không được bú mẹ hoàn toàn [8]. Tỷ lệ trẻ được nuôi bằng sữa mẹ hoàn toàn chỉ chiếm 16,7% trong tổng số trẻ mắc viêm dạ dày ruột cấp được phân tích [8].
Cha mẹ cần đưa trẻ đến cơ sở y tế ngay nếu trẻ đi ngoài phân lỏng nhiều nước kèm theo các dấu hiệu nguy hiểm: sốt cao, nôn trớ liên tục, phân có mùi tanh thối bất thường hoặc lẫn nhiều máu tươi, trẻ lười bú, khóc không có nước mắt, mắt trũng sâu hoặc li bì khó đánh thức.
Chăm sóc và theo dõi trẻ bú mẹ tại nhà đúng cách
Để chăm sóc trẻ bú mẹ hoàn toàn có phân lỏng sinh lý, điều quan trọng nhất là cha mẹ cần giữ tâm lý bình tĩnh và tránh can thiệp thuốc không cần thiết. Trẻ bú mẹ có thể đi ngoài nhiều lần nhưng cơ thể vẫn bù trừ tốt nhờ nguồn dinh dưỡng và lượng kháng thể dồi dào trong sữa mẹ.
Việc cần làm hàng ngày là theo dõi biểu đồ tăng trưởng cân nặng của trẻ theo định kỳ. Nếu bé vẫn tăng cân đều, bú mẹ tốt, ngủ ngoan và linh hoạt thì tính chất phân lỏng hoa cà hoa cải hoàn toàn không đáng lo ngại.
Cha mẹ cũng cần lưu ý hiện tượng giảm số lần đi ngoài sinh lý sau giai đoạn đi tiêu nhiều. Nghiên cứu cho thấy có 28% trẻ bú mẹ hoàn toàn từng trải qua giai đoạn đi tiêu rất thưa, thậm chí nhiều ngày hoặc nhiều tuần mới đi một lần mà không phải táo bón, cao gấp 3,5 lần so với trẻ bú sữa công thức [6]. Tần suất đi ngoài có thể giảm một nửa vào tháng thứ hai, với tỷ lệ trẻ đi ngoài dưới 1 lần mỗi ngày đạt 24,8% [5]. Do đó, việc trẻ đi ít lần hay nhiều lần đơn thuần không thể dùng làm tiêu chí duy nhất để kết luận trẻ bị bệnh hay táo bón [5].
Nhìn chung, phân lỏng hoa cà hoa cải và đi ngoài nhiều lần là phản ánh tự nhiên của hệ tiêu hóa khỏe mạnh ở trẻ bú mẹ hoàn toàn. Cha mẹ không nên tự ý cho trẻ dùng men tiêu hóa hay thuốc cầm tiêu chảy khi chưa có chỉ định của bác sĩ chuyên khoa. Hãy duy trì việc cho con bú mẹ hoàn toàn theo nhu cầu và chỉ đưa trẻ đi khám khi xuất hiện các dấu hiệu nhiễm trùng hoặc mất nước bệnh lý.
