Nhiều bậc phụ huynh khi nhận kết quả chẩn đoán con bị dị ứng đạm sữa bò thường rơi vào tâm lý hoang mang, lo lắng trẻ sẽ bị còi cọc, thấp lùn do thiếu hụt nguồn canxi quen thuộc nhất. Câu hỏi đặt ra là làm thế nào để đảm bảo hệ xương răng của trẻ phát triển toàn diện mà không kích hoạt các phản ứng dị ứng nguy hiểm.

Để giải quyết vấn đề này, trẻ kiêng hoàn toàn sữa bò cần được bổ sung canxi và vitamin D thông qua hai trụ cột chính: sữa mẹ (với chế độ ăn loại trừ của mẹ), sữa công thức chuyên biệt điều trị dị ứng và chế độ ăn dặm đa dạng kết hợp thuốc hoặc thực phẩm bổ sung vi chất dưới sự hướng dẫn y khoa.

Vai trò thiết yếu của sữa bò và nguy cơ tiềm ẩn khi kiêng khem

Trong thực đơn thông thường của trẻ nhỏ, sữa bò không chỉ cung cấp nguồn năng lượng dồi dào mà còn là nguồn cung cấp chủ yếu các dưỡng chất quan trọng như canxi, phốt pho, vitamin B2, vitamin B5, vitamin B12, vitamin D, protein và lipid [1]. Do đó, khi trẻ phải tuân thủ chế độ ăn kiêng hoàn toàn sữa bò để điều trị dị ứng, nguy cơ sụt giảm lượng hấp thu các chất dinh dưỡng này là rất lớn [1].

Nghiên cứu khảo sát trên nhóm trẻ 2 tuổi cho thấy trẻ thực hiện chế độ ăn không sữa bò có lượng năng lượng, chất béo, chất đạm, canxi, riboflavin (vitamin B2) và niacin thấp hơn đáng kể so với trẻ tiêu thụ sữa bình thường [2]. Dù gia đình có sử dụng một số sản phẩm thay thế sữa, hàm lượng canxi và riboflavin nạp vào cơ thể vẫn chưa đạt mức khuyến nghị hàng ngày [2].

Tại Nhật Bản, nghiên cứu năm 2023 trên 147 trẻ bị dị ứng thực phẩm cũng chỉ ra rằng mức độ kiêng sữa bò càng nghiêm ngặt thì lượng canxi, protein động vật và vitamin B2 hấp thu qua thức ăn càng giảm rõ rệt [3]. Điều này chứng minh rằng việc loại bỏ sữa bò khỏi thực đơn tạo ra một khoảng trống dinh dưỡng rất lớn mà bữa ăn thông thường khó lòng bù đắp đầy đủ nếu không có kế hoạch can thiệp bài bản [3].

Hệ xương chịu ảnh hưởng ra sao khi thiếu hụt canxi kéo dài?

Canxi là thành phần cốt lõi cấu tạo nên khung xương, và sự thiếu hụt canxi trong giai đoạn vàng phát triển có thể để lại những hệ lụy lâu dài đối với tầm vóc của trẻ [4], [5]. Thách thức lớn nhất trong việc kiểm soát dị ứng đạm sữa bò là cả bản thân bệnh lý lẫn chế độ ăn kiêng đều có thể dẫn đến tình trạng chậm tăng trưởng chiều cao, cân nặng và suy giảm khoáng hóa xương [5].

Một nghiên cứu theo dõi 9 trẻ từ 8 đến 17 tuổi bị dị ứng sữa bò trên 4 năm (đồng thời mắc hen suyễn điều trị bằng corticosteroid) so sánh với 343 trẻ khỏe mạnh đã ghi nhận hàm lượng khoáng chất trong xương (BMC) và mật độ khoáng xương (BMD) theo tuổi ở nhóm dị ứng đều suy giảm rõ rệt [4]. Chiều cao theo tuổi của nhóm trẻ này cũng giảm sút đáng kể, tuổi xương bị chậm phát triển trung bình 1,4 năm và mức tiêu thụ canxi từ thức ăn chỉ đạt khoảng 25% nhu cầu khuyến nghị [4].

Không chỉ làm giảm kích thước và chiều dài xương, chế độ ăn thiếu hụt sữa bò còn tác động đến quá trình chuyển hóa tế bào xương [6]. Phân tích dấu ấn sinh học tại Ba Lan trên 45 trẻ từ 2 đến 6 tuổi mắc dị ứng sữa bò kiêng sữa hoàn toàn cho thấy nồng độ sclerostin huyết thanh ở nhóm dị ứng thấp hơn có ý nghĩa (0,295 ng/ml so với 0,353 ng/ml ở trẻ khỏe mạnh) và tỷ lệ cytokine RANKL/OPG cao hơn đáng kể [6]. Những thay đổi này phản ánh sự biến động bất lợi trong chu chuyển xương và tái tạo mô xương khi cơ thể không nhận đủ dưỡng chất cần thiết [6].

Nghiên cứu khoa học nói gì về dinh dưỡng của trẻ dị ứng sữa?

Các nghiên cứu lâm sàng đã phân tích chi tiết tình trạng dinh dưỡng của trẻ dị ứng đạm sữa bò ở từng độ tuổi và nhóm can thiệp:

Nghiên cứu theo dõi dọc công bố năm 1992 thực hiện trên 19 trẻ (9 bé trai, 10 bé gái, độ tuổi bắt đầu trung bình là 2 tuổi) áp dụng chế độ ăn loại trừ sữa bò [7]. Các trẻ này đều có thêm dị ứng thực phẩm khác và 6 trẻ dị ứng cả đạm đậu nành [7]. Khi thay thế sữa bò bằng việc tăng lượng thức ăn khác kết hợp bổ sung canxi, kết quả sau các đợt theo dõi 3 tháng cho thấy chiều cao tương đối của trẻ vẫn bị chậm lại (từ -0,6 SD xuống -0,8 SD) và cân nặng tương đối giảm sút [7]. Đồng thời, có tới 8/19 trẻ bị giảm prealbumin huyết thanh bất thường, 12 trẻ có nồng độ kẽm trong máu thấp và một số trẻ thiếu hụt riboflavin [7]. Giới hạn của nghiên cứu này là cỡ mẫu nhỏ (19 trẻ) và phần lớn trẻ mắc đa dị ứng khiến việc can thiệp dinh dưỡng trở nên phức tạp hơn [7].

Nghiên cứu cắt ngang năm 2022 trên 57 trẻ (27 trẻ dị ứng sữa qua trung gian IgE và 30 trẻ khỏe mạnh) đánh giá khẩu phần ăn 24 giờ cho thấy trẻ dị ứng sữa vẫn có thể đạt mức khuyến nghị về protein tổng thể [8]. Tuy nhiên, nhóm trẻ dị ứng hoàn toàn không sử dụng sữa công thức chuyên biệt hay sản phẩm thay thế từ thực vật có lượng tiêu thụ protein (tính theo g/kg) và axit amin chuỗi nhánh BCAA (tính theo mg/kg) thấp hơn đáng kể so với nhóm có sử dụng [8]. Điều này cho thấy việc bổ sung đúng sản phẩm thay thế đóng vai trò sống còn trong việc bảo toàn chất lượng đạm và vi chất cho trẻ [8].

Tại Ba Lan, nghiên cứu năm 2013 trên 45 trẻ dị ứng sữa (2-6 tuổi) và 40 trẻ đối chứng ghi nhận khẩu phần canxi ở cả hai nhóm trẻ đều thiếu hụt so với chuẩn, nhưng lượng vitamin D ở nhóm trẻ dị ứng lại đạt khuyến nghị tốt hơn nhóm trẻ khỏe mạnh do phụ huynh có ý thức bổ sung bù đắp [6]. Mặc dù nồng độ canxi, phốt pho và 25-hydroxyvitamin D3 trong máu giữa hai nhóm tương đương nhau, sự khác biệt ở các dấu ấn chu chuyển xương cho thấy tình trạng thiếu hụt canxi từ khẩu phần ăn vẫn âm thầm gây áp lực lên hệ xương [6].

Những hiểu lầm tai hại: Nước cốt hạnh nhân và sữa từ động vật khác

Nhiều cha mẹ khi thấy con không uống được sữa bò liền vội vã chuyển sang các loại "sữa hạt" như sữa hạnh nhân, sữa yến mạch hoặc tìm kiếm các loại sữa động vật lạ vì nghĩ rằng chúng lành tính và tự nhiên. Tuy nhiên, các tài liệu hướng dẫn dinh dưỡng nhi khoa quốc tế cảnh báo rất rõ về sai lầm này [1].

Các loại thực phẩm như sữa hạnh nhân hoặc đồ uống thay thế từ thực vật không đáp ứng được nhu cầu dinh dưỡng đặc thù của trẻ nhỏ, do đó tuyệt đối không được dùng chúng làm sản phẩm thay thế sữa bò [1]. Đã có nhiều nghiên cứu ghi nhận các ca suy dinh dưỡng nghiêm trọng bắt nguồn từ việc phụ huynh tự ý sử dụng các loại đồ uống hạt bán sẵn trên thị trường để nuôi trẻ [1].

Đối với các loại sữa động vật có vú khác, chẳng hạn như sữa lừa, mặc dù hồ sơ protein của sữa lừa tương đồng với sữa mẹ và dung nạp tốt ở trẻ trên 12 tháng tuổi bị dị ứng sữa bò, loại sữa này lại có hàm lượng chất béo rất thấp, dẫn đến giá trị năng lượng thấp [1]. Điều này làm hạn chế khả năng sử dụng sữa lừa cho trẻ trong giai đoạn chỉ bú sữa hoàn toàn, và hiện vẫn chưa có thử nghiệm lâm sàng chuẩn mực nào đánh giá hiệu quả dinh dưỡng của sữa lừa trong năm đầu đời [1]. Do đó, việc tự ý đổi sang sữa dê, sữa cừu hay sữa lừa khi chưa có chỉ định y khoa là hết sức rủi ro [1].

Giải pháp thực phẩm thay thế giàu canxi và vitamin D an toàn

Để bù đắp lượng canxi và các vi chất bị thiếu hụt, cha mẹ cần xây dựng lộ trình thay thế khoa học dựa trên từng giai đoạn phát triển của trẻ:

Thứ nhất, sữa mẹ luôn là nguồn dinh dưỡng tối ưu được khuyến cáo hàng đầu cho trẻ mắc mọi loại dị ứng thực phẩm [1]. Nếu trẻ có biểu hiện dị ứng qua bú mẹ, người mẹ cần thực hiện chế độ ăn loại bỏ hoàn toàn đạm sữa bò dưới sự tư vấn của chuyên gia [1].

Thứ hai, trường hợp mẹ không thể hoặc không muốn cho con bú, trẻ bắt buộc phải sử dụng sữa công thức thích ứng chuyên biệt cho việc quản lý dị ứng đạm sữa bò trong suốt thời kỳ nhũ nhi và kéo dài sau đó nếu bệnh chưa thoái lui [5]. Việc lựa chọn sữa công thức nào cần căn cứ vào tình trạng lâm sàng, độ tuổi, đặc tính dinh dưỡng, mức độ gây dị ứng còn lại và tính ngon miệng [1]. Các sản phẩm này đã được tính toán cân bằng về hàm lượng canxi, vitamin D và protein tương đương hoặc tối ưu hơn sữa thông thường [1], [5].

Thứ ba, khi bước vào giai đoạn ăn dặm, phụ huynh có thể bổ sung các thực phẩm tự nhiên giàu canxi không chứa đạm sữa bò. Nghiên cứu tại Nhật Bản cho thấy phụ huynh của trẻ dị ứng sữa thường nỗ lực tìm kiếm thực phẩm thay thế, giúp trẻ nạp nhiều hơn các chất chống oxy hóa, protein thực vật, beta carotene, alpha tocopherol và chất béo không bão hòa đa [3]. Tuy nhiên, do canxi từ thực vật có tỷ lệ hấp thu thấp hơn, việc kết hợp đa dạng các nhóm thức ăn giàu khoáng chất là bắt buộc [3].

Đối với trẻ lớn hơn vẫn chưa khỏi dị ứng sữa bò, việc sử dụng sữa bò đã được nướng hoặc xử lý nhiệt ở nhiệt độ đủ cao có thể được trẻ dung nạp tốt, giúp giảm bớt sự khắt khe của chế độ ăn kiêng và cải thiện lượng canxi nạp vào cơ thể [5]. Tuy nhiên, phương pháp này chỉ được thử nghiệm khi có hướng dẫn và giám sát y tế chặt chẽ [5].

Nhóm trẻ cần đặc biệt thận trọng và theo dõi sát sao

Không phải mọi đứa trẻ dị ứng đạm sữa bò đều có nguy cơ suy giảm mật độ xương như nhau. Chuyên gia y tế khuyến cáo cần đặc biệt chú ý đến nhóm trẻ có đồng thời nhiều yếu tố nguy cơ gây suy yếu mật độ khoáng xương [5]:

  • Trẻ mắc đa dị ứng thực phẩm: Trẻ dị ứng sữa bò kèm theo dị ứng trứng, đậu nành hoặc các loại hạt thường phải kiêng khem nhiều nhóm thực phẩm cùng lúc, dẫn tới nguy cơ suy dinh dưỡng và thiếu hụt vi chất tăng gấp bội [5], [7], [2].
  • Trẻ bị thiếu hụt vitamin D hoặc ít tiếp xúc với ánh nắng mặt trời: Vitamin D đóng vai trò chìa khóa giúp vận chuyển canxi từ ruột vào máu và xương; thiếu vitamin D khiến canxi từ thức ăn không thể hấp thu hiệu quả [5].
  • Trẻ phải điều trị bằng thuốc chứa corticosteroid: Trẻ mắc kèm hen suyễn hoặc các bệnh viêm mạn tính phải dùng thuốc nhóm steroid kéo dài có nguy cơ cao bị chậm phát triển chiều cao, giảm mật độ khoáng xương và chậm tuổi xương [4], [5].
  • Trẻ bị bệnh chàm thể tạng (eczema) mức độ nặng: Tình trạng viêm mạn tính và hạn chế ăn uống nghiêm ngặt ở nhóm trẻ này làm tăng gánh nặng lên chuyển hóa xương [5].

Hướng dẫn áp dụng thực tế và bổ sung vi chất đúng cách

Để phòng ngừa tình trạng loãng xương, còi xương và chậm lớn, việc can thiệp dinh dưỡng cho trẻ dị ứng sữa bò cần thực hiện theo các bước cụ thể:

  • Luôn phối hợp với chuyên gia y tế: Việc thực hiện chế độ ăn kiêng cần có sự hướng dẫn của chuyên gia y tế đủ chuyên môn để đảm bảo sự phát triển xương tối ưu, đặc biệt là duy trì đủ lượng canxi [5]. Phụ huynh cần được tư vấn kỹ lưỡng về cách lựa chọn thực phẩm nhằm giảm thiểu nguy cơ thiếu hụt năng lượng, chất béo và chất đạm [2].
  • Chỉ định sản phẩm bổ sung vi chất: Khi khẩu phần ăn thông thường không thể đáp ứng đủ nhu cầu khuyến nghị, việc sử dụng các chế phẩm bổ sung canxi, vitamin D và riboflavin (vitamin B2) là cần thiết và được khuyến cáo rõ ràng [4], [2].
  • Đo lường và đánh giá định kỳ: Trẻ kiêng sữa bò kéo dài cần được kiểm tra sức khỏe, đánh giá các chỉ số nhân trắc (chiều cao, cân nặng) và làm các xét nghiệm vi chất định kỳ để kịp thời phát hiện tình trạng sụt giảm protein, kẽm hay bất thường men xương [7].
  • Tránh kéo dài kiêng khem không cần thiết: Khi trẻ đã dung nạp được sữa (hết dị ứng), việc duy trì chế độ ăn kiêng kéo dài có thể gây ảnh hưởng xấu đến chất lượng bữa ăn và sự phát triển lâu dài của trẻ [5]. Do đó, trẻ cần được bác sĩ đánh giá lại theo thời gian để tái nạp sữa đúng thời điểm [5].

Chăm sóc trẻ dị ứng đạm sữa bò đòi hỏi sự kiên trì và hiểu biết khoa học từ phía cha mẹ. Bằng cách duy trì sữa mẹ đúng cách, sử dụng sữa công thức điều trị đạt chuẩn và chủ động bổ sung canxi, vitamin D theo chỉ định y tế, trẻ hoàn toàn có thể đạt được tầm vóc lý tưởng và hệ xương vững chắc.