Thời tiết giao mùa hoặc tiếp xúc với bụi phấn, lông thú cưng thường khiến nhiều người đối mặt với cảnh hắt hơi liên tục, ngứa mũi, chảy nước mũi và nghẹt thở. Để tìm kiếm giải pháp hỗ trợ bên cạnh thuốc tây, nhiều người đặt niềm tin vào các loại thực phẩm quen thuộc như hành tây hay táo vì chúng chứa dồi dào quercetin.

Các nghiên cứu khoa học cho thấy quercetin là một hợp chất thực vật thuộc nhóm flavonoid có đặc tính kháng viêm, chống oxy hóa và giúp điều hòa hoạt động giải phóng histamine tự nhiên [1], [2]. Tuy nhiên, việc ăn các thực phẩm này có thực sự dập tắt được các cơn dị ứng mũi hay không vẫn phụ thuộc chặt chẽ vào cơ chế sinh học, nồng độ hoạt chất và khả năng hấp thu của cơ thể [1], [3].

Dị ứng mũi và vai trò của phản ứng viêm trong cơ thể

Bệnh lý dị ứng hiện gây ảnh hưởng đến khoảng 30% dân số trên toàn thế giới [1]. Viêm mũi dị ứng hình thành khi hệ miễn dịch phản ứng quá mức với các dị nguyên từ môi trường xung quanh, dẫn đến hàng loạt triệu chứng khó chịu tại đường hô hấp trên [1], [4]. Khi cơ thể tiếp xúc với chất gây dị ứng, phản ứng miễn dịch qua trung gian IgE được kích hoạt và làm bùng phát các đợt viêm niêm mạc mũi [4].

Trong cơ chế này, tế bào mast (tế bào mastocyte) giữ vai trò là những tế bào hiệu ứng then chốt của các phản ứng dị ứng [1]. Khi bị kích thích, các tế bào mast sẽ tiến hành phân rã hạt và giải phóng ồ ạt các chất trung gian tiền viêm như histamine, các chất trung gian lipid cùng các cytokine và chemokine [1], [2]. Chính sự xuất hiện ồ ạt của histamine tự do đã tác động lên mạch máu và đầu dây thần kinh tại niêm mạc mũi, tạo ra phản ứng ngứa ngáy, giãn mạch gây nghẹt mũi và tăng tiết dịch [1], [5], [2].

Bên cạnh đó, tình trạng stress oxy hóa cũng là một yếu tố quan trọng tham gia vào cơ chế bệnh sinh của viêm mũi dị ứng [6], [2]. Sự mất cân bằng giữa các chất oxy hóa và hệ thống phòng ngự chống oxy hóa nội sinh thúc đẩy các yếu tố phiên mã như NF-kappaB và Nrf2 hoạt động, từ đó duy trì và khuếch đại các tổn thương viêm tại biểu mô niêm mạc mũi xoang [6], [7].

Cơ chế tác động: Hoạt chất ức chế histamine và tế bào mast

Quercetin thu hút sự chú ý của giới y khoa nhờ khả năng can thiệp trực tiếp vào các mắc xích cốt lõi của phản ứng dị ứng [1], [2]. Các đánh giá tổng quan chỉ ra rằng quercetin có tác dụng ức chế sự phân rã hạt của tế bào mast, qua đó ngăn chặn sự phóng thích các chất trung gian tiền viêm đã được tạo sẵn cũng như các chất mới tổng hợp [1], [2]. Khi tế bào mast được ổn định, lượng histamine tự do tràn vào các mô niêm mạc sẽ suy giảm rõ rệt [1], [2].

Không chỉ dừng lại ở việc phong tỏa nguồn tiết histamine, quercetin còn tác động trực tiếp lên chính các thụ thể tiếp nhận chất này [5]. Ở bệnh nhân viêm mũi dị ứng, gen thụ thể histamine H1 (H1R) thường bị điều hòa tăng cao và mức độ biểu hiện của gen này tương quan thuận rất mạnh với mức độ nghiêm trọng của các triệu chứng lâm sàng [5]. Quá trình kích thích bởi histamine hoặc phorbol-12-myristate-13-acetate (PMA) sẽ làm tăng biểu hiện H1R thông qua con đường truyền tín hiệu protein kinase C-delta (PKCdelta) / ERK / PARP-1 [5]. Nghiên cứu trong phòng thí nghiệm xác nhận quercetin ức chế sự gia tăng biểu hiện gen H1R bằng cách ngăn chặn quá trình phosphoryl hóa Tyrosine 311 của PKCdelta và chặn sự dịch chuyển của PKCdelta đến bộ máy Golgi [5].

Song song với việc điều hòa histamine, quercetin còn đóng vai trò như một chất chống oxy hóa mạnh so với nhiều chất tự nhiên khác [6]. Khi thử nghiệm trên các tế bào biểu mô mũi xoang thu thập từ bệnh nhân viêm mũi dị ứng, xử lý bằng quercetin giúp tăng sản sinh thioredoxin (TRX) khi bị kích thích bởi gốc oxy hóa H2O2 [6]. Hoạt chất này cũng làm bất hoạt con đường truyền tín hiệu gây viêm NF-kappaB, giúp bảo vệ các mô hô hấp trước sự tàn phá của các gốc tự do [7].

Điều hòa hệ miễn dịch và các chất dẫn truyền thần kinh

Phản ứng dị ứng mũi không chỉ là câu chuyện cục bộ của histamine mà còn liên quan mật thiết đến sự mất cân bằng giữa các dòng tế bào lympho T [2], [7]. Nghiên cứu miễn dịch học ghi nhận quercetin giúp điều hòa sự cân bằng giữa các tế bào Th1/Th2 cũng như giữa tế bào T điều hòa (Treg) và Th17 [2], [7]. Nhờ khả năng định hướng lại đáp ứng miễn dịch type 2 vốn đang chiếm ưu thế trong bệnh dị ứng, quercetin hỗ trợ lập lại trạng thái cân bằng nội môi cho hệ thống phòng vệ của cơ thể [2].

Ngoài ra, cảm giác ngứa mũi dữ dội và phản xạ hắt hơi liên tục có sự tham gia của các neuropeptide từ hệ thần kinh cảm giác [4]. Nghiên cứu chuyên sâu trên dịch rửa mũi cho thấy sự xuất hiện của các chất như chất P (Substance P - SP), peptide liên quan đến gen calcitonin (CGRP) và yếu tố tăng trưởng thần kinh (NGF) [4]. Quercetin đã được chứng minh có khả năng ức chế sự gia tăng của các neuropeptide SP, CGRP và NGF này tại niêm mạc mũi sau khi tiếp xúc với chất kích ứng, giúp giảm thiểu rõ rệt cảm giác kích thích tại chỗ [4].

Hoạt chất này còn thể hiện hoạt tính sinh học lên bạch cầu ái toan, một loại tế bào viêm chịu trách nhiệm cho các tổn thương mạn tính [3], [8]. Các thử nghiệm in vitro khẳng định quercetin có tác dụng ức chế trực tiếp sự kích hoạt của bạch cầu ái toan, mặc dù nó không tác động lên sự tăng sinh của tế bào này hay sự tăng sinh quá mức của kháng thể IgE [3]. Hoạt tính ngăn chặn sự thâm nhiễm của bạch cầu ái toan và bạch cầu trung tính vào đường thở tiếp tục củng cố giá trị sinh học của hợp chất [8].

Bằng chứng từ các mô hình thử nghiệm tiền lâm sàng

Hiệu quả giảm triệu chứng của quercetin đã được ghi nhận qua nhiều mô hình động vật được thiết kế chuẩn xác [6], [4], [5], [7]. Trong một nghiên cứu sử dụng chuột cống dòng Sprague-Dawley được gây mẫn cảm bằng toluene 2,4-diisocyanate (TDI) nhỏ mũi nồng độ 10% trong 5 ngày liên tiếp và lặp lại sau 2 ngày nghỉ, các nhà khoa học đã cho chuột uống quercetin mỗi ngày một lần trong thời gian từ 2 đến 7 ngày [4]. Kết quả ghi nhận việc uống quercetin trong 5 ngày và 7 ngày giúp ức chế đáng kể hành vi hắt hơi và dụi mũi của chuột, trong khi liệu trình 2 đến 3 ngày chưa đem lại thay đổi [4]. Liều lượng tối thiểu tạo ra sự ức chế có ý nghĩa thống kê trong nghiên cứu này là 25 mg/kg thể trọng [4]. Cũng ở mức liều từ 25 mg/kg trở lên trong 5 ngày, nồng độ các chất SP, CGRP và NGF trong dịch rửa mũi thu thập sau 6 giờ thử thách dị nguyên đã giảm rõ rệt [4].

Ở một nghiên cứu khác trên chuột cống nhạy cảm với TDI, việc điều trị dự phòng bằng quercetin liên tục trong 3 tuần đã ngăn chặn sự gia tăng các triệu chứng dị ứng mũi và ức chế sự tăng sinh mRNA của thụ thể H1R trong niêm mạc mũi [5]. Trên chuột nhắt được gây mẫn cảm bằng ovalbumin (OVA), việc sử dụng quercetin giúp làm giảm rõ rệt các biểu hiện dị ứng mũi, đồng thời làm tăng nồng độ thioredoxin (TRX) trong dịch rửa mũi sau 6 giờ thử thách với dị nguyên [6].

Một thử nghiệm trên chuột nhắt mô hình viêm mũi dị ứng gây bởi OVA với các liều uống quercetin 20, 35 và 50 mg/kg/ngày cũng mang lại những kết luận khả quan [7]. Quercetin đã làm thuyên giảm hành vi hắt hơi và dụi mũi, giảm nồng độ kháng thể IgE, IgG1 và histamine trong huyết thanh, đồng thời làm tăng nồng độ kháng thể IgG2 [7]. Số lượng tế bào viêm biệt hóa và tế bào hình đài tiết nhầy tăng cao do OVA cũng bị quercetin cắt giảm đáng kể [7]. Trên chuột lang mẫn cảm với OVA, liều quercetin 7,5 mg/kg đường uống hoặc dùng qua đường hít đều giúp ức chế đáp ứng hen phế quản ở cả pha tức thì và pha muộn [8].

Các dữ liệu nghiên cứu dịch tễ và thử nghiệm trên người

Bên cạnh các thí nghiệm trên động vật, các bằng chứng dịch tễ học cung cấp cái nhìn thực tế về tác động của quercetin đối với bệnh lý đường thở [8]. Các nghiên cứu bệnh chứng tại Phần Lan đã chỉ ra rằng chế độ ăn có lượng tiêu thụ quercetin cao hơn có liên quan đến tỷ lệ mắc bệnh hen suyễn thấp hơn trong cộng đồng [8]. Tại Hà Lan, việc phụ nữ tiêu thụ táo (nguồn chứa nhiều quercetin) trong thời kỳ mang thai được ghi nhận có tác dụng bảo vệ tiềm năng chống lại sự phát triển của bệnh hen suyễn và các bệnh dị ứng ở trẻ nhỏ sau này [8].

Đối với các nghiên cứu can thiệp, các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng (RCT) tổng hợp cho thấy quercetin, cùng với một số hoạt chất như vitamin D, resveratrol, curcumin và chiết xuất quế, đã giúp cải thiện triệu chứng của bệnh nhân viêm mũi dị ứng và giảm bớt số lượng tế bào viêm tại chỗ [1]. Một đánh giá tổng quan hệ thống công bố năm 2025 cũng chỉ ra rằng mặc dù bằng chứng tiền lâm sàng rất phong phú, các nghiên cứu trực tiếp trên người vẫn còn khá khiêm tốn [2]. Mới chỉ có 2 thử nghiệm lâm sàng kiểm tra quercetin dưới dạng đơn trị liệu, và cả hai đều cho thấy kết quả khả quan về việc làm dịu triệu chứng và nâng cao chất lượng cuộc sống cho người bệnh [2].

Tuy nhiên, các chuyên gia y tế nhấn mạnh rằng các thử nghiệm lâm sàng đơn trị liệu hiện có quy mô còn nhỏ, đòi hỏi các nghiên cứu ngẫu nhiên với cỡ mẫu lớn hơn để xác thực [2]. Do đó, người bệnh không nên xem quercetin là thuốc đặc trị thay thế phác đồ y khoa hiện hành mà chỉ nên coi đây là phương pháp bổ trợ [1], [2].

Khả năng hấp thu và những hiểu lầm thường gặp

Một rào cản lớn nhất khi đánh giá tác dụng của quercetin từ thực phẩm chính là sinh khả dụng [1], [3]. Trong tự nhiên, quercetin tồn tại dưới dạng glycoside liên kết với phân tử đường [3]. Khi vào đường tiêu hóa, các dẫn xuất glycoside này phải được thủy phân ở ruột để giải phóng dạng aglycone tự do, sau đó mới được hấp thu và chuyển hóa thành các hợp chất liên hợp sulfat và glucuronid trong máu [3].

Nghiên cứu dược động học cho thấy sau khi cho người tình nguyện uống 64 mg quercetin, nồng độ hoạt chất thủy phân trong huyết tương tăng dần và đạt đỉnh ở mức 650 nM, với thời gian bán thải kéo dài từ 17 đến 24 giờ [3]. Các chế phẩm bổ sung quercetin thương mại thường khuyến nghị mức liều từ 400 đến 1200 mg mỗi ngày [3]. Khi áp dụng động học bậc một, liều dùng 1200 mg quercetin có thể tạo ra nồng độ trong huyết tương lên tới 12 microM, một nồng độ đủ lớn để tạo ra tác động ức chế tế bào ái toan tương đương trong ống nghiệm [3].

Nhiều người lầm tưởng rằng chỉ cần ăn một vài quả táo hay một củ hành tây là có thể dứt điểm ngay cơn viêm mũi dị ứng. Trên thực tế, hàm lượng quercetin trong khẩu phần ăn hàng ngày khó có thể nhanh chóng tạo ra nồng độ hoạt chất tương đương với các mức liều điều trị từ 400 đến 1200 mg dùng trong nghiên cứu [3]. Việc chế biến nhiệt quá kỹ hoặc gọt bỏ vỏ sâu cũng làm hao hụt đáng kể lượng flavonoid quý giá này. Do đó, việc nghiên cứu các giải pháp cải thiện độ hấp thu, chẳng hạn như công thức kết hợp phospholipid (quercetin-lecithin), đang là hướng đi mới trong việc ứng dụng hoạt chất này vào lâm sàng [1], [2].

Ai nên thận trọng và cách bổ sung quercetin an toàn từ thực phẩm

Dù quercetin là một chất dinh dưỡng tự nhiên an toàn, một số nhóm đối tượng vẫn cần thận trọng khi sử dụng các sản phẩm bổ sung liều cao. Phụ nữ mang thai hoặc phụ nữ đang cho con bú không nên tự ý dùng các viên uống bổ sung quercetin cô đặc khi chưa có hướng dẫn y khoa rõ ràng. Những người có tiền sử bệnh lý gan, thận hoặc đang sử dụng các loại thuốc kê đơn kéo dài cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị để tránh các tương tác thuốc không mong muốn trong quá trình chuyển hóa tại gan.

Đối với đa số người khỏe mạnh, con đường bổ sung quercetin an toàn và bền vững nhất vẫn là thông qua các bữa ăn thường nhật:

  • Đa dạng nguồn thực phẩm: Hành tây (đặc biệt là hành tây tím) và táo là hai nguồn quercetin rất dồi dào [4], [8]. Ngoài ra, có thể tăng cường thêm các loại quả mọng, trà xanh và các loại rau họ cải.
  • Tận dụng phần vỏ: Quercetin tập trung nhiều nhất ở lớp vỏ ngoài và các lớp vảy bên ngoài của củ quả. Với táo, nên rửa sạch dưới vòi nước chảy để ăn cả vỏ; với hành tây, chỉ nên bóc bỏ lớp màng khô héo ngoài cùng, tránh lột bỏ quá nhiều lớp thịt sát vỏ.
  • Cách thức chế biến: Tránh luộc hoặc ninh hành tây trong nước sôi quá lâu vì các flavonoid dễ bị thất thoát ra nước. Nên ưu tiên ăn sống trong món salad, xào nhanh với lửa lớn hoặc hấp chín tới.
  • Kết hợp dinh dưỡng: Bổ sung quercetin cùng các bữa ăn có chứa một lượng chất béo lành mạnh (như dầu ô liu, quả bơ) để hỗ trợ quá trình tiêu hóa và hấp thu các hợp chất thực vật tốt hơn.

Tóm lại, quercetin từ hành tây và táo là một hoạt chất tự nhiên giàu tiềm năng giúp giảm nhẹ phản ứng dị ứng mũi nhờ khả năng ức chế giải phóng histamine và chống oxy hóa mạnh mẽ [1], [6], [2]. Mặc dù việc ăn uống đơn thuần không thể thay thế các thuốc chống dị ứng trong đợt cấp tính, duy trì một chế độ ăn giàu thực vật chứa quercetin vẫn là chiến lược dinh dưỡng hỗ trợ hữu ích cho đường hô hấp của bạn.