Nhiều phụ huynh muốn cho con uống sữa bò tươi sớm vì nghĩ thực phẩm tự nhiên giàu canxi giúp trẻ cứng cáp. Thói quen cho trẻ nhũ nhi nếm thử sữa tươi cùng anh chị trong nhà khá phổ biến ở nhiều gia đình.
Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học khẳng định trẻ dưới 1 tuổi không nên dùng sữa bò tươi. Việc dùng sữa bò giai đoạn này không phù hợp vì dễ gây thiếu sắt, chảy máu đường ruột âm thầm và tăng nguy cơ mất nước nặng do quá tải thận [1].
Gánh nặng lên thận và nguy cơ mất nước nặng
Trẻ nhũ nhi uống sữa bò nhận lượng đạm (protein) và khoáng chất vượt quá nhu cầu cơ thể [1]. Phần dư thừa này buộc phải đào thải qua nước tiểu [1]. Thuật ngữ y khoa gọi đây là "tải lượng chất tan qua thận" (renal solute load) cao, tức lượng chất cặn mà thận phải lọc bỏ lớn [1].
Tải lượng chất tan cao khiến nước tiểu của trẻ uống sữa bò đặc hơn so với trẻ bú mẹ hoặc dùng sữa công thức [1]. Khi trẻ uống ít dịch hoặc mất nước ngoài thận cao, khả năng cô đặc nước tiểu của thận trẻ chưa đủ sức duy trì cân bằng nước [1]. Cơ thể trẻ phải dùng nhiều nước để đẩy chất thải ra ngoài, dẫn đến tình trạng cân bằng nước âm [1]. Nếu kéo dài, tình trạng này gây mất nước nghiêm trọng [1].
Bằng chứng dịch tễ học cho thấy dùng sữa bò hoặc sữa công thức có tải lượng chất tan tiềm năng cao tương tự làm tăng nguy cơ mất nước nặng ở trẻ nhũ nhi [1]. Ngoài ra, một nghiên cứu công bố năm 1982 ghi nhận trẻ dùng sữa công thức gốc sữa bò có mức bài tiết axit ròng qua thận cao hơn trẻ bú sữa mẹ [2]. Chế độ dinh dưỡng tạo ra lượng axit bài tiết qua thận cao có thể gây các vấn đề lâm sàng, do đó sữa công thức gốc sữa bò cần được điều chỉnh để giảm tải lượng axit [2]. Một nghiên cứu năm 1990 trên 77 trẻ sinh non dùng sữa mẹ hoặc sữa công thức điều chỉnh cũng cho thấy tải lượng chất tan qua thận có thể tính toán chính xác từ lượng đạm và chất điện giải trong khẩu phần ăn [3].
Chảy máu đường ruột âm thầm và thiếu máu thiếu sắt
Sữa bò gây tác động bất lợi lên dinh dưỡng sắt ở trẻ nhũ nhi và trẻ nhỏ qua nhiều cơ chế phối hợp [1]. Trước hết, sữa bò có hàm lượng sắt thấp nên trẻ khó nhận đủ lượng sắt cần cho tăng trưởng [1]. Thứ hai, sữa bò cung cấp lượng lớn canxi và đạm casein; cả hai chất này đều ức chế sự hấp thu sắt không heme (sắt từ nguồn thực vật và thực phẩm bổ sung) trong khẩu phần [1].
Cơ chế quan trọng khác là tình trạng mất máu đường ruột ẩn (chảy máu vi thể không nhìn thấy bằng mắt thường), xảy ra ở khoảng 40% trẻ nhũ nhi bình thường khi uống sữa bò [1]. Hiện tượng mất sắt qua đường máu này giảm dần theo tuổi và chấm dứt sau 1 tuổi [1]. Một khảo sát dọc công bố năm 1976 theo dõi trẻ nhũ nhi Polynesia ở đô thị trong năm đầu đời cũng chỉ ra chảy máu tiêu hóa do sữa bò có thể là nguyên nhân đáng kể gây thiếu máu và giảm chỉ số huyết sắc tố (hemoglobin) so với trẻ châu Âu [4].
Theo một phân tích năm 1977, phản ứng bất lợi của trẻ với sữa bò (tiêu chảy, nôn, chảy máu tiêu hóa) có thể liên quan đến bất dung nạp đường lactose do thiếu enzyme, phản ứng gây độc trực tiếp lên bề mặt niêm mạc làm tổn thương biểu mô, hoặc phản ứng qua trung gian miễn dịch [5]. Độ thấm ruột tăng cao đối với đạm sữa trong giai đoạn sơ sinh cũng làm trẻ dễ nhạy cảm với sữa bò [5]. Ở hệ tiêu hóa đang phát triển, các kháng nguyên thực phẩm và vi sinh vật trong lòng ruột dễ gây viêm niêm mạc ruột non nớt [6].
Các nghiên cứu lâm sàng về chảy máu trực tràng ở trẻ nhỏ
Bên cạnh chảy máu vi thể, một số trẻ xuất hiện máu nhìn thấy được trong phân. Nghiên cứu công bố năm 2006 tại Khoa Nhi Bệnh viện Đại học Tampere đã theo dõi 40 trẻ nhũ nhi liên tiếp (tuổi trung bình 2,7 tháng) có triệu chứng chảy máu trực tràng nhìn thấy được trong 2 năm, đối chiếu với 64 trẻ khỏe mạnh [6]. Phần lớn trẻ (68%) bú mẹ hoàn toàn [6]. Trẻ được phân ngẫu nhiên vào nhóm ăn kiêng loại bỏ sữa bò (19 trẻ) hoặc giữ nguyên chế độ ăn trước đó (21 trẻ) trong 1 tháng, sau đó tái khám lúc 1 tháng và lúc 1 tuổi [6]. Các bác sĩ thực hiện nội soi đại tràng, cấy khuẩn phân, tìm virus và xét nghiệm kháng thể IgE cũng như test lẩy da với sữa bò, trứng, lúa mì để đánh giá dị ứng và hệ vi sinh đường ruột [6].
Một nghiên cứu đoàn hệ tiến cứu dựa trên dân số công bố năm 2012 đã theo dõi 13.019 trẻ từ lúc sinh và xác định 21 trẻ bị chảy máu trực tràng đơn độc quy cho việc tiêu thụ đạm sữa bò [7]. Tỷ lệ hiện mắc tình trạng này trong quần thể là 0,16% [7]. Tất cả trẻ đều hết triệu chứng trong vài ngày sau khi điều chỉnh chế độ ăn [7]. Khi phụ huynh cho 14 trẻ dùng lại đạm sữa bò sau đánh giá, 11 trẻ (78,5%) dung nạp tốt mà không có tác dụng phụ trong quá trình theo dõi 6 năm [7]. Nhóm 11 trẻ dung nạp này có độ tuổi lúc bắt đầu tiêu thụ đạm sữa bò nhỏ hơn đáng kể (6,7 ± 1,6 tháng) so với nhóm tiếp tục ăn kiêng (17,7 ± 9,2 tháng), trong khi nồng độ hemoglobin lúc 1 tuổi tương đương nhau [7]. Nghiên cứu kết luận chảy máu trực tràng đơn độc do sữa bò nhìn chung lành tính, nhanh khỏi khi kiêng sữa và nên thử dùng lại sữa sau khi hết triệu chứng để xác nhận chẩn đoán, tránh ăn kiêng kéo dài không cần thiết [7].
Lợi ích, giới hạn bằng chứng và hiểu lầm thường gặp
Các dữ liệu nghiên cứu giúp định rõ ranh giới an toàn theo độ tuổi. Điểm đáng mừng từ nghiên cứu năm 2007 là tình trạng mất máu vi thể qua ruột sẽ ngừng lại sau khi trẻ tròn 1 tuổi [1]. Nghiên cứu năm 2012 cũng cho thấy chảy máu trực tràng nhìn thấy được do đạm sữa bò có tỷ lệ thấp (0,16%) và đa số trẻ dung nạp lại được sau đó [7]. Tuy nhiên, giới hạn của các bằng chứng này là một số nghiên cứu có cỡ mẫu nhỏ hoặc thực hiện từ các thập niên trước, và việc chẩn đoán xác định quá mẫn đường ruột đôi khi đòi hỏi kỹ thuật chuyên sâu [5].
Hiểu lầm phổ biến của phụ huynh là hễ thấy phân trẻ có máu đều quy kết do dị ứng đạm sữa bò. Báo cáo ca bệnh năm 2014 ghi nhận một trẻ 10 tuần tuổi bú mẹ hoàn toàn nhập viện vì đi ngoài phân có vệt máu đỏ trong 4 ngày, tổng trạng tốt và không sốt [8]. Trẻ được nghi dị ứng đạm sữa bò dù xét nghiệm IgE đặc hiệu âm tính, người mẹ đã ăn kiêng đạm sữa bò nhưng máu vẫn chảy dai dẳng [8]. Kết quả nội soi và mô bệnh học sau đó phát hiện viêm đại tràng xuất huyết lan tỏa do nhiễm virus Cytomegalovirus (CMV) nguyên phát ở trẻ có miễn dịch bình thường [8]. Triệu chứng tự hết mà không cần thuốc kháng virus đặc hiệu, cho thấy dị ứng đạm sữa bò không phải nguyên nhân duy nhất gây chảy máu trực tràng ở trẻ nhũ nhi [8].
Ai nên thận trọng và cách áp dụng thực tế
Nhóm cần đặc biệt thận trọng là toàn bộ trẻ dưới 1 tuổi, trẻ sinh non có chức năng thận và ruột chưa hoàn thiện, trẻ đang bị sốt, tiêu chảy hoặc uống ít nước vì nguy cơ mất nước do tải lượng chất tan cao [1]. Trẻ có nguy cơ thiếu máu thiếu sắt cũng cần tránh dùng sữa bò tươi sớm [1].
Trong thực tế, suốt 12 tháng đầu đời, nguồn dinh dưỡng phù hợp là sữa mẹ hoặc sữa công thức đã được điều chỉnh giảm tải lượng axit và khoáng chất [1], [2]. Phụ huynh chỉ bắt đầu tập cho trẻ uống sữa bò tươi sau khi trẻ tròn 1 tuổi, khi hiện tượng mất máu ẩn qua ruột đã chấm dứt [1]. Khi trẻ trên 1 tuổi bắt đầu uống sữa bò, cần kết hợp chế độ ăn dặm giàu sắt và lưu ý không uống quá nhiều sữa bò cùng bữa ăn giàu sắt vì canxi và casein cản trở hấp thu sắt [1].
Nếu trẻ dưới 1 tuổi có biểu hiện nôn, tiêu chảy hoặc đi ngoài phân có máu, cha mẹ không tự ý áp dụng chế độ ăn kiêng kéo dài mà cần đưa trẻ đi khám bác sĩ để phân biệt giữa dị ứng đạm sữa bò và các nguyên nhân nhiễm trùng khác [8], [7]. Việc tuân thủ mốc 1 tuổi khi dùng sữa bò tươi là nguyên tắc đơn giản giúp bảo vệ thận, hệ tiêu hóa và dự trữ sắt cho trẻ nhũ nhi [1].