Nhiều gia đình Việt có thói quen nhỏ vài thìa nước lọc tráng miệng cho trẻ sơ sinh sau cữ bú hoặc cho uống thêm nước vào mùa hè vì sợ con khát. Băn khoăn liệu sữa mẹ có đủ nước cho bé trong những ngày nắng nóng hay không luôn là câu hỏi thường trực của người lần đầu làm cha mẹ.

Câu trả lời từ các tổ chức y tế và dữ liệu nghiên cứu là: Trẻ dưới 6 tháng tuổi bú mẹ hoàn toàn không cần uống thêm nước lọc, kể cả khi sống ở vùng nhiệt đới nóng bức [1]. Việc bổ sung nước sớm không những dư thừa mà còn làm giảm lượng sữa mẹ bé bú vào và tăng nguy cơ hạ natri máu (ngộ độc nước) [1] [2].

Định nghĩa đúng về bú mẹ hoàn toàn và cơ chế rủi ro

Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) và Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ (AAP) khuyến nghị nuôi con hoàn toàn bằng sữa mẹ trong 6 tháng đầu đời [2]. Bú mẹ hoàn toàn nghĩa là trẻ chỉ nhận sữa mẹ (bú trực tiếp hoặc sữa vắt ra), không dùng thêm nước lọc, nước trái cây, sữa công thức hay bất kỳ chất lỏng hoặc thức ăn nào khác, ngoại trừ vitamin, khoáng chất dạng giọt, dung dịch bù nước đường uống (ORS) hoặc thuốc theo chỉ định [2] [3]. Nếu trẻ bú mẹ kèm thêm nước lọc hay nước trái cây, trạng thái này chỉ được tính là bú mẹ phần lớn hoặc bú mẹ một phần, không còn là bú mẹ hoàn toàn [4] [3].

Việc cho trẻ dưới 6 tháng tuổi uống thêm nước lọc gây ra hai tác động trực tiếp lên cơ thể non nớt của bé. Thứ nhất là cơ chế chiếm chỗ dạ dày: Dạ dày trẻ sơ sinh rất nhỏ, khi nước lọc đi vào sẽ tạo cảm giác no giả, làm trẻ bú ít sữa mẹ hơn và dẫn đến hụt nguồn dinh dưỡng thiết yếu [1].

Thứ hai là nguy cơ hạ natri máu, thường được gọi là ngộ độc nước [2]. Uống quá nhiều nước làm pha loãng nồng độ muối natri trong máu ở trẻ khỏe mạnh dưới 6 tháng tuổi [2]. Ngoài ra, việc dùng thêm nước lọc hoặc nước trái cây quá sớm còn có thể đưa các chất gây ô nhiễm, dị nguyên hoặc các chất hòa tan không phù hợp vào hệ tiêu hóa của trẻ [2]. Tại cả các nước đang phát triển lẫn các nước công nghiệp, việc không bú mẹ hoàn toàn mà kết hợp thêm chất lỏng khác có liên quan đến sự gia tăng nguy cơ mắc bệnh và tử vong ở trẻ nhỏ [2].

Bằng chứng lâm sàng trong điều kiện nắng nóng nhiệt đới

Một nghiên cứu công bố năm 1991 thực hiện tại vùng nhiệt đới vào mùa hè đã kiểm tra xem trẻ bú mẹ hoàn toàn có cần thêm nước để duy trì cân bằng dịch trong cơ thể hay không [1]. Khảo sát trước nghiên cứu cho thấy có tới 97% trong số 34 điều dưỡng và 63% trong số 70 bác sĩ thời điểm đó ủng hộ việc cho trẻ uống thêm nước [1]. Nhóm nghiên cứu đã tuyển chọn 45 bé trai khỏe mạnh từ 1 đến 4 tháng tuổi đang bú mẹ hoàn toàn và chia làm hai nhóm theo dõi tại bệnh viện trong 8 giờ [1]. Nhiệt độ phòng tối đa dao động từ 34 đến 41 độ C, độ ẩm tương đối từ 9% đến 60% [1]. Nhóm I (23 bé) chỉ bú sữa mẹ hoàn toàn; nhóm II (22 bé) bú mẹ kèm uống thêm nước theo thói quen của mẹ (lượng nước chiếm trung bình 11% tổng lượng chất lỏng nạp vào) [1].

Kết quả đo lường cho thấy nhóm chỉ bú mẹ tiêu thụ lượng sữa mẹ cao hơn rõ rệt so với nhóm có uống nước (274 ml so với 210 ml, p = 0.003), và tổng lượng chất lỏng nạp vào cũng cao hơn (274 ml so với 233 ml, p = 0.073) sau khi đã hiệu chỉnh theo tuổi, cân nặng, chiều dài, nhiệt độ và độ ẩm phòng [1]. Giữa hai nhóm không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về lượng nước tiểu, độ thẩm thấu của nước tiểu hay huyết thanh (chỉ số phản ánh độ cô đặc của dịch cơ thể), thay đổi cân nặng hoặc nhiệt độ trực tràng [1]. Nghiên cứu kết luận trẻ bú mẹ hoàn toàn không cần bổ sung nước để duy trì cân bằng nội môi nước, và việc cho uống thêm nước mang lại bất lợi là làm giảm lượng sữa mẹ trẻ bú [1].

Đối với nhóm trẻ có thể trạng đặc biệt hơn, một nghiên cứu công bố năm 2000 tại Honduras đã theo dõi các bé trai sinh đủ tháng nhưng nhẹ cân, bú mẹ hoàn toàn ở thời điểm 2 tuần tuổi (59 trẻ) và 8 tuần tuổi (68 trẻ) trong các khung thời gian 8 giờ [5]. Trong điều kiện nhiệt độ môi trường từ 22 đến 36 độ C và độ ẩm từ 37% đến 86%, tỷ trọng nước tiểu tối đa của các bé dao động từ 1.001 đến 1.012, tất cả đều nằm trong giới hạn bình thường [5]. Các nhà khoa học kết luận ngay cả trẻ sinh đủ tháng nhẹ cân bú mẹ hoàn toàn cũng không cần uống thêm nước trong thời tiết nóng [5].

Tổng quan hệ thống và thực trạng bổ sung nước sớm

Một tổng quan hệ thống năm 2022 xem xét tác động của thời tiết nóng lên thực hành nuôi dưỡng trẻ tại các quốc gia thu nhập thấp và trung bình ghi nhận: tất cả các nghiên cứu đánh giá tình trạng đủ nước ở trẻ bú mẹ hoàn toàn đều báo cáo trẻ duy trì mức hydrat hóa bình thường ngay cả dưới trời nóng, do đó nước bổ sung là không cần thiết [6]. Dù phần lớn nghiên cứu có chất lượng phương pháp luận ở mức trung bình hoặc kém do thiếu nhóm chứng hoặc chưa kiểm soát hết yếu tố gây nhiễu, cả hai nghiên cứu được xếp loại chất lượng "tốt" (ít nguy cơ sai lệch) trong tổng quan này đều đi đến cùng kết luận rằng trẻ bú mẹ hoàn toàn không cần thêm nước trong điều kiện nóng bức [6].

Một tổng quan hệ thống khác của Cochrane năm 2014 đã phân tích 8 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên hoặc bán ngẫu nhiên (gồm 984 cặp mẹ con, trong đó 6 thử nghiệm với 613 trẻ cung cấp dữ liệu phân tích) nhằm so sánh việc bú mẹ hoàn toàn với việc cho trẻ dùng thêm thức ăn hoặc chất lỏng (sữa nhân tạo, nước đường glucose, nước lọc, thức ăn đặc) trước 6 tháng tuổi [7]. Chất lượng bằng chứng tổng thể cho so sánh chính ở mức thấp do các thử nghiệm cũ mô tả phương pháp chưa đầy đủ, ngoại trừ hai thử nghiệm mới hơn có nguy cơ sai lệch thấp [7]. Trong đó, một thử nghiệm trên 170 trẻ so sánh nhóm bú mẹ hoàn toàn với nhóm có uống thêm nước đường glucose đã ghi nhận sự khác biệt có ý nghĩa nghiêng về lợi ích của nhóm bú mẹ hoàn toàn [7].

Dù bằng chứng cho thấy không cần thiết, thói quen cho trẻ uống nước sớm vẫn rất phổ biến [7]. Một nghiên cứu năm 2001 đánh giá 378 trẻ dưới 6 tháng tuổi tại một bệnh viện đại học ở Nigeria chỉ ra rằng việc cho uống thêm nước chiếm tới 91.7% các trường hợp không bú mẹ hoàn toàn trong tháng đầu đời, và chiếm 70-76% ở giai đoạn từ 2 đến 5 tháng tuổi [4]. Tháng đầu tiên sau sinh được xem là giai đoạn then chốt vì phần lớn việc tập uống nước diễn ra lúc này; ngăn chặn thói quen này trong tháng đầu sẽ giúp tăng tỷ lệ và thời gian bú mẹ hoàn toàn [4].

Những hiểu lầm thường gặp do tâm lý và thời tiết

Nhiều gia đình cho trẻ uống thêm chất lỏng vì những suy đoán chủ quan liên quan đến thời tiết. Tổng quan năm 2022 ghi nhận một số khu vực lại giảm tỷ lệ bú mẹ hoàn toàn vào mùa lạnh hoặc mùa mưa [6]. Chẳng hạn, các bà mẹ người Turkana ở Kenya cho con uống thêm sữa và chất béo vào mùa mưa thiếu thốn vì nghĩ rằng sữa mẹ bị mất chất béo [6]. Tại Brazil, các nhà nghiên cứu đặt giả thuyết rằng vào mùa lạnh, người mẹ uống ít nước hơn nên cảm thấy bản thân bị khô khát, từ đó lo sợ sự thiếu nước này truyền sang con và quyết định cho bé uống thêm nước [6]. Tuy nhiên, đây chỉ là các giả thuyết về hành vi và chưa được chứng minh bằng cơ sở khoa học [6].

Bên cạnh yếu tố thời tiết, tâm lý và hoàn cảnh sinh nở của người mẹ cũng tác động mạnh đến quyết định cho con uống nước sớm. Nghiên cứu công bố năm 2011 theo dõi 201 phụ nữ gốc Mỹ Latinh tại khu vực Vịnh San Francisco ở thời điểm 4-6 tuần sau sinh cho thấy: có 53.1% (105 phụ nữ) cho con dùng sữa công thức và 25.4% (48 người) cho con uống thêm nước lọc hoặc trà [2]. Trong số những người cho con uống nước hoặc trà, có tới 60.0% cho uống hàng ngày [2].

Phân tích đa biến từ nghiên cứu năm 2011 chỉ ra nguy cơ cho trẻ uống thêm nước hoặc trà ở tuần thứ 4-6 tăng cao hơn ở những bà mẹ có triệu chứng trầm cảm sau sinh (nguy cơ tương đối RR = 1.8), sinh mổ (RR = 1.9), và có sử dụng sữa công thức (RR = 1.3) [2]. Việc bổ sung sớm các chất lỏng này có liên quan mật thiết đến việc rút ngắn tổng thời gian nuôi con bằng sữa mẹ [2].

Nhóm nào cần thận trọng và lưu ý đặc biệt?

Các gia đình có mẹ sinh mổ, mẹ có dấu hiệu căng thẳng hoặc trầm cảm sau sinh, hoặc gia đình đang dùng kết hợp sữa công thức cần đặc biệt lưu tâm vì đây là nhóm có tỷ lệ tự ý cho trẻ uống thêm nước lọc và trà rất cao ngay trong 4-6 tuần đầu đời [2]. Giai đoạn 1 tháng đầu sau sinh cũng là thời điểm nhạy cảm nhất dễ hình thành thói quen cho trẻ uống nước, cần được nhân viên y tế và gia đình kiểm soát chặt chẽ [4].

Mặc dù quy tắc chung là không dùng nước lọc, vẫn có những ngoại lệ y khoa bắt buộc phải tuân thủ theo hướng dẫn của bác sĩ. Định nghĩa bú mẹ hoàn toàn của WHO vẫn cho phép trẻ dưới 6 tháng tuổi sử dụng các giọt vitamin, khoáng chất, thuốc điều trị hoặc dung dịch bù nước và điện giải đường uống (ORS) khi có chỉ định y tế (ví dụ khi trẻ bị tiêu chảy cấp mất nước) [2] [3]. Cha mẹ không tự ý dùng nước lọc hay nước trà để thay thế dung dịch ORS hoặc tự điều trị tại nhà khi trẻ có dấu hiệu bệnh lý. Khi trẻ có bệnh nền, sinh non nhẹ cân hoặc đang dùng thuốc, mọi việc bổ sung chất lỏng hay chất dinh dưỡng đều phải hỏi ý kiến bác sĩ nhi khoa.

Cách áp dụng thực tế trong chăm sóc trẻ hàng ngày

Để đảm bảo trẻ dưới 6 tháng tuổi nhận đủ nước và dinh dưỡng tối ưu mà không gặp rủi ro ngộ độc nước hay sụt giảm lượng sữa, cha mẹ có thể áp dụng các nguyên tắc thực hành sau:

  • Thời điểm bắt đầu: Đặt trẻ lên ngực mẹ để bú trực tiếp hoặc cho uống sữa mẹ vắt ra trong vòng 48 giờ đầu sau sinh và duy trì chỉ dùng sữa mẹ suốt 6 tháng đầu [2] [3].
  • Trong ngày nắng nóng: Khi nhiệt độ môi trường tăng cao, thay vì lấy thìa đút nước lọc, mẹ hãy cho bé bú mẹ thường xuyên hơn theo nhu cầu của trẻ. Nghiên cứu đã chứng minh trẻ chỉ bú mẹ sẽ tự điều chỉnh và nhận được tổng lượng chất lỏng nhiều hơn (274 ml so với 233 ml ở nhóm có uống nước trong 8 giờ theo dõi) mà vẫn giữ độ thẩm thấu máu và nước tiểu hoàn toàn bình thường [1].
  • Cách theo dõi độ đủ nước tại nhà: Quan sát tã của trẻ thay vì nhìn môi trẻ khô để đoán khát. Ở các nghiên cứu lâm sàng, trẻ đủ nước duy trì lượng nước tiểu và tỷ trọng nước tiểu ổn định (từ 1.001 đến 1.012), biểu hiện qua việc trẻ đi tiểu đều đặn, nước tiểu trong hoặc vàng nhạt [1] [5].
  • Chăm sóc người mẹ: Nếu mẹ cảm thấy khát vào mùa nóng hoặc mùa lạnh, người cần uống thêm nước ấm chính là mẹ chứ không phải em bé [6]. Đồng thời, gia đình cần hỗ trợ tinh thần cho mẹ sau sinh, đặc biệt là mẹ sinh mổ, để duy trì nguồn sữa và tránh việc lo lắng quá mức dẫn đến cho trẻ uống thêm nước hoặc trà không cần thiết [2].

Tóm lại, sữa mẹ đã chứa đủ lượng nước sinh lý an toàn cho sự phát triển của trẻ trong 6 tháng đầu đời ngay cả giữa mùa hè nhiệt đới [1] [2]. Từ bỏ thói quen tráng miệng bằng nước lọc sẽ giúp bảo vệ trẻ khỏi nguy cơ hạ natri máu, ngăn ngừa nhiễm khuẩn tiêu hóa và giúp bé nhận trọn vẹn nguồn dưỡng chất từ sữa mẹ [1] [2].