Nhiều bậc phụ huynh thường có thói quen cho con ngậm bình sữa để bé nhanh vào giấc và ngủ yên suốt đêm. Thói quen này tưởng chừng vô hại nhưng lại tiềm ẩn nhiều nguy cơ đối với sức khỏe răng miệng của con.

Thực tế, việc ngậm bình sữa qua đêm là con đường ngắn dẫn tới tình trạng sâu răng sớm ở trẻ nhỏ, đặc biệt là sự phá hủy men răng do đường ứ đọng kết hợp với hiện tượng sụt giảm nước bọt tự nhiên khi ngủ.

Vòng luẩn quẩn: Giảm tiết nước bọt và sự ứ đọng đường lactose

Cơ chế sinh học trong khoang miệng khi ngủ chính là chìa khóa giải thích hiện tượng này. Vào ban đêm, quá trình tiết nước bọt tự nhiên của cơ thể giảm đi rõ rệt, đồng thời phản xạ nuốt của trẻ cũng suy giảm [1]. Nước bọt vốn đóng vai trò như một cơ chế làm sạch tự nhiên, giúp rửa trôi cặn thức ăn và cung cấp các chất đệm để trung hòa axit do vi khuẩn tạo ra [1], [2].

Khi trẻ ngủ trong trạng thái vẫn ngậm núm vú bình sữa, dòng sữa không được nuốt trọn mà sẽ rỉ rả đọng lại xung quanh các thân răng, tạo thành một lớp màng bao phủ bề mặt men răng [2]. Bản thân sữa mẹ hay sữa công thức đều chứa carbohydrate lên men, điển hình là đường lactose [1], [2]. Lượng đường này trong sữa mẹ thậm chí chiếm nồng độ khoảng 7%, cao hơn so với sữa bò [2].

Khi lưu lượng nước bọt suy giảm, khả năng trung hòa axit trong khoang miệng gần như biến mất [2]. Các loại vi khuẩn sinh sâu răng, tiêu biểu là chủng Streptococcus mutans, sẽ tận dụng lượng carbohydrate lên men ứ đọng này để sinh sôi và gia tăng nhanh chóng số lượng trong mảng bám cũng như nước bọt [1]. Chúng chuyển hóa đường lactose thành axit, làm tụt giảm độ pH của mảng bám răng [1]. Môi trường axit kéo dài suốt nhiều giờ trong giấc ngủ sẽ trực tiếp hòa tan khoáng chất của men răng sữa, khởi phát các tổn thương sâu răng từ mức độ vi thể cho tới việc phá hủy toàn bộ thân răng [1], [2].

Bằng chứng dịch tễ: Các nghiên cứu chỉ ra điều gì?

Mối liên hệ giữa hành vi bú bình ban đêm và bệnh sâu răng sớm ở trẻ em (Early Childhood Caries - ECC) đã được ghi nhận qua nhiều công trình nghiên cứu trên toàn cầu.

Tại Ấn Độ, một nghiên cứu cắt ngang công bố năm 2012 thực hiện trên nhóm trẻ từ 8 đến 48 tháng tuổi tại thành phố Bangalore đã ghi nhận tỷ lệ trẻ bị sâu răng lên tới 40,7% ở nhóm có thói quen bú bình vào ban đêm [1]. Nghiên cứu này khẳng định chính hành vi cho trẻ bú bình không đúng cách vào ban đêm làm gia tăng nguy cơ sâu răng chứ không phải bản thân việc bú bình [1]. Đồng thời, các nhà nghiên cứu cũng quan sát thấy việc giảm lưu lượng nước bọt và giảm phản xạ nuốt trong khi ngủ là yếu tố quyết định dẫn tới sự khởi phát tổn thương răng [1].

Một nghiên cứu khác tiến hành năm 2015 trên trẻ em lứa tuổi mầm non tại Ấn Độ đã ghi nhận 74% trẻ có thói quen bú bình hoặc bú mẹ suốt đêm [2]. Thói quen này có mối liên quan có ý nghĩa thống kê với tình trạng sâu răng gia tăng nghiêm trọng [2]. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng việc cho trẻ bú bình kéo dài trên 2 năm khiến mức độ sâu răng nghiêm trọng hơn rõ rệt [2].

Tại Nigeria, một khảo sát công bố năm 2014 trên 302 trẻ mầm non đã sử dụng phương pháp phỏng vấn có cấu trúc kết hợp thăm khám lâm sàng theo tiêu chuẩn của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) [3]. Phân tích hồi quy logistic cho thấy nguy cơ mắc sâu răng sớm tăng gấp 4,5 lần ở những trẻ có thói quen bú bình vào ban đêm so với nhóm trẻ không có thói quen này (OR = 4,5; khoảng tin cậy 95%: 1,8 - 11,1) [3]. Ngược lại, những trẻ được bú mẹ hoàn toàn trong 3 đến 6 tháng đầu đời lại có nguy cơ sâu răng thấp hơn đáng kể (OR = 0,1; khoảng tin cậy 95%: 0,03 - 0,18) [3].

Tại thành phố Indore, Ấn Độ, một nghiên cứu cắt ngang năm 2020 trên 640 trẻ từ 3 đến 5 tuổi thuộc các tầng lớp kinh tế - xã hội khác nhau đã ghi nhận tỷ lệ sâu răng sớm lên tới 64% [4]. Qua phân tích đa biến, các nhà khoa học kết luận rằng thành phần trong bình sữa (khi chứa chất lỏng khác ngoài nước lọc) và thói quen cho ăn/bú vào ban đêm là hai yếu tố nguy cơ mạnh nhất đối với sự phát triển của sâu răng sớm [4].

Tại Tehran, Iran, một nghiên cứu thực hiện năm 2008 trên 504 trẻ từ 1 đến 3 tuổi tại 18 trung tâm y tế công cộng đã chỉ ra rằng gánh nặng từ việc bú bình chứa sữa vào ban đêm làm tăng nguy cơ sâu răng lên gấp 5,5 lần (OR = 5,5) [5]. Nghiên cứu cũng ghi nhận tại thời điểm đi ngủ có 11% trẻ bú bình và trong đêm có 12% trẻ tiếp tục bú sữa bình [5].

Tại Sardinia, Ý, một nghiên cứu bệnh chứng (case-control) ghép cặp theo tỷ lệ 1:2 công bố năm 2007 trên 55 trẻ có tổn thương sâu ở ít nhất một răng cửa hàm trên so với nhóm chứng đối sánh tuổi và giới tính đã xác nhận việc bú bình ban đêm làm tăng nguy cơ mắc bệnh với tỷ số chênh OR = 1,90 (khoảng tin cậy 95%: 1,03 - 3,50) [6].

Mối liên quan giữa rối loạn giấc ngủ và thói quen bú đêm cũng được làm rõ trong một nghiên cứu năm 1996 trên 200 bà mẹ (gồm 104 trẻ bị sâu răng do bú bình và 96 trẻ không sâu răng) ở độ tuổi từ 2 đến 4,5 tuổi [7]. Kết quả cho thấy nhóm trẻ bị sâu răng có tần suất thức giấc ban đêm nhiều hơn, thường xuyên đòi ăn khi thức giấc, sử dụng bình sữa như một công cụ hỗ trợ để đi vào giấc ngủ và cai sữa muộn hơn hẳn so với nhóm không sâu răng [7].

Lợi ích và giới hạn từ các bằng chứng khoa học

Các bằng chứng khoa học nêu trên cung cấp bức tranh toàn diện và nhất quán: hành vi đưa bình sữa vào giường ngủ hoặc để trẻ ngậm bình đi ngủ ban đêm làm gia tăng rõ rệt tỷ lệ sâu răng sớm [1], [3], [5], [6]. Giá trị lớn nhất của các nghiên cứu này là giúp phụ huynh hiểu rằng vấn đề không chỉ nằm ở bản thân sữa mà nằm ở phương thức và thời điểm sử dụng [1], [2].

Tuy nhiên, phần lớn các bằng chứng hiện có bắt nguồn từ các nghiên cứu cắt ngang (cross-sectional) hoặc bệnh chứng (case-control) [3], [4], [5], [6]. Các thiết kế này chủ yếu thu thập dữ liệu thói quen thông qua bảng hỏi do cha mẹ tự nhớ lại và báo cáo, do đó khó tránh khỏi sai lệch nhớ lại (recall bias) [3], [4], [5]. Ngoài ra, nghiên cứu cắt ngang chỉ xác lập mối liên quan thống kê chứ chưa thể khẳng định hoàn toàn mối quan hệ nhân quả tuyệt đối nếu không kiểm soát hết các yếu tố gây nhiễu như thói quen vệ sinh răng miệng hay nồng độ fluor trong nước sinh hoạt [1], [6].

Những hiểu lầm phổ biến của các bậc phụ huynh

Nhiều phụ huynh vẫn tin rằng răng sữa đằng nào cũng thay nên không cần quan tâm chăm sóc đặc biệt. Đây là một quan niệm sai lầm lớn. Răng sữa giữ vai trò ăn nhai, phát âm và định hướng cho răng vĩnh viễn mọc đúng vị trí.

Một nghiên cứu thực hiện năm 2014 về kiến thức và thái độ của các bà mẹ tại Ả Rập Xê Út đã cho thấy những lỗ hổng đáng lo ngại [8]. Hơn 40% bà mẹ tham gia nghiên cứu đồng ý cho con tùy ý sử dụng bình sữa khi trẻ có thể tự cầm [8]. Đáng chú ý, hơn 50% số bà mẹ cho rằng việc để trẻ ngậm bình sữa đi ngủ không hề gây tổn hại cho răng [8]. Nghiên cứu cũng chỉ ra những bà mẹ có điều kiện kinh tế - xã hội cao hơn lại có tỷ lệ đồng thuận với việc cho trẻ bú sữa hoặc sữa công thức thường xuyên cao hơn, do bận rộn công việc và ít thời gian dỗ dành con [8].

Ngoài ra, nhiều người nghĩ rằng chỉ có sữa đặc có đường hay nước ngọt mới gây sâu răng, còn sữa tươi hay sữa công thức nguyên chất thì vô hại. Thực tế, đường lactose nội sinh trong sữa hoàn toàn có thể bị vi khuẩn mảng bám chuyển hóa thành axit hủy hoại men răng khi bị ứ đọng nhiều giờ trong môi trường thiếu nước bọt [1], [2]. Bên cạnh đó, việc cho trẻ ăn vặt thường xuyên giữa các bữa ăn cũng là thói quen xấu làm tăng đáng kể tổn thương sâu răng [1], [2].

Nhóm đối tượng nào cần đặc biệt lưu ý?

  • Trẻ có thói quen khó ngủ, hay thức giấc giữa đêm: Những trẻ gặp vấn đề về giấc ngủ thường có xu hướng phụ thuộc vào bình sữa để tự xoa dịu và ngủ lại, khiến thời gian tiếp xúc với đường lên men kéo dài suốt đêm [7].
  • Trẻ trên 1 tuổi vẫn duy trì thói quen bú bình: Các bằng chứng khoa học cho thấy trẻ bú bình kéo dài trên 12 đến 14 tháng hoặc trên 2 năm có tỷ lệ và mức độ sâu răng nghiêm trọng hơn nhiều [2], [8].
  • Trẻ bú bình ban đêm chứa các chất lỏng ngọt khác ngoài nước lọc: Việc cho nước trái cây, sữa có đường hay đồ uống có tính axit vào bình bú ban đêm càng đẩy nhanh tốc độ xói mòn men răng [8], [4].
  • Trẻ bắt đầu mọc chiếc răng sữa đầu tiên: Ngay khi răng bắt đầu nhú khỏi nướu, bề mặt men răng đã sẵn sàng chịu tác động phân hủy của axit nếu tiếp xúc liên tục với sữa đêm [2], [8].

Hướng dẫn thực hành: Thay đổi thói quen để bảo vệ răng miệng cho trẻ

Để ngăn ngừa sâu răng sớm do bú bình, phụ huynh cần xây dựng lộ trình thay đổi hành vi khoa học dựa trên khuyến cáo chuyên môn:

  • Thời điểm dứt điểm cữ bú: Không đặt trẻ lên giường cùng với bình sữa chứa sữa hoặc bất kỳ dung dịch chứa đường nào [8]. Các cữ sữa nên được hoàn thành trước giờ đánh răng và giờ đi ngủ của trẻ.
  • Chuyển đổi công cụ uống: Khuyến khích trẻ tập uống sữa và nước bằng cốc thông thường khi trẻ tròn 1 tuổi, hướng tới việc dừng hẳn việc bú bình trong khoảng từ 12 đến 14 tháng tuổi [8]. Hạn chế lạm dụng bình tập uống (sippy cup) hoặc bình chống đổ có chứa đồ uống ngọt suốt cả ngày lẫn đêm [8].
  • Quản lý chất lỏng trong bình: Nếu trẻ bắt buộc phải có bình ngậm để dễ ngủ trong giai đoạn chuyển tiếp, chỉ sử dụng nước lọc tinh khiết trong bình [4], [5]. Tuyệt đối không cho nước trái cây, sữa đặc hay các chất lỏng có chất tạo ngọt vào bình ban đêm [8], [4].
  • Kiểm soát ăn uống ban ngày: Hạn chế cho trẻ ăn vặt liên tục giữa các bữa ăn chính, đặc biệt là các món đồ ngọt hoặc đồ uống có ga [1], [2], [8].
  • Vệ sinh khoang miệng: Thiết lập thói quen vệ sinh răng miệng cho trẻ ngay từ khi chiếc răng đầu tiên xuất hiện. Tránh duy trì việc cho bú tự do không kiểm soát vào ban đêm sau khi trẻ đã mọc răng [2], [8].

Thói quen ngậm bình sữa khi ngủ có thể giúp trẻ nhanh chóng chìm vào giấc ngủ tạm thời nhưng lại để lại hậu quả lâu dài cho hàm răng của con. Việc hiểu rõ cơ chế giảm tiết nước bọt và tác hại của đường lactose ứ đọng sẽ giúp cha mẹ kiên quyết hơn trong việc cai bình đêm cho trẻ. Nếu nhận thấy răng của bé có dấu hiệu đốm trắng hoặc đổi màu, phụ huynh nên đưa con đến khám tại các cơ sở nha khoa chuyên khoa để được can thiệp kịp thời.