Phụ nữ mang thai và trẻ nhỏ có nên dùng các bài thuốc từ cây lát hoa?

Trong đời sống thường nhật, khi gặp phải các triệu chứng sốt kéo dài, viêm đường hô hấp hay rối loạn tiêu hóa, nhiều người vẫn có thói quen tìm kiếm các cây thuốc nam mọc quanh nhà hoặc truyền tai nhau những bài thuốc dân gian. Cây lát hoa – một loài cây thân gỗ quen thuộc thường được trồng lấy bóng mát và lấy gỗ – từ lâu cũng được một số cộng đồng sử dụng vỏ thân, vỏ rễ để sắc nước uống trị bệnh.

Tuy nhiên, trước câu hỏi liệu phụ nữ mang thai và trẻ nhỏ có nên dùng các bài thuốc từ cây lát hoa hay không, câu trả lời từ góc độ y học và dược lý hiện đại là: Hoàn toàn không nên. Nhóm đối tượng này tuyệt đối không được tự ý sử dụng các chế phẩm dân gian từ cây lát hoa khi chưa có bất kỳ dữ liệu khoa học nào xác nhận mức độ an toàn trên cơ thể người.

Cây lát hoa trong kinh nghiệm dân gian và những ngộ nhận phổ biến

Cây lát hoa (tên khoa học là Chukrasia tabularis, thuộc họ Xoan - Meliaceae) là loại cây gỗ bản địa phân bố tại nhiều vùng rừng nhiệt đới. Trong y học cổ truyền và kinh nghiệm dân gian ở một số quốc gia châu Phi và châu Á, các bộ phận của cây như vỏ thân và vỏ rễ thường được thu hái, phơi khô để sắc làm nước thuốc. Người dân thường dùng các bài thuốc này với mục đích giải nhiệt, hạ sốt, hỗ trợ đẩy lùi cơn sốt rét hoặc giảm cảm giác đau nhức, viêm sưng.

Nhiều người lầm tưởng rằng cây cỏ mọc tự nhiên thì luôn lành tính và không có tác dụng phụ. Từ quan niệm "thuốc nam vô thưởng vô phạt", không ít gia đình đã áp dụng kinh nghiệm truyền miệng này cho cả những đối tượng nhạy cảm nhất là mẹ bầu và trẻ nhỏ. Họ cho rằng các bài thuốc sắc từ vỏ cây lát hoa có thể thay thế thuốc hạ sốt, kháng sinh Tây y nhằm tránh "nóng trong" hay tránh hóa chất tổng hợp.

Thực tế, quan niệm thảo dược tự nhiên đồng nghĩa với an toàn tuyệt đối là một sai lầm nguy hại. Cây cối trong tự nhiên tự sản sinh ra hàng trăm hợp chất hóa thực vật phức tạp nhằm mục đích sinh tồn và tự vệ trước sâu bệnh. Những hoạt chất này khi đưa vào cơ thể người có thể tạo ra các phản ứng sinh học mạnh mẽ, thậm chí gây độc nếu không được nghiên cứu và kiểm soát liều lượng nghiêm ngặt.

Câu trả lời dứt khoát: Phụ nữ mang thai và trẻ nhỏ có nên dùng?

Đối với phụ nữ đang trong thai kỳ và trẻ nhỏ, việc sử dụng các bài thuốc truyền thống từ cây lát hoa tiềm ẩn nhiều nguy cơ khó lường. Cơ địa của thai phụ và trẻ em có cơ chế sinh lý vô cùng đặc thù, rất dễ tổn thương trước bất kỳ hoạt chất lạ nào. Do đó, các bác sĩ và chuyên gia dược học luôn khuyến cáo nhóm đối tượng này không nên dùng nước sắc hay bất kỳ chế phẩm thô nào từ loại cây này.

Cho đến nay, chưa có bất kỳ cơ quan y tế hay dược điển chính thống nào phê duyệt cây lát hoa làm vị thuốc an toàn cho phụ nữ có thai hay trẻ em. Toàn bộ các bài thuốc lưu truyền ngoài đời sống chỉ dựa trên kinh nghiệm dân gian cá nhân, truyền miệng qua nhiều thế hệ mà không có sự kiểm chứng hay đo lường chuẩn xác về độc tính.

Nếu thai phụ hoặc trẻ nhỏ gặp các vấn đề về sức khỏe như sốt, ho, viêm nhiễm hay nghi ngờ nhiễm ký sinh trùng, việc tự ý uống nước cây lát hoa có thể làm trì hoãn thời gian vàng điều trị bằng y học hiện đại, dẫn tới nhiều biến chứng nghiêm trọng đe dọa trực tiếp đến tính mạng của mẹ và bé.

Hoạt tính chống sốt rét của lát hoa: Bằng chứng mới dừng ở động vật

Lý do cây lát hoa được nhiều người nhắc đến như một phương thuốc hạ sốt, trị sốt rét xuất phát từ một số nghiên cứu tiền lâm sàng tìm kiếm nguồn dược liệu mới. Một nghiên cứu công bố năm 2016 đã tiến hành đánh giá tác dụng kháng sốt rét của cây lát hoa (Chukrasia tabularis) trên mô hình động vật và trong phòng thí nghiệm ^[1]. Nghiên cứu này bắt nguồn từ thực tế loài cây này vốn được sử dụng trong y học dân gian tại Nigeria như một thành phần của phương thuốc điều trị bệnh sốt rét ^[1].

Trong nghiên cứu năm 2016, các nhà khoa học đã tiến hành thử nghiệm dịch chiết cồn và dịch sắc nước nóng từ vỏ thân cây lát hoa trên mô hình chuột nhắt ^[1]. Kết quả cho thấy dịch chiết cồn của vỏ thân cây lát hoa ở liều lượng cao nhất là 800 mg/kg thể trọng đã thể hiện tỷ lệ ức chế ký sinh trùng sốt rét đạt 83,65 ± 0,66% ^[1]. Để so sánh, thuốc đối chứng tiêu chuẩn là chloroquine diphosphate đạt tỷ lệ ức chế 90,36 ± 0,04% ^[1].

Bên cạnh đó, các thử nghiệm trong ống nghiệm cũng chỉ ra rằng dịch chiết nước từ vỏ thân cây lát hoa có hoạt tính tốt chống lại chủng ký sinh trùng Plasmodium falciparum nhạy cảm với chloroquine với chỉ số IC50 đạt 10,739 microgam/mL, đồng thời thể hiện tác dụng đối với cả chủng kháng thuốc ^[1]. Để đánh giá mức độ an toàn ban đầu, các nhà nghiên cứu đã thực hiện thử nghiệm độc tính trên ấu trùng tôm ngâm nước muối và trên dòng tế bào động vật có vú bằng thử nghiệm đỏ trung tính ^[1].

Dù kết quả này cho thấy tiềm năng dược lý nhất định của vỏ thân cây lát hoa, giới khoa học nhấn mạnh đây mới chỉ là thử nghiệm bước đầu trên chuột và tế bào nuôi cấy ^[1]. Tỷ lệ ức chế ký sinh trùng trên động vật hoàn toàn không đồng nghĩa với việc dược liệu này an toàn hay có hiệu quả tương đương khi sử dụng trên cơ thể con người, đặc biệt là ở phụ nữ mang thai.

Khả năng kháng viêm trong phòng thí nghiệm: Tiềm năng đi kèm dấu hỏi an toàn

Bên cạnh tác dụng hạ sốt hay chống ký sinh trùng, cây lát hoa còn được chú ý nhờ đặc tính kháng viêm. Một nghiên cứu công bố năm 2022 đã tiến hành phân lập có định hướng hoạt tính sinh học các hợp chất limonoid kháng viêm từ vỏ rễ cây lát hoa (Chukrasia tabularis) ^[2]. Nhóm nghiên cứu đã phân lập được 14 hợp chất limonin, trong đó có Chukrasitin D và Chukrasitin E ^[2].

Nghiên cứu năm 2022 đã thử nghiệm hoạt tính kháng viêm của các hợp chất này trên tế bào đại thực bào RAW 264.7 được kích thích bởi LPS thông qua việc đánh giá khả năng ức chế sản sinh oxit nitric (NO) ^[2]. Oxit nitric vừa là chất truyền tin sinh học vừa là phân tử gây độc tế bào, đóng vai trò quan trọng trong cơ chế bệnh sinh của quá trình viêm nhiễm ^[2]. Kết quả thử nghiệm khả năng sống của tế bào cho thấy cả 14 hợp chất limonin không gây độc cho tế bào RAW 264.7 ở nồng độ 100 micromol/L ^[2].

Đáng chú ý, các hợp chất Chukrasitin D và Chukrasitin E thể hiện hoạt tính kháng viêm rất mạnh với giá trị IC50 lần lượt là 6,24 và 6,13 micromol/L ^[2]. Các hợp chất limonin còn lại từ số 3 đến số 14 cũng thể hiện hoạt tính kháng viêm hiệu quả với phạm vi ức chế nằm trong khoảng 12,30 đến 50,19 micromol/L ^[2]. Từ đó, các nhà khoa học xác định vỏ rễ cây lát hoa là một nguồn chứa các phân tử kháng viêm tự nhiên giàu tiềm năng ^[2].

Mặc dù vậy, nghiên cứu này chỉ thực hiện hoàn toàn trên các đĩa thí nghiệm tế bào đại thực bào cô lập ^[2]. Hoạt tính ức chế oxit nitric trong ống nghiệm không thể phản ánh đầy đủ cách các chất này chuyển hóa, hấp thu và đào thải trong cơ thể một con người hoàn chỉnh. Việc một hợp chất không gây độc cho một dòng tế bào nuôi cấy ở nồng độ nhất định không đảm bảo rằng nó sẽ không gây độc cho các cơ quan nội tạng phức tạp hay thai nhi ^[2].

Vì sao thể trạng phụ nữ mang thai và trẻ nhỏ đặc biệt nhạy cảm?

Phụ nữ mang thai trải qua những thay đổi sinh lý to lớn về thể tích tuần hoàn, chức năng gan, thận và hệ thống nội tiết. Mọi chất mà người mẹ hấp thu qua đường tiêu hóa đều có nguy cơ đi qua hàng rào nhau thai để tiếp cận trực tiếp với thai nhi. Trong giai đoạn hình thành các cơ quan của ba tháng đầu thai kỳ, phôi thai cực kỳ nhạy cảm với các phân tử sinh học lạ; chỉ một tác động can thiệp bất thường cũng có thể gây dị tật bẩm sinh hoặc kích thích co bóp tử cung dẫn đến sảy thai.

Trong khi đó, ở trẻ nhỏ, đặc biệt là trẻ sơ sinh và trẻ dưới 5 tuổi, hệ thống cơ quan nội tạng vẫn chưa hoàn thiện. Gan của trẻ chưa sản sinh đầy đủ các enzyme chuyển hóa thuốc, khiến các hợp chất tự nhiên tồn lưu lâu hơn và dễ gây ngộ độc tế bào gan. Thận của trẻ cũng có độ lọc cầu thận thấp hơn người trưởng thành, làm giảm khả năng đào thải độc tố ra ngoài cơ thể.

Hơn nữa, hàng rào máu não ở trẻ em chưa thực sự vững chắc như người lớn. Một số hoạt chất có trong vỏ hoặc rễ cây lát hoa có thể dễ dàng vượt qua hàng rào bảo vệ này, tác động lên hệ thần kinh trung ương non nớt của trẻ. Do đó, việc cho trẻ uống nước sắc dược liệu thô chưa qua tinh chế là hành động tiềm ẩn rủi ro phá hủy gan, thận và hệ thần kinh rất cao.

Khoảng trống nghiên cứu lâm sàng và những rủi ro khó lường

Khoảng cách từ các nghiên cứu tiền lâm sàng trên chuột hay trên tế bào đến ứng dụng thực tế trên người là một chặng đường rất dài ^[1], ^[2]. Để một thảo dược được công nhận là thuốc hoặc thực phẩm bảo vệ sức khỏe an toàn, nó phải trải qua hàng loạt giai đoạn thử nghiệm lâm sàng gắt gao: từ kiểm tra độ an toàn trên người tình nguyện khỏe mạnh, xác định liều lượng tối ưu, đến đánh giá hiệu quả trên bệnh nhân thực tế.

Hiện nay, y văn thế giới hoàn toàn thiếu vắng các thử nghiệm lâm sàng có kiểm soát về cây lát hoa trên người, đặc biệt là không có bất kỳ dữ liệu nào về độc tính sinh sản, khả năng gây quái thai hay độ an toàn cho phụ nữ cho con bú. Khi một dược liệu chưa rõ độc tính bán trường diễn và độc tính trường diễn, việc đưa vào cơ thể người mẹ mang thai là điều cấm kỵ trong nguyên tắc y khoa.

Khi tự ý thu hái vỏ cây lát hoa để đun sắc, người dân còn đối mặt với nguy cơ dùng sai liều lượng. Hàm lượng các hoạt chất như limonin hay các hợp chất ức chế ký sinh trùng trong cây biến thiên rất lớn tùy thuộc vào thổ nhưỡng, mùa thu hái, tuổi của cây và cách thức sao chế ^[1], ^[2]. Nồi nước sắc thủ công tại gia đình không thể kiểm soát được nồng độ hoạt chất, dễ dẫn đến quá liều gây ngộ độc cấp tính hoặc tích lũy độc chất trong cơ thể.

Những hiểu lầm nguy hại khi tự ý dùng dược liệu trị bệnh

Một trong những sai lầm phổ biến nhất trong cộng đồng là đánh đồng tác dụng kháng viêm hay hạ sốt của thảo dược với khả năng chữa khỏi hoàn toàn bệnh lý căn nguyên. Viêm hay sốt chỉ là triệu chứng phản ứng của cơ thể trước các tác nhân gây bệnh như vi khuẩn, virus, ký sinh trùng hoặc các rối loạn tự miễn. Việc tự ý uống nước cây lát hoa nhằm "dập tắt" triệu chứng sốt có thể làm che lấp các dấu hiệu cảnh báo bệnh nguy hiểm.

Sai lầm tiếp theo là tin rằng dược liệu thô có thể thay thế thuốc đặc trị sốt rét hoặc thuốc hạ sốt chuẩn hóa. Mặc dù chiết xuất vỏ thân lát hoa cho thấy khả năng ức chế ký sinh trùng sốt rét trên chuột thực nghiệm, hiệu quả này vẫn kém hơn thuốc chuẩn chloroquine và chưa hề được chuẩn hóa về liều lượng trên người ^[1]. Tự ý dùng nước lá, vỏ cây thay thế phác đồ y tế khi mắc sốt rét sẽ khiến mật độ ký sinh trùng trong máu tăng vọt, nhanh chóng dẫn đến sốt rét ác tính thể não, suy đa tạng và tử vong.

Ngoài ra, nhiều người còn cho rằng thảo dược có thể thoải mái kết hợp với các loại thuốc Tây đang dùng. Thực tế, các hoạt chất tự nhiên trong cây lát hoa hoàn toàn có thể tương tác với các men gan, làm thay đổi nồng độ các loại thuốc khác trong máu, dẫn đến giảm tác dụng điều trị hoặc gia tăng độc tính nguy hiểm của các thuốc đi kèm.

Khuyến cáo an toàn và hướng xử trí y tế đúng cách

Trước những rủi ro hiện hữu và sự thiếu hụt nghiêm trọng của bằng chứng lâm sàng, các gia đình cần tuân thủ nghiêm ngặt các nguyên tắc an toàn y tế sau:

• Tuyệt đối không cho phụ nữ có thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ em ở mọi lứa tuổi sử dụng bất kỳ bài thuốc dân gian, nước sắc, bột tán hay cao nấu từ cây lát hoa.
• Những người mắc các bệnh lý mạn tính về gan, suy giảm chức năng thận, viêm loét dạ dày hoặc người cao tuổi cũng cần tránh xa các bài thuốc tự chế từ loài cây này.
• Khi người thân trong gia đình, đặc biệt là thai phụ và trẻ nhỏ, xuất hiện các triệu chứng bất thường như sốt cao, co giật, tiêu chảy, đau bụng hoặc phát ban, cần đưa ngay đến các cơ sở y tế gần nhất để được thăm khám và chẩn đoán chính xác.
• Tuyệt đối không tự ý trì hoãn việc điều trị chuẩn mực của bác sĩ để thử nghiệm các bài thuốc truyền miệng chưa được kiểm chứng khoa học.
• Nếu gia đình đang có thói quen sử dụng bất kỳ loại thảo mộc hay trà thuốc nam nào hằng ngày, hãy mang mẫu hoặc thông tin chi tiết đến trao đổi trực tiếp với bác sĩ chuyên khoa hoặc dược sĩ lâm sàng để được đánh giá nguy cơ tương tác thuốc và độc tính tiềm ẩn.

Bảo vệ sức khỏe cho mẹ và bé luôn đòi hỏi sự cẩn trọng cao nhất dựa trên những bằng chứng y học xác thực. Cây lát hoa dù mang trong mình những hoạt tính sinh học tiềm năng trong các nghiên cứu ban đầu tại phòng thí nghiệm, nhưng vẫn là một ẩn số lớn về mức độ an toàn trên cơ thể người. Lựa chọn lối sống khoa học, tuân thủ hướng dẫn của nhân viên y tế và nói không với các bài thuốc dân gian truyền miệng thiếu căn cứ chính là lá chắn vững chắc nhất để bảo vệ sức khỏe gia đình bạn.