Trăn trở trong mỗi bữa ăn của cha mẹ
Bữa ăn kéo dài hàng tiếng đồng hồ, thức ăn nguội ngắt còn đứa trẻ thì vẫn phúng phính hai má vì giữ chặt miếng cơm bên trong là nỗi ám ảnh của nhiều bậc phụ huynh. Tình trạng này trong chuyên môn gọi là hành vi ngậm thức ăn, tức trẻ giữ thức ăn đặc hoặc lỏng trong khoang miệng suốt một thời gian dài mà không chịu nhai hoặc nuốt [1]. Thói quen này không chỉ khiến bữa ăn gia đình trở nên căng thẳng mà còn tiềm ẩn nguy cơ thiếu hụt dinh dưỡng và ảnh hưởng sự phát triển thể chất của trẻ [2].
Để giải quyết triệt để vấn đề, cha mẹ cần hiểu rõ ngậm thức ăn không đơn thuần là sự bướng bỉnh hay chống đối. Về mặt khoa học, tình trạng này bắt nguồn từ nhiều yếu tố đan xen: cấu trúc thức ăn chưa phù hợp với kỹ năng nhai, tâm lý e ngại hoặc nỗ lực phản ứng quá mức của trẻ, và đôi khi là các vấn đề bệnh lý thực thể ở đường tiêu hóa [2], [3], [4].
Cơ chế khiến trẻ giữ chặt thức ăn trong miệng
Về bản chất vận động, quá trình nuốt diễn ra qua ba giai đoạn gồm giai đoạn miệng, giai đoạn hầu và giai đoạn thực quản [5]. Chứng khó nuốt vùng miệng hầu khiến thức ăn đặc hoặc chất lỏng không thể di chuyển thuận lợi ra khỏi khoang miệng, điều này có thể liên quan mật thiết đến yếu tố tâm lý [4]. Khi trẻ gặp khó khăn trong việc xử lý khối thức ăn, cơ chế tự vệ tự nhiên sẽ kích hoạt phản xạ giữ lại thay vì nuốt xuống vì sợ hãi cảm giác hóc, nghẹn [2], [4].
Bên cạnh đó, các đánh giá chuyên khoa chỉ ra rằng hành vi ngậm thức ăn có liên quan trực tiếp đến cấu trúc món ăn, mức độ yêu thích thực phẩm và nỗ lực phản ứng của trẻ [3]. Khi trẻ tiếp nhận thức ăn có độ thô quá cao so với kỹ năng hiện tại, việc nhai và nuốt đòi hỏi trẻ phải dùng nhiều công sức hơn bình thường [2], [3]. Để né tránh nỗ lực phản ứng mệt mỏi này, trẻ chọn cách ngậm yên thức ăn trong miệng thay vì tiếp tục xử lý chúng [2], [3].
Cấu trúc thực phẩm: Mấu chốt từ các nghiên cứu khoa học
Độ thô ráp và kết cấu của thức ăn đóng vai trò then chốt quyết định mức độ ngậm của trẻ [2], [3]. Nghiên cứu năm 2005 trên 3 trẻ chậm lớn hoặc tăng cân không đủ do nạp thiếu năng lượng đã cho thấy lượng thức ăn tính theo gam được tiêu thụ cao hơn hẳn khi cho trẻ ăn thực phẩm có kết cấu mịn hơn [2]. Nghiên cứu này ghi nhận lượng gam thức ăn dung nạp tỷ lệ nghịch trực tiếp với mức độ ngậm: thức ăn có kết cấu thô cao gắn liền với mức độ ngậm cao và lượng ăn thấp; ngược lại, thức ăn có kết cấu thô thấp giúp trẻ ít ngậm hơn và ăn được nhiều hơn [2].
Đáng chú ý, tất cả trẻ tham gia thử nghiệm trên đều tăng cân khi kết cấu thức ăn được giảm bớt độ thô [2]. Hành vi ngậm thức ăn vẫn duy trì ở mức thấp trong giai đoạn theo dõi đối với 2 trẻ ngay cả khi cấu trúc thức ăn được tăng dần dần trở lại theo thời gian [2]. Kết quả này chứng minh việc giảm độ thô tạm thời giúp trẻ xây dựng lại sự tự tin và kỹ năng trước khi nâng dần độ thô [2].
Một nghiên cứu khác năm 2020 áp dụng thiết kế đa yếu tố ở 4 trẻ mắc rối loạn ăn uống cũng xác nhận rằng việc đánh giá chính xác các điều kiện như cấu trúc thức ăn, sở thích và nỗ lực phản ứng đã giúp cá nhân hóa phác đồ can thiệp thành công cho 3 trẻ, từ đó làm giảm rõ rệt hành vi ngậm [3]. Thất bại trong bữa ăn phần lớn đến từ việc cha mẹ nâng độ thô quá sớm khi trẻ chưa kịp thích nghi [2], [3].
Rào cản tâm lý và các can thiệp hỗ trợ nuốt
Yếu tố tâm lý, đặc biệt là sở thích món ăn và sự chọn lọc khắt khe, cũng là nguyên nhân khiến trẻ ngậm chặt miệng [3], [6]. Trong nhiều trường hợp, trẻ chấp nhận đưa thức ăn vào miệng dưới áp lực hoặc để làm hài lòng người lớn, nhưng sau đó giữ nguyên trong má mà không nuốt [1], [7]. Để can thiệp hành vi này, y văn ghi nhận một số giải pháp hỗ trợ hành vi hiệu quả.
Nghiên cứu công bố năm 2012 đã thử nghiệm phương pháp dùng "mồi đẩy", tức một loại thức uống hoặc thức ăn mà trẻ luôn tiếp nhận và sẵn sàng nuốt, để giảm hành vi ngậm thức ăn đặc ở 3 trẻ mắc rối loạn ăn uống [1]. Kỹ thuật viên đưa "mồi đẩy" ngay lập tức cho 2 trẻ hoặc sau 15 giây đối với 1 trẻ sau mỗi lần đút thức ăn [1]. Kết quả cho thấy phương pháp "mồi đẩy" này mang lại hiệu quả giảm hành vi ngậm thức ăn ở cả 3 trẻ [1].
Một kỹ thuật khác là tái phân bố thức ăn trong miệng bằng bàn chải mát-xa có lông mềm, được kiểm nghiệm năm 2005 trên 4 trẻ từ chối ăn mức độ nặng [7]. Biện pháp hỗ trợ phân bố lại thức ăn này giúp giảm mức độ ngậm ở tất cả 4 trẻ, đồng thời rút ngắn thời gian làm sạch khoang miệng cho 2 trẻ [7]. Ngoài ra, nghiên cứu năm 2020 trên bé trai 4 tuổi mắc chứng tự kỷ và kén ăn cho thấy kỹ thuật trình bày đồng thời món trẻ ngậm chung với món ưa thích, sau đó giảm dần thành phần hỗ trợ, đã giúp giảm thành công hành vi ngậm thức ăn không ưa thích [6].
Cảnh giác các bất thường thực thể gây nghẹn, khó nuốt
Mặc dù phần lớn nguyên nhân ngậm xuất phát từ cấu trúc thức ăn hoặc tâm lý, cha mẹ tuyệt đối không được chủ quan bỏ qua các nguyên nhân thực thể [4], [5]. Rối loạn nuốt ở trẻ em có thể do sự kết hợp của các khiếm khuyết cấu trúc giải phẫu, tình trạng thần kinh, suy giảm hô hấp, rối loạn tương tác giữa người cho ăn và trẻ, cũng như nhiều bệnh lý di truyền, chuyển hóa khác [4].
Nghiên cứu lâm sàng năm 2015 mô tả trường hợp bé gái 9 tháng tuổi bị nôn ngắt quãng, khó nuốt và từ chối thức ăn đặc ngay sau khi bắt đầu ăn dặm do hẹp thực quản bẩm sinh [4]. Bệnh nhân mắc các rối loạn tắc nghẽn như hẹp thực quản không thể nuốt được thức ăn đặc nhưng vẫn dung nạp được chất lỏng [4]. Tình trạng này có thể dẫn tới tắc nghẽn thức ăn thực quản, trong đó thịt là loại thức ăn hay bị mắc lại nhất [4].
Một báo cáo năm 2016 về bé 6 tuổi khó nuốt tiến triển không kèm triệu chứng hô hấp đã phát hiện nguyên nhân xuất phát từ dị tật động mạch dưới đòn phải lạc chỗ, gây chèn ép từ bên ngoài vào thực quản [5]. Khó nuốt thực quản thường biểu hiện bằng cảm giác thức ăn bị mắc kẹt, đau khi nuốt, tức ngực hoặc ợ nóng mạn tính [5]. Nếu không chẩn đoán và can thiệp sớm, rối loạn nuốt có thể dẫn đến suy dinh dưỡng chậm lớn, viêm phổi hít hoặc trào ngược dạ dày thực quản [5], [8].
Nhận diện giới hạn bằng chứng và khi nào cần khám bác sĩ
Các can thiệp hành vi như dùng "mồi đẩy", giảm độ thô thức ăn hay tái phân bố bằng dụng cụ đem lại tín hiệu rất khả quan nhưng đa số các nghiên cứu này được thực hiện trên cỡ mẫu nhỏ từ 1 đến 4 trẻ có chỉ định điều trị chuyên biệt [1], [2], [3], [7], [6]. Do đó, việc áp dụng tại gia đình cần sự kiên nhẫn, điều chỉnh linh hoạt và không nên coi là giải pháp cứng nhắc cho mọi đứa trẻ.
Phụ huynh cần đưa trẻ đi khám chuyên khoa nhi hoặc tai mũi họng, tiêu hóa nếu phát hiện các dấu hiệu cảnh báo bệnh lý. Đánh giá nội soi nuốt mềm là phương pháp an toàn, có giá trị và ngày càng được dùng nhiều ở trẻ mọi lứa tuổi để kiểm tra thông số giải phẫu, sinh lý và đánh giá việc nuốt các độ đặc thức ăn khác nhau [8]. Hãy đưa trẻ đi khám khi trẻ ngậm kèm theo nôn trớ ngắt quãng, ho sặc, khó thở, sốt tái diễn do viêm phổi hít, hoặc trẻ sụt cân rõ rệt [4], [5], [8].
Lộ trình xử trí thực tế tại nhà cho cha mẹ
Để giúp con vượt qua thói quen ngậm thức ăn do cấu trúc hoặc tâm lý, phụ huynh có thể triển khai từng bước khoa học:
Đầu tiên, điều chỉnh ngay kết cấu món ăn. Nếu trẻ ngậm chặt khi ăn đồ lợn cợn, hãy chủ động xay nhuyễn hoặc làm mềm hơn để giảm nỗ lực phản ứng cho cơ hàm của trẻ [2], [3]. Khi trẻ đã ăn uống suôn sẻ và tăng cân tốt hơn, cha mẹ mới tăng dần độ thô từng chút một theo thời gian [2].
Thứ hai, áp dụng giải pháp "mồi đẩy" linh hoạt. Chuẩn bị sẵn một thìa súp nước canh thơm ngọt hoặc loại sốt yêu thích mà trẻ luôn sẵn sàng nuốt [1]. Sau khi đút miếng thức ăn chính, đưa ngay hoặc đợi khoảng 15 giây rồi cho trẻ dùng một ngụm nhỏ "mồi đẩy" này để kích thích phản xạ nuốt trôi [1].
Thứ ba, kết hợp thực phẩm khéo léo. Đối với các món trẻ không hào hứng dẫn đến ngậm, có thể áp dụng kỹ thuật cho ăn kèm đồng thời lượng nhỏ món trẻ yêu thích để tạo động lực tiếp nhận và xử lý thức ăn [6]. Luôn duy trì bữa ăn không quá 30 phút, tránh ép buộc gây ức chế tâm lý làm trẻ tăng hành vi chống đối bằng cách ngậm thức ăn [7], [4].
Nuôi dưỡng một đứa trẻ là hành trình đòi hỏi sự thấu hiểu về cả tâm lý và sinh lý phát triển. Lắng nghe tín hiệu nhai nuốt của con, điều chỉnh thức ăn đúng độ thô và kịp thời tham vấn chuyên gia y tế khi có dấu hiệu bất thường chính là chìa khóa giúp mỗi bữa ăn trở lại niềm vui trọn vẹn.
