Vừa ăn vừa xem điện thoại làm hại hệ tiêu hóa của trẻ thế nào?

Nhiều bậc phụ huynh thường có thói quen bật điện thoại, máy tính bảng hoặc tivi để dỗ con ăn nhanh hơn và ngồi yên một chỗ. Cảnh tượng một đứa trẻ vừa dán mắt vào màn hình hoạt hình, vừa há miệng nuốt từng thìa cơm một cách thụ động đã trở nên quen thuộc trong nhiều gia đình hiện đại. Tuy nhiên, việc để màn hình điện tử chen vào bữa ăn không giúp trẻ ăn ngon miệng hơn mà ngược lại, còn dẫn đến những rối loạn hành vi ăn uống và gây áp lực tiêu cực lên quá trình tiếp nhận dinh dưỡng của cơ thể.

Thói quen vừa ăn vừa nhìn vào thiết bị điện tử làm phân tán hoàn toàn sự chú ý của trẻ đối với thức ăn. Trẻ không cảm nhận được mùi vị, kết cấu của món ăn, dẫn đến việc mất dần phản xạ điều chỉnh lượng thức ăn tự nhiên và tăng nguy cơ kén ăn, rối loạn dinh dưỡng sau này.

Cơ chế tác động: Vì sao sự xao nhãng cản trở việc ăn uống?

Quá trình ăn uống không đơn thuần là việc đưa thức ăn vào dạ dày, mà là một chuỗi phối hợp giữa các giác quan và não bộ. Khi trẻ nhìn, ngửi và cảm nhận món ăn, các tín hiệu thần kinh sẽ chuẩn bị sẵn sàng cho các cơ quan tiêu hóa hoạt động nhịp nhàng. Khi trẻ tập trung vào màn hình điện tử, não bộ bị cuốn vào các kích thích thị giác và thính giác mạnh, khiến tín hiệu nhận biết về thức ăn bị gián đoạn.

Khi sự tập trung bị phân tán, trẻ thường nuốt chửng mà không nhai kỹ hoặc ngậm thức ăn trong miệng rất lâu. Việc nhai không kỹ khiến thức ăn chưa được nghiền nhỏ và thiếu đi sự hòa trộn ban đầu, tạo thêm gánh nặng cho các bước xử lý thức ăn tiếp theo bên trong đường ruột. Về lâu dài, trẻ mất đi khả năng lắng nghe tín hiệu no - đói tự nhiên của bản thân, dễ dẫn đến tình trạng từ chối thức ăn lành mạnh hoặc hình thành thói quen chỉ đòi ăn những món tạo khoái cảm nhanh như đồ ngọt.

Nghiên cứu chứng minh: Màn hình làm tăng nguy cơ kén ăn

Các dữ liệu khoa học đã chỉ ra mối liên hệ trực tiếp giữa việc sử dụng thiết bị màn hình trong bữa ăn và các vấn đề ăn uống ở trẻ nhỏ. Một nghiên cứu theo dõi tiến cứu được công bố năm 2018 trên 497 phụ huynh có con ở độ tuổi mẫu giáo đã khảo sát môi trường bữa ăn gia đình và hành vi của trẻ ^[1]. Sau một năm theo dõi lại trên 326 cặp phụ huynh và con cái, các nhà khoa học nhận thấy việc cho trẻ xem truyền hình trong bữa ăn làm gia tăng đáng kể tỷ lệ kén ăn ở trẻ ở cả phân tích cắt ngang lẫn phân tích tiến cứu ^[1]. Nghiên cứu này kết luận rằng việc tránh xa màn hình tivi và duy trì quyền kiểm soát của cha mẹ đối với việc lựa chọn thực phẩm có thể giúp cải thiện khẩu vị cũng như lượng dinh dưỡng nạp vào của trẻ nhỏ ^[1].

Bên cạnh đó, việc dán mắt vào màn hình cũng dẫn đến những lệch lạc nghiêm trọng trong việc lựa chọn thực phẩm. Một nghiên cứu năm 2022 về tiêu thụ đường ở trẻ mới biết đi tại Trung Quốc cho thấy những trẻ có thời gian sử dụng màn hình từ 1 giờ mỗi ngày trở lên có nhiều khả năng ăn các loại thực phẩm chứa đường và đồ uống có đường hơn, đồng thời tần suất ăn các món ngọt này cũng dày đặc hơn ^[2]. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng việc tiếp xúc với màn hình còn liên quan đến sự gia tăng tỷ lệ thừa cân và béo phì ở trẻ nhỏ ^[2]. Việc lạm dụng các phương tiện kỹ thuật số gây hại cho sự phát triển khả năng nhận thức, thể chất, giấc ngủ và cảm xúc của trẻ ^[2].

Trước thực trạng đó, Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) đã khuyến nghị không cho trẻ dưới 2 tuổi tiếp xúc với màn hình điện tử, và đối với trẻ từ 2 đến 3 tuổi, thời gian sử dụng màn hình không được vượt quá 1 giờ mỗi ngày, thời gian càng ít sẽ càng tốt cho trẻ ^[2].

Vòng luẩn quẩn giữa màn hình, ép ăn và căng thẳng

Trên thực tế, nhiều cha mẹ tìm đến điện thoại hay tivi như một biện pháp đối phó tình thế khi con biếng ăn. Một cuộc khảo sát bằng bảng hỏi tại Singapore vào năm 2012 cho thấy việc trẻ kén ăn khiến các bậc phụ huynh vô cùng lo lắng, với gần một nửa số người tham gia khảo sát bày tỏ sự bận tâm sâu sắc về sức khỏe thể chất lẫn tinh thần của con ^[3]. Để đối phó với tình trạng khó cho ăn, nhiều phụ huynh tại đây đã lựa chọn giải pháp cho con xem truyền hình trong bữa ăn hoặc thay đổi cấu trúc món ăn để trẻ dễ nuốt hơn ^[3]. Đáng chú ý, có tới 29,2% phụ huynh trong nghiên cứu này đã phải tìm đến bác sĩ để tư vấn về vấn đề kén ăn và khó ăn của con mình ^[3].

Tuy nhiên, việc dùng màn hình để "dụ" trẻ ăn lại tạo ra một cái bẫy tâm lý tai hại. Một bài tổng quan phạm vi công bố năm 2021 đã chỉ ra mối quan hệ hai chiều phức tạp giữa hành vi kén ăn và áp lực từ cha mẹ ^[4]. Việc cha mẹ gây áp lực, ép con ăn có mối tương quan chặt chẽ với sự gia tăng tỷ lệ kén ăn ở trẻ nhỏ ^[4]. Việc ép ăn làm giảm niềm vui thích đối với đồ ăn của trẻ, từ đó trẻ càng né tránh bữa ăn và làm gia tăng mức độ căng thẳng của người chăm sóc ^[4]. Vòng lặp căng thẳng này phá vỡ bầu không khí tích cực của bữa ăn, khiến bàn ăn trở thành nơi đối đầu thay vì là thời điểm gắn kết ^[4].

Xung đột bàn ăn và những khó khăn trong những năm đầu đời

Khi trẻ mải xem màn hình và từ chối thức ăn, xung đột giữa cha mẹ và con cái thường bùng nổ. Một nghiên cứu công bố năm 2021 khẳng định rằng những trẻ gặp xung đột trong bữa ăn có xu hướng kén ăn hơn so với những trẻ không có xung đột ^[5]. Dữ liệu từ nghiên cứu của Jansen và các cộng sự trên 462 trẻ từ 21 đến 27 tháng tuổi chỉ ra rằng những bữa ăn gia đình có cấu trúc rõ ràng giúp trẻ tận hưởng thức ăn nhiều hơn, đồng thời giảm bớt tình trạng ăn uống thất thường và ăn uống theo cảm xúc ^[5]. Ngược lại, một nghiên cứu tại Bồ Đào Nha trên 959 trẻ từ 1,5 đến 6 tuổi cho thấy trẻ kén ăn có điểm số cao hơn về các vấn đề cảm xúc và hành vi so với trẻ không kén ăn ^[5]. Thêm vào đó, nghiên cứu trên 1.272 trẻ kén ăn tại Thụy Điển cũng ghi nhận điểm số cao hơn về hành vi giảm ăn do cảm xúc ^[5]. Một nghiên cứu khác trên 162 trẻ từ 5 đến 11 tuổi cũng nhận định rằng sự ngại ngần khi thử các món ăn lạ có liên quan chặt chẽ đến tính nhút nhát và tính dễ xúc động của trẻ ^[5].

Những khó khăn trong việc nuôi dưỡng trẻ thực chất có thể xuất hiện từ rất sớm. Một nghiên cứu thuần tập tiến cứu năm 2023 thực hiện trên 80 phụ huynh có con từ 6 đến 18 tháng tuổi tại một trung tâm chăm sóc ban đầu ở đô thị đã sử dụng Thang đo Vấn đề Cho ăn của Bệnh viện Nhi đồng Montreal ^[6]. Kết quả cho thấy thói quen tổ chức bữa ăn vội vã, gấp gáp có mối liên hệ đáng kể với các vấn đề cho ăn ở trẻ ^[6]. Điểm số khó khăn trong ăn uống ở nhóm trẻ kén ăn cao hơn trung bình 6 điểm so với nhóm không kén ăn theo thời gian theo dõi ^[6]. Sự lo âu của cha mẹ và sự kháng cự của trẻ khi thử thức ăn mới cũng liên quan chặt chẽ đến các vấn đề ăn uống ban đầu này ^[6].

Bất đồng trong cách đánh giá giữa cha mẹ và người chăm sóc

Một trở ngại khác khiến thói quen ăn uống của trẻ khó cải thiện là sự bất đồng quan điểm giữa các thành viên chăm sóc. Một nghiên cứu năm 2017 so sánh nhận thức về chứng kén ăn của trẻ giữa cha mẹ và người trông trẻ tại các cơ sở giữ trẻ tập trung và cơ sở giữ trẻ tại gia đình ^[7]. Kết quả từ 52 bộ ba gồm trẻ, cha mẹ và người chăm sóc cho thấy cha mẹ có khả năng nhìn nhận con mình kén ăn cao hơn 1,4 lần so với người giữ trẻ ^[7]. Mức độ bất đồng về nhận thức kén ăn giữa cha mẹ và người chăm sóc tại các trung tâm giữ trẻ lên tới 41% ^[7].

Chính nhận thức chủ quan này ảnh hưởng rất lớn đến các chiến lược bữa ăn mà cha mẹ áp dụng, trong đó có việc dễ dãi thỏa hiệp cho con dùng thiết bị điện tử hoặc đáp ứng các đòi hỏi ăn uống lệch lạc ^[7]. Trải nghiệm nuôi dạy một đứa trẻ biếng ăn luôn đi kèm với nhiều cảm xúc phức tạp. Một nghiên cứu định tính năm 2023 trên 10 phụ huynh tại Úc có con từ 2 đến 6 tuổi bị kén ăn mức độ nặng theo thang đo CEBQ đã ghi nhận hành trình đầy gian nan của cha mẹ ^[8]. Họ phải thử nghiệm nhiều chiến lược khác nhau, trải qua nhiều căng thẳng và rất cần các nhân viên y tế lắng nghe, cung cấp những kiến thức dựa trên bằng chứng khoa học để định hướng hành vi ăn uống cho con ^[8].

Hiểu lầm thường gặp của các bậc phụ huynh

Nhiều gia đình lầm tưởng rằng "miễn là con chịu nuốt hết bát cơm thì cho xem điện thoại một chút cũng không sao". Đây là một quan niệm sai lầm. Việc trẻ mở miệng một cách vô thức khi nhìn vào màn hình không đồng nghĩa với việc hệ tiêu hóa đang hoạt động tốt. Ăn uống trong trạng thái mất tập trung khiến trẻ không cảm nhận được mùi vị, giảm sự tiết dịch tiêu hóa tự nhiên do thiếu kích thích giác quan và không hình thành được kỹ năng nhai nuốt chủ động.

Một hiểu lầm khác là cho rằng việc dùng điện thoại chỉ là giải pháp tạm thời, lớn lên trẻ sẽ tự bỏ. Thực tế, các nghiên cứu tiến cứu cho thấy thói quen dùng màn hình và kén ăn có xu hướng kéo dài và củng cố lẫn nhau qua thời gian nếu không có sự can thiệp kịp thời từ cha mẹ ^[1]. Trẻ sẽ ngày càng phụ thuộc vào thiết bị số để hoàn thành bữa ăn, đồng thời khẩu vị bị thu hẹp dần, chỉ ưu tiên các món nhiều đường ^[2].

Ai nên đặc biệt thận trọng?

Tất cả trẻ nhỏ đều cần được bảo vệ khỏi sự xao nhãng của thiết bị điện tử trong bữa ăn, tuy nhiên các nhóm sau cần được lưu ý đặc biệt:

• Trẻ dưới 2 tuổi: Giai đoạn này não bộ và các phản xạ ăn dặm đang hình thành. Theo khuyến nghị của WHO, nhóm tuổi này hoàn toàn không nên tiếp xúc với bất kỳ loại màn hình điện tử nào ^[2].
• Trẻ có dấu hiệu kén ăn, chậm tăng cân hoặc gặp khó khăn khi tiếp nhận thức ăn mới: Các nghiên cứu đã chứng minh nhóm trẻ này rất dễ bị tác động tiêu cực bởi sự xao nhãng và áp lực bàn ăn ^[5], ^[6].
• Trẻ có biểu hiện rối loạn hành vi, nhút nhát hoặc dễ xúc động: Nhóm trẻ này có nguy cơ gặp vấn đề ăn uống cao hơn khi bữa ăn xảy ra xung đột hoặc thiếu sự tương tác tích cực từ gia đình ^[5].

Nếu trẻ có dấu hiệu suy dinh dưỡng nặng, sụt cân kéo dài hoặc nôn trớ bất thường, cha mẹ cần đưa trẻ đến khám tại các cơ sở y tế chuyên khoa dinh dưỡng hoặc nhi khoa để được đánh giá toàn diện, không nên tự ý áp dụng các biện pháp ép buộc tại nhà.

Cách thiết lập lại bữa ăn khoa học cho trẻ

Để giúp trẻ khôi phục phản xạ ăn uống tự nhiên và bảo vệ hệ tiêu hóa, cha mẹ cần kiên trì thay đổi môi trường bàn ăn thông qua các bước cụ thể:

• Loại bỏ hoàn toàn màn hình: Tắt tivi, cất điện thoại, máy tính bảng khỏi khu vực ăn uống ít nhất 15 phút trước khi bữa ăn bắt đầu. Không dùng thiết bị điện tử làm phần thưởng để đổi lấy việc trẻ ăn hết phần ăn.
• Thiết lập bữa ăn gia đình có cấu trúc: Duy trì khung giờ ăn cố định, tránh kéo dài bữa ăn quá 30 phút. Tránh tạo ra những bữa ăn vội vã, gấp gáp vì điều này làm gia tăng các vấn đề cho ăn ở trẻ nhỏ ^[6].
• Xây dựng không khí tích cực: Một bầu không khí vui vẻ, ấm áp trong bữa ăn gia đình và việc duy trì các nghi thức ăn uống quen thuộc đã được chứng minh giúp làm giảm đáng kể nguy cơ kén ăn ở trẻ sau một năm ^[1]. Hãy nói chuyện với trẻ về màu sắc, mùi vị và độ giòn của món ăn để kích thích giác quan của con.
• Cha mẹ làm gương: Thói quen ăn uống của cha mẹ có tác động trực tiếp đến trẻ ^[5]. Bản thân người lớn cũng cần bỏ điện thoại xuống khi ngồi vào bàn ăn và thể hiện sự hào hứng khi thưởng thức các món ăn lành mạnh.

Tập cho trẻ thói quen ăn uống tập trung không có màn hình điện tử có thể gặp nhiều khó khăn trong những ngày đầu. Tuy nhiên, sự kiên nhẫn và bình tĩnh của cha mẹ chính là chìa khóa để bảo vệ hệ tiêu hóa non nớt của con, giúp trẻ hình thành mối quan hệ lành mạnh và bền vững với thực phẩm suốt đời.