Bước vào giai đoạn ăn dặm, câu hỏi "khi nào cho con ăn cá" và "ăn cá gì để con thông minh" luôn nằm trong tâm trí các bậc phụ huynh. Nhiều người chờ trẻ mọc răng mới dám cho ăn đồ tanh, trong khi số khác lại vội vã tẩm bổ thật sớm với hy vọng con phát triển trí não vượt trội.
Thực tế, quá trình cung cấp dưỡng chất từ cá (đặc biệt là axit béo DHA) cho não bộ của trẻ bắt đầu từ trong bụng mẹ, qua dòng sữa mẹ ở giai đoạn 5-6 tháng đầu đời [1] và tiếp nối trực tiếp qua các bữa ăn dặm từ giai đoạn 3 đến 12 tháng tuổi (tính theo tuổi hiệu chỉnh ở trẻ sinh non nhẹ cân) hoặc khi trẻ cai sữa ở mốc 4 đến 6 tháng tuổi [2], [3]. Thay vì chỉ đợi đến khi trẻ biết nhai, việc bổ sung đúng nhịp độ từ thai kỳ, giai đoạn bú mẹ đến thời kỳ ăn dặm năm đầu đời mới là chìa khóa giúp tối ưu hóa nhận thức và vận động [3], [4].
Vì sao dưỡng chất trong cá lại quyết định sự nhạy bén của não trẻ?
Thành phần hoạt chất quan trọng nhất trong cá và dầu cá chính là axit docosahexaenoic (DHA) – một axit béo không bão hòa đa chuỗi dài nhóm omega-3 (LCPUFA) [1], [5]. Dưỡng chất này hiện diện dồi dào trong sữa mẹ và các loại cá béo như cá hồi, cá ngừ, cá thu, cũng như nhóm cá lưng xanh và cá thịt trắng [1], [5].
Não bộ ưu tiên hấp thu DHA hơn các loại axit béo khác, đồng thời tốc độ luân chuyển DHA trong não diễn ra rất nhanh [5]. Ở động vật có vú, nồng độ cao DHA tích tụ tại vỏ não và các khớp thần kinh (synapse) [6]. Đặc biệt, thùy trán của não – khu vực giàu DHA – là nơi điều khiển các kỹ năng nhận thức cao cấp như lập kế hoạch, giải quyết vấn đề, tư duy sáng tạo, trí nhớ làm việc và sự linh hoạt tinh thần [7].
Ở cấp độ tế bào, nghiên cứu năm 2013 cho thấy DHA kết hợp cùng phosphatidylserine giúp tăng cường hoạt tính chống oxy hóa, tăng khả năng sống sót của tế bào trong ống nghiệm [8]. Khi thử nghiệm trên cơ thể sống, việc bổ sung DHA giúp cải thiện các chỉ số oxy hóa ở não, tăng hoạt động enzyme glutathione peroxidase và giảm nồng độ nitric mono-oxide ở gan, từ đó bảo vệ tế bào khỏi căng thẳng oxy hóa và nâng cao năng lực học tập, ghi nhớ [8]. Ngược lại, sự thiếu hụt DHA có liên quan đến việc giảm khả năng học tập và sự suy giảm nhận thức [5].
Não trẻ cần DHA từ cá từ khi nào: Thai kỳ, bú mẹ hay lúc ăn dặm?
Nhu cầu DHA của não bộ không đợi đến tuổi ăn dặm mới xuất hiện mà bùng nổ ngay từ ba tháng cuối thai kỳ [4], [6]. Ước tính trong giai đoạn tăng trưởng nhanh ở tam cá nguyệt thứ ba, thai nhi tích lũy khoảng 70 mg omega-3 LCPUFA (chủ yếu là DHA) mỗi ngày [6]. Nếu trẻ sinh non, quá trình vận chuyển này bị gián đoạn, dễ dẫn đến chậm phát triển trí tuệ [4].
Sau khi chào đời, ở giai đoạn 5 đến 6 tháng tuổi, trẻ nhận DHA gián tiếp nhưng cực kỳ hiệu quả qua sữa mẹ nếu người mẹ ăn cá thường xuyên [1]. Một nghiên cứu cắt ngang công bố năm 2023 tại Nhật Bản đã khảo sát 268 trẻ sơ sinh từ 5 đến 6 tháng tuổi cùng thói quen ăn 38 nhóm thực phẩm của người mẹ [1]. Kết quả chỉ ra rằng việc mẹ ăn "cá lưng xanh" (như cá thu, cá mòi) và "cá thịt trắng" có mối tương quan thuận có ý nghĩa thống kê với nồng độ DHA trong huyết thanh của trẻ [1]. Đáng chú ý, trẻ bú mẹ chủ yếu có nồng độ DHA trong máu cao hơn hẳn so với trẻ uống nhiều sữa công thức pha từ sữa bò (loại đã được bổ sung 0,40% DHA và 0,27% axit arachidonic - AA) [1].
Khi trẻ chuyển sang giai đoạn ăn dặm (bổ sung thực phẩm ngoài sữa), việc cung cấp trực tiếp các axit béo không bão hòa đa từ khẩu phần ăn đóng vai trò quyết định [3]. Nghiên cứu năm 2023 theo dõi khẩu phần ăn dặm từ tháng thứ 3 đến tháng thứ 12 (tuổi hiệu chỉnh) ở trẻ sinh rất nhẹ cân cho thấy đây là "cửa sổ" quan trọng để thúc đẩy chức năng nhận thức và vận động khi trẻ tròn 1 tuổi [3]. Bên cạnh đó, các thử nghiệm lâm sàng bổ sung LCPUFA ngay khi trẻ cai sữa mẹ ở mốc 6 tuần tuổi hoặc mốc 4 đến 6 tháng tuổi cũng ghi nhận sự cải thiện rõ rệt về kỹ năng giải quyết vấn đề khi trẻ đạt 9 tháng tuổi [2].
Các nghiên cứu thực nghiệm trên trẻ nhỏ nói gì?
Để đánh giá chính xác tác động của DHA và dầu cá lên trí não trẻ, các nhà khoa học đã thực hiện nhiều thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng (RCT) ở các độ tuổi khác nhau.
Một nghiên cứu công bố năm 2010 đã tổng hợp dữ liệu từ 3 thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng trên 229 trẻ sơ sinh [2]. Trẻ được chia nhóm dùng sữa công thức bổ sung DHA và AA hoặc sữa đối chứng ở 3 thời điểm: bắt đầu từ 1 đến 5 ngày tuổi (kéo dài 12 tháng), sau khi cai sữa ở 6 tuần tuổi, hoặc sau khi cai sữa ở 4 đến 6 tháng tuổi [2]. Khi đánh giá ở mốc 9 tháng tuổi bằng bài kiểm tra giải quyết vấn đề 2 bước, những trẻ thuộc nhóm nuôi dưỡng 12 tháng và nhóm cai sữa lúc 6 tuần có số lần hoàn thành nhiệm vụ có chủ đích nhiều hơn và điểm hành vi hướng tới mục tiêu cao hơn nhóm đối chứng [2].
Một phân tích thứ cấp công bố năm 2023 từ một thử nghiệm can thiệp ngẫu nhiên đã theo dõi 140 trên tổng số 177 trẻ sinh rất nhẹ cân (đạt tỷ lệ 79%) [3]. Lượng tiêu thụ axit béo trong giai đoạn ăn dặm được ghi chép bằng nhật ký ăn uống 3 ngày mỗi tháng, kéo dài từ lúc trẻ 3 tháng đến 12 tháng tuổi hiệu chỉnh, sau đó đánh giá bằng thang đo phát triển trẻ sơ sinh Bayley-III lúc 12 và 24 tháng tuổi hiệu chỉnh [3]. Kết quả lúc 12 tháng tuổi hiệu chỉnh cho thấy tổng lượng PUFA và DHA ăn vào cao hơn có tương quan chặt chẽ với sự cải thiện chức năng nhận thức và vận động, trong khi lượng AA tăng lên giúp cải thiện đáng kể điểm vận động [3]. Tuy nhiên, nghiên cứu này vạch ra một thực tế đáng lo ngại: lượng tiêu thụ trung vị hàng ngày của trẻ (AA: 53,50–84,25 mg/ngày; DHA: 51,47–76,23 mg/ngày) bị thiếu hụt khá xa so với mức khuyến nghị (AA: 140 mg/ngày; DHA: 100 mg/ngày) ở mọi thời điểm khảo sát [3].
Gộp chung nhiều bằng chứng, bài tổng quan năm 2021 ghi nhận: một phân tích gộp năm 2007 tìm thấy mối tương quan giữa việc bổ sung DHA trong năm đầu đời và sự phát triển thị lực; một thử nghiệm năm 2011 cho thấy trẻ 18 tháng tuổi được bổ sung DHA có điểm chỉ số phát triển tinh thần cao hơn; các thử nghiệm khác chứng minh trẻ uống dầu cá giàu DHA có thứ hạng bách phân vị về tổng số cử chỉ giao tiếp cao hơn ở độ tuổi 1 đến 1,5 tuổi [4]. Ngoài ra, một phân tích gộp trên 1.031 trẻ nhũ nhi cũng khẳng định bổ sung omega-3 giúp cải thiện đáng kể sự phát triển nhận thức, bao gồm chức năng tâm thần vận động, kỹ năng vận động và ngôn ngữ [7].
Ở nhóm trẻ lớn hơn, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, đối chứng giả dược năm 2022 tại Thái Lan cho thấy việc bổ sung dầu cá trong 12 tuần giúp rút ngắn thời gian phản ứng (tăng tốc độ xử lý thông tin) ở tuần thứ 12 so với ban đầu, đồng thời cải thiện sự chú ý có chọn lọc và chú ý duy trì qua đo điện não [7].
Lợi ích thực sự và những giới hạn của bằng chứng khoa học
Dù lợi ích của DHA từ cá đối với thị lực, tốc độ xử lý thông tin và kỹ năng giải quyết vấn đề ở trẻ nhỏ đã khá rõ ràng, giới khoa học vẫn chỉ ra nhiều kết quả trái chiều khi xét đến trí thông minh tổng quát hoặc thành tích học tập ở trẻ lớn [2], [4], [7].
Cụ thể, ngay ở giai đoạn nhũ nhi, không phải nghiên cứu nào bổ sung LCPUFA vào sữa công thức cũng cho kết quả tích cực [2]. Nguyên nhân có thể do một số nghiên cứu thất bại đã sử dụng hàm lượng DHA quá thấp, chỉ chiếm từ 0,12% đến 0,25% tổng lượng axit béo [2], trong khi trẻ sinh non cần mức khoảng 1% tổng lượng axit béo để phát triển tinh thần [4].
Thứ hai, việc uống viên bổ sung DHA trong thai kỳ cũng cho kết quả không đồng nhất [6]. Dù các nghiên cứu quan sát thấy mẹ bầu ăn nhiều hải sản giúp con tăng khả năng hiểu từ vựng và điểm IQ ngôn ngữ, nhưng các thử nghiệm lâm sàng (RCT) bổ sung DHA đường uống khi mang thai lại cho thấy rất ít hoặc không có lợi thế nào lên sự phát triển thần kinh của trẻ [6]. Các nhà khoa học giải thích rằng cấu trúc thần kinh của thai nhi vốn đã được bảo vệ và ưu tiên vận chuyển DHA qua nhau thai khi ở trong tử cung [6].
Thứ ba, khi trẻ bước vào độ tuổi đi học, tác dụng của việc bổ sung DHA đơn thuần càng phân hóa mạnh [4], [7]. Một thử nghiệm tại Úc và Indonesia cho trẻ 6–10 tuổi dùng 88 mg DHA/ngày không thấy cải thiện về trí thông minh tổng quát hay sự chú ý [4]. Một phân tích hồi quy tuyến tính khác trên trẻ em tuổi đi học khỏe mạnh dùng 300 mg DHA/ngày trong 6 tháng cũng không cải thiện được trí nhớ làm việc hay sự linh hoạt nhận thức [7]. Một thử nghiệm khác tại Úc cũng báo cáo không có sự khác biệt về kết quả học tập giữa nhóm dùng DHA và nhóm đối chứng [4], dù nghiên cứu DOLAB và một thử nghiệm khác trên trẻ 7–9 tuổi lại ghi nhận sự cải thiện về chức năng não và khả năng ghi nhớ, học tập [4]. Điều này cho thấy sự chú ý gồm nhiều hệ thống bán độc lập, và dầu cá có thể chỉ tác động lên một vài khía cạnh nhất định chứ không phải là "thuốc tiên" tăng điểm số [7].
Những hiểu lầm phổ biến của cha mẹ Việt
Hiểu lầm đầu tiên là "dùng sữa công thức đắt tiền giàu DHA có thể thay thế hoàn toàn sữa mẹ và cá tự nhiên". Nghiên cứu năm 2023 tại Nhật Bản đã bác bỏ điều này: ngay cả khi trẻ dùng sữa công thức có bổ sung 0,40% DHA, nồng độ DHA trong máu vẫn thấp hơn đáng kể so với trẻ được bú mẹ mà người mẹ thường xuyên ăn cá lưng xanh và cá thịt trắng [1].
Hiểu lầm thứ hai là "chỉ cần cho trẻ ăn cá giàu DHA mà bỏ qua các chất béo khác". Thực tế, sự phát triển thần kinh tối ưu đòi hỏi sự cung cấp đồng thời cả hai loại axit béo là DHA và axit arachidonic (AA) [3], [4]. Trong giai đoạn ăn dặm từ 3 đến 12 tháng tuổi hiệu chỉnh, chính lượng AA ăn vào mới là yếu tố thúc đẩy mạnh mẽ điểm số vận động của trẻ ở mốc 12 tháng [3].
Hiểu lầm thứ ba là "trẻ lớn đi học uống thật nhiều dầu cá sẽ học giỏi toàn diện". Như các thử nghiệm ở trẻ từ 6 đến 10 tuổi đã chỉ ra, việc bổ sung từ 88 mg đến 300 mg DHA mỗi ngày không làm tăng chỉ số thông minh chung hay thành tích học tập trên lớp nếu trẻ vốn đã khỏe mạnh [4], [7].
Nhóm trẻ nào cần đặc biệt lưu ý?
Nhóm đối tượng cần được quan tâm sát sao nhất về chế độ ăn giàu PUFA, DHA và AA trong thời kỳ ăn dặm là trẻ sinh non và trẻ sinh rất nhẹ cân (VLBW) [3], [4]. Do mất đi giai đoạn tích lũy khoảng 70 mg omega-3 mỗi ngày ở ba tháng cuối thai kỳ, não bộ của trẻ sinh non rất dễ bị tổn thương và chậm phát triển nếu không được bù đắp kịp thời [4], [6]. Đối với trẻ sinh non dùng sữa công thức, các thử nghiệm chỉ ra rằng công thức sữa cần đạt hàm lượng DHA cao (khoảng 1% tổng lượng axit béo) [4].
Bên cạnh đó, các bậc phụ huynh cần lưu ý không tự ý dùng các sản phẩm dầu cá liều cao cho trẻ mà không có tư vấn chuyên môn. Dữ liệu nghiên cứu cho thấy dầu cá có đặc tính làm giảm triglyceride máu và giảm hình thành huyết khối [5]. Do đó, những trẻ có bệnh lý nền phức tạp, rối loạn đông máu hoặc đang sử dụng thuốc điều trị cần được bác sĩ nhi khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng thăm khám, tính toán liều lượng cụ thể trước khi bổ sung.
Áp dụng thực tế vào mâm cơm ăn dặm của trẻ
Để tối ưu hóa sự phát triển não bộ cho trẻ thông qua thực phẩm tự nhiên, cha mẹ có thể áp dụng lộ trình dinh dưỡng nối tiếp nhau qua từng giai đoạn.
Trong giai đoạn từ sơ sinh đến 5–6 tháng tuổi, cách tốt nhất để đưa DHA từ cá vào cơ thể trẻ là thông qua sữa mẹ [1]. Người mẹ đang cho con bú nên duy trì việc ăn thường xuyên cả hai nhóm: cá lưng xanh, cá béo (như cá hồi, cá thu, cá ngừ) và cá thịt trắng [1], [5]. Việc ưu tiên bú mẹ kết hợp với chế độ ăn giàu cá của mẹ sẽ giúp nâng nồng độ DHA huyết thanh của trẻ lên mức tối ưu [1].
Khi trẻ bước vào giai đoạn ăn dặm (thường bắt đầu làm quen khi cai sữa từ 4–6 tháng tuổi, hoặc theo dõi sát từ 3–12 tháng tuổi hiệu chỉnh ở trẻ sinh nhẹ cân), cha mẹ có thể bắt đầu giới thiệu cá vào thực đơn [2], [3]. Hãy khởi đầu bằng các loại cá thịt trắng xay nhuyễn nấu cháo hoặc súp vì dễ tiêu hóa, sau đó kết hợp xen kẽ với các loại cá béo giàu DHA như cá hồi, cá thu [1], [5].
Khi lên thực đơn ăn dặm, mục tiêu là giúp trẻ tiến gần hơn tới mức khuyến nghị 100 mg DHA/ngày và 140 mg AA/ngày [3]. Vì AA và DHA có nhiều trong cá, trứng giàu DHA và thịt (dù thịt chứa hàm lượng DHA thấp hơn cá) [2], [5], một bát cháo ăn dặm kết hợp cá với một chút dầu ăn, lòng đỏ trứng hoặc thịt theo đúng độ tuổi sẽ cung cấp đồng thời cả DHA lẫn AA, giúp trẻ phát triển toàn diện cả trí tuệ lẫn kỹ năng vận động [3], [4].
Nhìn chung, cá là nguồn dưỡng chất tuyệt vời cho não bộ, nhưng hiệu quả cao nhất nằm ở sự bền bỉ từ lúc mẹ mang thai, cho con bú đến những năm tháng ăn dặm đầu đời [4], [1]. Cha mẹ không nên quá áp lực việc nhồi nhét thực phẩm chức năng khi con đã lớn, mà hãy tập trung xây dựng bữa ăn dặm đa dạng, đủ lượng chất béo khuyến nghị và tham khảo ý kiến bác sĩ đối với những trẻ sinh non, nhẹ cân [3], [4].