Trẻ sơ sinh bú mẹ hoàn toàn có cần bổ sung vitamin D mỗi ngày?

Nhiều bậc cha mẹ thường tin rằng sữa mẹ là nguồn dinh dưỡng hoàn hảo nhất và có thể cung cấp đầy đủ mọi vi chất cho sự phát triển của trẻ sơ sinh. Quan niệm này khiến không ít gia đình băn khoăn liệu việc cho trẻ sơ sinh bú mẹ hoàn toàn uống thêm vitamin D mỗi ngày có thực sự cần thiết hay không.

Câu trả lời từ các bằng chứng khoa học và y khoa quốc tế là hoàn toàn cần thiết. Dù sữa mẹ chứa đựng nguồn kháng thể cùng dưỡng chất vô giá, hàm lượng vitamin D tự nhiên trong sữa mẹ lại rất thấp và không đủ để đáp ứng nhu cầu phát triển thể chất của trẻ sơ sinh ^[1].

Vì sao sữa mẹ giàu dưỡng chất nhưng vẫn thiếu vitamin D?

Sữa mẹ luôn được Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) khuyến nghị là nguồn thức ăn tốt nhất cho sự phát triển tối ưu của trẻ trong 6 tháng đầu đời ^[2]. Tuy nhiên, các phân tích dinh dưỡng đều chỉ ra rằng hàm lượng vitamin D trong sữa mẹ thông thường rất nghèo nàn [2, 5]. Tình trạng này bắt nguồn trực tiếp từ việc người mẹ đang cho con bú thường có chế độ ăn không cung cấp đủ thực phẩm giàu vitamin D, đồng thời ít tiếp xúc trực tiếp với ánh nắng mặt trời ^[1].

Bên cạnh đó, các cơ quan y tế đều khuyến nghị cần hạn chế để trẻ dưới 6 tháng tuổi tiếp xúc trực tiếp với ánh nắng mặt trời nhằm tránh nguy cơ tổn thương làn da non nớt ^[3]. Khi nguồn tổng hợp tự nhiên qua da bị hạn chế và sữa mẹ không cung cấp đủ, việc nuôi con bằng sữa mẹ đơn thuần mà không bổ sung vitamin D hay tắm nắng sẽ trở thành yếu tố nguy cơ hàng đầu dẫn đến tình trạng còi xương và thiếu hụt vitamin D ^[4]. Lượng vitamin D có hoạt tính chống còi xương trong sữa mẹ lại phụ thuộc chặt chẽ vào lượng vitamin D mà người mẹ nạp vào cũng như tình trạng vi chất của chính người mẹ [3, 8].

Các tổ chức y tế quốc tế khuyến cáo mức bổ sung thế nào?

Hiện nay, nhiều tổ chức y tế hàng đầu trên thế giới bao gồm Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ (AAP), Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) và Hiệp hội Chuyên gia Dinh dưỡng Canada đã đạt được sự đồng thuận cao về việc trẻ bú mẹ cần được bổ sung 400 IU vitamin D mỗi ngày ^[1]. Mức bổ sung này được đưa ra nhằm giải quyết tỷ lệ thiếu hụt vitamin D rất phổ biến ở nhóm trẻ bú mẹ do lượng vi chất trong sữa mẹ quá thấp ^[1].

Cơ quan Y tế Canada (Health Canada) cũng đưa ra hướng dẫn chính thức yêu cầu tất cả trẻ bú mẹ cần nhận được 400 IU vitamin D bổ sung mỗi ngày ^[2]. Tại Anh, các chuyên gia y tế cũng thống nhất mức khuyến nghị 400 IU/ngày cho toàn bộ trẻ bú mẹ ^[3]. Viện Y học Mỹ (IOM) khuyến cáo mức 400 IU/ngày đối với trẻ dưới 1 tuổi và nâng lên 600 IU/ngày cho trẻ từ 1 đến 8 tuổi ^[3]. Đối với những trẻ không bú mẹ hoàn toàn, AAP lưu ý rằng nếu trẻ uống ít hơn 1 lít sữa công thức tăng cường vi chất mỗi ngày thì vẫn cần được bổ sung tối thiểu 400 IU vitamin D mỗi ngày ^[3].

Bằng chứng từ các thử nghiệm lâm sàng và nghiên cứu thực địa

Một thử nghiệm lâm sàng tiến cứu, ngẫu nhiên, mù đôi có đối chứng với giả dược công bố năm 2022 đã đánh giá tác động của việc bổ sung vitamin D3 dạng uống liều 400 IU/ngày ở trẻ sơ sinh bú mẹ hoàn toàn bắt đầu từ 10 ngày tuổi ^[5]. Thử nghiệm theo dõi từ lúc mang thai với 92 cặp mẹ con và hoàn thành đánh giá trên 72 trẻ ở thời điểm 4 tháng tuổi, gồm 37 trẻ ở nhóm dùng vitamin D3 và 35 trẻ ở nhóm dùng giả dược ^[5]. Kết quả ghi nhận trước khi sinh có 15,2% sản phụ bị thiếu vitamin D nghiêm trọng và 54,3% bị thiếu vitamin D ^[5]. Tương ứng ở trẻ sơ sinh lúc chào đời, 15,2% trẻ bị thiếu nghiêm trọng và 52,2% trẻ bị thiếu hụt vi chất này, trong đó nồng độ vitamin D của mẹ và con có mối tương quan rất chặt chẽ với hệ số r = 0,816 ^[5].

Sau 4 tháng can thiệp, nhóm trẻ được uống 400 IU vitamin D3 mỗi ngày ghi nhận sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về cân nặng, chu vi vòng đầu, nồng độ 25-hydroxy-vitamin D [25(OH)D] huyết thanh, phospho và hormone tuyến cận giáp (iPTH) so với nhóm giả dược ^[5]. Tuy nhiên, nghiên cứu cũng ghi nhận chiều dài cơ thể và mật độ khoáng xương ở thời điểm 4 tháng tuổi chưa có sự khác biệt rõ rệt giữa hai nhóm ^[5]. Đáng chú ý, những trẻ bị thiếu hụt vitamin D nghiêm trọng có nồng độ iPTH cao hơn rõ rệt và hàm lượng khoáng xương thấp hơn bất kể có được bổ sung hay không ^[5].

Tại Canada, dữ liệu từ nhóm thuần tập APrON (Alberta Pregnant Outcomes and Nutrition) công bố năm 2018 trên 224 trẻ sơ sinh, trong đó có 72% trẻ bú mẹ hoàn toàn và 90% trẻ được uống bổ sung vitamin D ^[6]. Kết quả đo bằng phương pháp sắc ký lỏng khối phổ ghép ba tứ cực cho thấy trung vị nồng độ 25(OH)D của trẻ là 96,0 nmol/L, nhưng vẫn có 25% số trẻ có nồng độ dưới ngưỡng 75 nmol/L ^[6]. Nghiên cứu phát hiện lượng vitamin D trung vị của các bà mẹ nạp vào là 665 IU/ngày và có 25% người mẹ nạp dưới mức 400 IU/ngày ^[6]. Mô hình hồi quy tuyến tính hiệu chỉnh chỉ ra rằng cứ mỗi 100 IU vitamin D người mẹ nạp thêm mỗi ngày thì nồng độ 25(OH)D của trẻ tăng thêm 0,9 nmol/L ^[6]. Điều này cho thấy để trẻ đạt được tình trạng vi chất tối ưu, không chỉ đứa trẻ cần uống vitamin D mà bản thân người mẹ cũng cần đáp ứng đủ nhu cầu khuyến nghị trong giai đoạn cho con bú ^[6].

Một nghiên cứu khác tại Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất (UAE) công bố năm 2015 đã khảo sát 90 bà mẹ đang cho con bú hoàn toàn khỏe mạnh được chia ngẫu nhiên dùng 2000 IU vitamin D2/ngày hoặc 60.000 IU/tháng, kết hợp cho tất cả trẻ uống 400 IU/ngày trong 3 tháng ^[3]. Tại thời điểm ban đầu lúc trẻ trung bình 19 ngày tuổi, nồng độ trung bình 25(OH)D của các mẹ nhóm uống hàng ngày chỉ là 27,3 nmol/L và ở con chỉ đạt 13,1 nmol/L ^[3]. Có tới 89% sản phụ và 98% trẻ sơ sinh bị xếp vào nhóm thiếu vitamin D với nồng độ 25(OH)D dưới 37,5 nmol/L ^[3]. Thực tế này phản ánh mức độ thiếu hụt báo động ở trẻ sơ sinh nếu không có biện pháp can thiệp bổ sung từ sớm ^[3].

Về khía cạnh thực hành cộng đồng, một khảo sát thực hiện năm 2011 trên 577 bà mẹ có con 2 tháng tuổi tại Vancouver và Richmond (Canada) cho thấy tỷ lệ tuân thủ bổ sung rất tích cực ^[2]. Khoảng 80% trẻ 2 tháng tuổi đã được bổ sung vitamin D, và ở nhóm trẻ bú mẹ hoàn toàn, tỷ lệ này lên đến 91% ^[2]. Hơn 60% số trẻ đạt mức nạp vitamin D tổng cộng từ 300 đến dưới 500 IU/ngày từ các nguồn bổ sung và sữa công thức, chỉ có 5% số trẻ không nhận được lượng vitamin D nào ^[2]. Hầu hết phụ huynh thực hiện việc này nhờ nhận được lời khuyên từ bác sĩ, y tá y tế công cộng hoặc nữ hộ sinh ^[2].

Phương án mẹ uống liều cao thay vì cho trẻ uống trực tiếp

Mặc dù khuyến cáo cho trẻ bú mẹ uống vitamin D đã được ban hành rộng rãi, tỷ lệ tuân thủ trên thực tế tại nhiều nơi vẫn chưa đạt mức tối ưu ^[7]. Để tìm kiếm giải pháp thuận tiện hơn, một khảo sát năm 2018 trên 56 bác sĩ y học gia đình cho thấy 92,9% bác sĩ nhận diện chính xác liều khuyến nghị 400 IU/ngày của AAP cho trẻ bú mẹ ^[7]. Khi đưa ra lựa chọn, 50% bác sĩ ủng hộ việc trao quyền cho phụ huynh lựa chọn giữa mẹ tự bổ sung hoặc cho con uống, và 37,5% ưu tiên phương án mẹ uống để truyền qua sữa hơn là chỉ định bé uống trực tiếp (12,5%) ^[7]. Có 69,6% bác sĩ ưa chuộng phác đồ dùng đều đặn hàng ngày hơn là dùng liều lớn ngắt quãng hàng tháng ^[7].

Các nhà nghiên cứu khẳng định việc người mẹ cho con bú tự bổ sung vitamin D liều cao là một giải pháp an toàn và hiệu quả để con đạt được mức vitamin D đầy đủ ^[7]. Một tổng quan năm 2022 đánh giá các nghiên cứu từ năm 2016 đến 2022 về việc mẹ cho con bú bổ sung vitamin D liều từ 4000 IU/ngày trở lên ^[1]. Kết quả chỉ ra hơn 90% trẻ bú mẹ có mẹ bổ sung liều này đạt được nồng độ vitamin D huyết thanh đầy đủ ^[1]. Nồng độ 25(OH)D trung bình của nhóm trẻ có mẹ bổ sung đạt 66,7 nmol/L, cao gấp đôi so với mức 33,5 nmol/L ở nhóm trẻ có mẹ không dùng sản phẩm bổ sung ^[1]. Việc mẹ dùng vitamin D liều cao đơn thuần vì vậy được xem là một lựa chọn tiềm năng để phòng ngừa thiếu hụt cho cả mẹ và con ^[4].

Lợi ích đối với đường ruột và sức khỏe tổng thể

Thiếu hụt vitamin D không chỉ ảnh hưởng đến hệ xương mà còn liên quan đến nhiều vấn đề bệnh học phức tạp ^[6]. Tình trạng thiếu vitamin D ở phụ nữ mang thai và cho con bú có liên quan đến sự gia tăng nguy cơ tiền sản giật, đái tháo đường thai kỳ, sinh con nhỏ hơn so với tuổi thai và bệnh đái tháo đường type 1 khởi phát ở tuổi vị thành niên ^[6].

Đáng chú ý, các nghiên cứu gần đây còn phát hiện mối liên hệ giữa vi chất này với hệ vi sinh vật đường ruột của trẻ ^[8]. Một nghiên cứu công bố năm 2020 cho thấy việc người mẹ bổ sung vitamin D trước và sau sinh với liều từ 400 IU/ngày trở lên ở nhóm trẻ bú mẹ hoàn toàn giúp giảm đáng kể sự phong phú tương đối của vi khuẩn chi Bilophila ^[8]. Đây là nhóm vi khuẩn có liên quan đến tình trạng viêm ruột, viêm đại tràng ở chuột và chứng đau quặn bụng (colic) thường gặp ở trẻ sơ sinh ^[8]. Việc mẹ bổ sung vi chất còn làm giảm vi khuẩn thuộc họ Lachnospiraceae và gia tăng Haemophilus ^[8]. Thụ thể vitamin D (VDR) biểu hiện rất mạnh ở đại tràng gần, đóng vai trò kích thích cơ thể sản xuất defensin, cathelicidin, claudin và zonulin occludens, những thành phần then chốt giúp duy trì tính toàn vẹn của hàng rào biểu mô ruột ^[8].

Nghiên cứu này cũng ghi nhận việc người mẹ tiêu thụ từ 3 cốc sữa tăng cường vi chất mỗi ngày trong thai kỳ giúp giảm tới 60% nguy cơ trẻ bị nhiễm vi khuẩn Clostridium difficile khi bú mẹ hoàn toàn ^[8]. Ngoài ra, việc người mẹ nạp nhiều vitamin D hơn trong chế độ ăn khi mang thai cũng được ghi nhận giúp giảm nguy cơ dị ứng đạm sữa bò ở trẻ nhỏ ^[8].

Những hiểu lầm thường gặp của cha mẹ

Hiểu lầm phổ biến nhất là suy nghĩ "sữa mẹ có đủ tất cả mọi thứ nên không cần bổ sung gì thêm". Mặc dù sữa mẹ là nguồn dưỡng chất sinh học tốt nhất nhưng hàm lượng vitamin D tự nhiên trong sữa mẹ thực tế không đủ để bảo vệ trẻ khỏi nguy cơ thiếu hụt nếu không có nguồn bổ sung bên ngoài ^[2].

Nhiều gia đình cũng tin rằng việc phơi nắng buổi sáng vài phút là đủ để trẻ tạo ra vitamin D. Thực tế, trẻ sơ sinh dưới 6 tháng tuổi được khuyến nghị không nên tiếp xúc trực tiếp với ánh nắng mặt trời nhằm hạn chế các tác hại từ tia tử ngoại lên làn da ^[3]. Thêm vào đó, nếu người mẹ ít tiếp xúc với ánh nắng và chế độ ăn thiếu hụt thì hàm lượng vitamin D truyền qua sữa cho con cũng rất thấp ^[1].

Một quan niệm sai lầm khác là chỉ bổ sung khi thấy con có các dấu hiệu chậm lớn hay nghi ngờ còi xương. Dữ liệu khoa học cho thấy tỷ lệ trẻ bị thiếu vitamin D bẩm sinh ngay khi chào đời là rất lớn, với hơn một nửa số trẻ sơ sinh rơi vào tình trạng thiếu hụt nếu mẹ không có đủ vi chất này trong thai kỳ ^[5]. Do đó, việc can thiệp cần được thực hiện chủ động ngay từ giai đoạn đầu đời thay vì đợi đến khi xuất hiện triệu chứng lâm sàng ^[5].

Ai nên thận trọng khi bổ sung?

Trẻ sơ sinh được nuôi hoàn toàn bằng sữa công thức với lượng uống từ 1 lít mỗi ngày trở lên thường không cần uống thêm giọt vitamin D, vì các sản phẩm sữa công thức hiện hành đã được bổ sung lượng vi chất này theo quy chuẩn dinh dưỡng ^[3]. Việc bổ sung thêm trong trường hợp này cần có sự tư vấn của bác sĩ nhi khoa để tránh nguy cơ dư thừa không cần thiết.

Đối với các bà mẹ muốn lựa chọn phương án tự uống vitamin D liều cao (chẳng hạn liều 4000 IU/ngày trở lên) để con nhận vi chất gián tiếp qua sữa mẹ, điều này đòi hỏi sự hướng dẫn và theo dõi chuyên môn từ bác sĩ ^[1]. Người mẹ không nên tự ý sử dụng các chế phẩm liều cực cao kéo dài mà không có chỉ định y tế. Nếu trẻ sơ sinh có các bệnh lý nền đặc biệt hoặc rối loạn chuyển hóa bẩm sinh, cha mẹ bắt buộc phải tham khảo ý kiến chuyên gia y tế trước khi áp dụng bất kỳ phác đồ bổ sung nào.

Gợi ý áp dụng thực tế cho phụ huynh

Để đảm bảo con nhận đủ dưỡng chất một cách an toàn và hiệu quả, phụ huynh có thể tham khảo các bước thực hành sau:

• Liều lượng chuẩn cho bé: Cho trẻ bú mẹ hoàn toàn uống đều đặn 400 IU vitamin D mỗi ngày theo đúng khuyến nghị của các tổ chức y tế quốc tế [2, 5, 8].
• Thời điểm bắt đầu: Việc bổ sung có thể tiến hành sớm ngay trong tháng đầu đời, tương tự như các thử nghiệm lâm sàng đã bắt đầu can thiệp thành công từ mốc 10 ngày tuổi ^[5].
• Cách cho trẻ uống: Nên chọn các sản phẩm vitamin D dạng giọt cô đặc không mùi, nhỏ 1 giọt chuẩn liều trực tiếp vào miệng của trẻ hoặc nhỏ lên đầu ti của mẹ ngay trước cữ bú để bé mút vào dễ dàng. Tránh pha vào bình sữa lớn vì trẻ có thể bỏ bú dở chừng dẫn đến không nhận đủ liều quy định.
• Bổ sung kết hợp cho mẹ: Phụ nữ trong giai đoạn cho con bú nên duy trì chế độ dinh dưỡng cân đối, uống sữa bổ sung vi chất và đảm bảo nạp đủ lượng vitamin D khuyến nghị tối thiểu 400 IU/ngày hoặc cao hơn để cải thiện chất lượng nguồn sữa [3, 7].

Bú mẹ hoàn toàn luôn là món quà dinh dưỡng tuyệt vời nhất mà người mẹ dành cho con trong những tháng năm đầu đời. Tuy nhiên, việc bổ sung 400 IU vitamin D mỗi ngày là mảnh ghép y khoa quan trọng giúp hoàn thiện nền tảng phát triển thể chất và miễn dịch cho trẻ. Các bậc cha mẹ nên chủ động tham khảo ý kiến của bác sĩ nhi khoa để thiết lập chế độ bổ sung khoa học, giúp con khôn lớn an toàn và khỏe mạnh.