Nhiều học sinh bước vào lớp học buổi sáng với trạng thái lơ mơ, mệt mỏi sau những đêm dài thức khuya làm bài tập hoặc xem điện thoại. Để tìm kiếm sự tỉnh táo tức thì trước giờ kiểm tra hoặc tiết học khó, không ít bạn trẻ đã chọn một lon nước tăng lực ướp lạnh mua vội ở cổng trường. Thói quen tưởng chừng vô hại này đang dần trở thành một phần nhịp sống hàng ngày của lứa tuổi học đường.
Tuy nhiên, việc trẻ tuổi dậy thì uống nước tăng lực trước giờ học lại tiềm ẩn những nguy cơ khôn lường đối với sức khỏe. Loại đồ uống này có thể kích thích tim đập thất thường, làm cứng thành động mạch tạm thời, gây giảm lưu lượng máu lên não và kéo theo hàng loạt rối loạn thần kinh nghiêm trọng [1, 4, 5, 8].
Nước tăng lực tác động đến cơ thể học sinh thế nào?
Trái ngược với quảng cáo hào nhoáng về khả năng phục hồi sinh lực và tăng cường tập trung, tác dụng của nước tăng lực phần lớn đến từ caffeine nồng độ cao kết hợp cùng nhiều chất kích thích khác [2, 6, 7]. Khi trẻ uống một lon nước tăng lực trước giờ vào lớp, các hoạt chất này nhanh chóng thẩm thấu qua đường tiêu hóa và đi vào hệ tuần hoàn. Lượng caffeine đậm đặc lập tức gây co mạch, làm tăng huyết áp trong thời gian ngắn và dẫn tới giảm lưu lượng dòng máu lưu thông lên não bộ [1].
Cùng lúc đó, các hợp chất tăng lực khác như taurine, guarana kết hợp với hàm lượng đường lớn bắt đầu tác động trực tiếp lên hệ cơ tim và mạch máu ngoại biên [1, 3, 4]. Thay vì giúp trí não ghi nhớ tốt hơn, tình trạng co mạch và biến đổi huyết động đột ngột khiến hệ thần kinh của học sinh rơi vào trạng thái hưng phấn quá mức nhưng nhanh chóng chuyển sang căng thẳng [1, 8]. Điều này tạo áp lực cực lớn lên quả tim vốn đang trong giai đoạn phát triển nhạy cảm của lứa tuổi dậy thì [1, 7].
Gánh nặng tim mạch: Loạn nhịp và co cứng mạch máu
Hệ tim mạch là cơ quan chịu ảnh hưởng nặng nề nhất sau khi trẻ tiêu thụ các loại đồ uống kích thích này [1, 2]. Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược thực hiện vào năm 2022 trên 26 trẻ em và thanh thiếu niên (độ tuổi trung bình 14,49 tuổi) đã làm sáng tỏ phản ứng của tim trước nước tăng lực [2]. Các em được cho sử dụng nước tăng lực thương mại và giả dược vào hai ngày liên tiếp với liều caffeine tối đa theo khuyến cáo của Cơ quan An toàn Thực phẩm Châu Âu [2]. Kết quả cho thấy nhóm uống nước tăng lực có sự gia tăng đáng kể số lượng ngoại tâm thu trên thất (SVES) so với nhóm dùng giả dược, đồng thời nhịp tim trung bình bị chậm lại [2]. Dù nghiên cứu này có cỡ mẫu nhỏ và chưa ghi nhận cơn nhịp nhanh trên thất hay rối loạn nhịp thất ác tính, các nhà khoa học nhấn mạnh đồ uống tăng lực có mối liên hệ rõ rệt với rối loạn nhịp tim ở trẻ nhỏ [2].
Nguy cơ mạch máu cũng được chứng minh trong một nghiên cứu cắt ngang công bố năm 2025 trên 64 người trẻ khỏe mạnh có huyết áp bình thường [3]. Sau khi người tham gia uống một lon nước tăng lực, chỉ số tăng cường (AIx) và AIx@75 – thước đo độ cứng động mạch – đã gia tăng đáng kể và tạm thời tại thời điểm 30 phút (lần lượt với P = 0,016 và P = 0,005) trước khi quay về mức nền sau 2 giờ [3]. Nghiên cứu cũng ghi nhận sự sụt giảm huyết áp tâm trương ngoại vi và trung ương sau 2 giờ, cùng việc tổng kháng lực mạch máu giảm theo thời gian [3]. Sự gia tăng độ cứng động mạch này cho thấy hệ mạch máu phải chịu sự căng thẳng đột ngột sau khi dung nạp nước tăng lực [3]. Đáng lo ngại hơn, các báo cáo y khoa năm 2017 đã ghi nhận 2 trường hợp người trẻ tuổi bị rối loạn nhịp thất đe dọa tính mạng sau khi uống nước tăng lực [4]. Tình trạng lạm dụng thức uống này từng bị ghi nhận có thể dẫn đến rung nhĩ, rung thất hoặc thậm chí gây đột tử do tim [1, 3, 6].
Căng thẳng thần kinh và hiệu ứng ngược trong lớp học
Nhiều bạn trẻ lầm tưởng uống nước tăng lực trước tiết học sẽ giúp tiếp thu bài giảng nhanh hơn, nhưng thực tế lâm sàng cho kết quả hoàn toàn trái ngược [3, 8]. Một tổng quan nghiên cứu y khoa năm 2010 đã liệt kê hàng loạt triệu chứng mà thanh thiếu niên thường gặp sau khi dùng nước uống tăng lực, bao gồm bồn chồn, căng thẳng, chóng mặt, run rẩy và mất khả năng tập trung [5]. Ngoài ra, việc dùng nước tăng lực còn gây rối loạn tiêu hóa và mất ngủ trầm trọng [5].
Các nhân viên y tế cũng ghi nhận những ca biến chứng thần kinh rất nặng nề như co giật, hưng cảm cấp tính và thậm chí là đột quỵ do biến cố mạch máu não [5]. Về mặt tâm lý, nghiên cứu năm 2022 chỉ ra việc lạm dụng nước tăng lực gây ảnh hưởng xấu đến sức khỏe tâm thần và làm suy giảm kết quả học tập ở học sinh [6]. Tác động kích thích thần kinh quá mức khiến trẻ khó ngồi yên lắng nghe, dễ bị lo âu và rơi vào trạng thái bứt rứt thay vì học tập hiệu quả [5].
Độc lập hay hiệp đồng: Bí ẩn từ taurine, guarana và đường
Caffeine là thành phần chính và phổ biến nhất trong nước tăng lực, nhưng nó không phải thủ phạm duy nhất gây hại cho sức khỏe [2, 3]. Các bằng chứng khoa học gần đây chỉ ra rằng những tác động bất lợi lên hệ tim mạch có thể diễn ra độc lập với caffeine [6]. Thủ phạm tiếp tay cho các tổn thương này chính là sự kết hợp của taurine, guarana và hàm lượng đường cực kỳ đậm đặc [1, 3].
Bản thân taurine có thể làm biến động huyết áp, lúc tăng lúc giảm khó lường [1]. Khi kết hợp cùng lượng đường lớn làm tăng nguy cơ tim mạch - chuyển hóa, hỗn hợp này tạo thành một "cú sốc" đối với cơ chế điều hòa sinh lý tự nhiên của cơ thể trẻ [1]. Sự hiệp đồng tác dụng của caffeine với các chất kích thích thảo mộc khác như guarana đẩy cơ thể vào tình trạng quá tải mà bản thân người uống không hề hay biết [2, 3]. Hơn nữa, việc tiếp nạp liên tục các chất này ở độ tuổi não bộ chưa hoàn thiện đầy đủ có thể để lại những hệ lụy lâu dài đối với sự phát triển thần kinh [7].
Hiểu lầm tai hại của học sinh và phụ huynh
Một hiểu lầm rất phổ biến ở thanh thiếu niên là coi nước tăng lực tương đương với nước giải khát hoặc nước bù điện giải thể thao [7]. Dù các công ty sản xuất thường quảng cáo về tác dụng chống mệt mỏi, tăng cường sinh lực và bổ sung khoáng chất, trên thực tế lại thiếu nghiêm trọng các bằng chứng tiền lâm sàng và thử nghiệm lâm sàng để xác thực những lợi ích này [7].
Một nghiên cứu hỗn hợp tại Anh năm 2022 đã chỉ ra rằng thanh thiếu niên không thực sự hiểu điều gì khiến nước tăng lực trở nên nguy hiểm đến vậy [6]. Nghiên cứu này dựa trên bộ dữ liệu đại diện quốc gia nên có độ tin cậy cao, dù còn tồn tại hạn chế do dữ liệu khẩu phần tự báo cáo dễ bị báo cáo thiếu và các cuộc phỏng vấn nhóm có thể bị ảnh hưởng bởi tâm lý bạn bè [6]. Trẻ thường chỉ nhìn thấy cảm giác phấn chấn tức thì mà không hề biết rằng thức uống này có thể làm lộ ra các bệnh lý tim mạch tiềm ẩn, chẳng hạn như bệnh kênh ion (channelopathies), dẫn tới biến cố nguy kịch bất ngờ [1].
Những đối tượng tuyệt đối phải cẩn trọng
Mọi trẻ em và học sinh trong độ tuổi dậy thì đều là nhóm đối tượng có rủi ro cao trước các thành phần kích thích nồng độ cao [1, 7]. Độ tuổi bắt đầu sử dụng nước tăng lực hiện nay đang có xu hướng trẻ hóa, thường xảy ra trước 12 tuổi [7]. Một đánh giá hệ thống năm 2015 từ 43 báo cáo y khoa đã chỉ rõ việc dùng nước tăng lực là vấn đề sức khỏe chủ yếu ở nhóm thanh thiếu niên và nam thanh niên trẻ tuổi, thường liên quan tới hành vi liều lĩnh và lạm dụng chất [8].
Đặc biệt, trẻ có bệnh nền tim mạch tiềm ẩn hoặc chưa được chẩn đoán phải tuyệt đối tránh xa loại đồ uống này vì nguy cơ khởi phát loạn nhịp tim nguy hiểm [1, 5, 6]. Nước tăng lực cũng trở nên cực kỳ nguy hiểm khi dùng chung với một số loại thuốc điều trị như amiodarone, các chất ức chế mạnh CYP1A2, warfarin, digoxin hay corticosteroids [1]. Thanh thiếu niên cũng tuyệt đối không được pha trộn nước tăng lực với rượu bia, vì sự kết hợp này làm tăng nguy cơ rối loạn sử dụng rượu và làm bùng phát các biến cố tim mạch nghiêm trọng [1, 7]. Các bậc phụ huynh khi thấy con có biểu hiện bệnh nền hoặc đang phải dùng thuốc cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa thay vì tự ý cho trẻ dùng các loại nước tăng lực.
Xây dựng năng lượng bền vững thay vì kích thích tức thời
Để có được sự tập trung và tỉnh táo trước khi bước vào lớp học, học sinh cần được định hướng tới các giải pháp tự nhiên và bền vững. Nền tảng quan trọng nhất vẫn là một giấc ngủ đủ từ 8 đến 9 tiếng mỗi đêm, giúp não bộ tự phục hồi và tái tạo năng lượng cho ngày mới.
Thay vì uống nước tăng lực vào buổi sáng, trẻ nên bắt đầu ngày mới bằng một ly nước lọc ấm để kích hoạt hệ tuần hoàn và bù nước sau một đêm dài. Bữa sáng nên ưu tiên các loại thực phẩm giàu dinh dưỡng và giải phóng năng lượng từ từ, chẳng hạn như ngũ cốc nguyên hạt, trứng, sữa tươi hoặc trái cây tươi. Vận động nhẹ nhàng vài phút trước khi đến trường cũng là cách tự nhiên giúp tăng cường oxy lên não, mang lại sự tỉnh táo minh mẫn mà không tạo ra bất kỳ gánh nặng nào cho hệ tim mạch.
Nước tăng lực không phải là chiếc chìa khóa thần kỳ giúp học sinh đạt điểm cao hay tỉnh táo trong giờ học. Đằng sau cảm giác hưng phấn chốc lát là những nguy cơ rình rập đối với nhịp tim, thành mạch và hệ thần kinh đang phát triển của trẻ. Sự thấu hiểu của phụ huynh và nhà trường sẽ là tấm lá chắn tốt nhất giúp thanh thiếu niên từ bỏ thói quen nguy hại này, hướng tới lối sống lành mạnh và an toàn hơn.
