Sau bữa ăn thịnh soạn hoặc những lúc ăn uống quá độ, cảm giác đầy hơi, chướng bụng và khó tiêu rất dễ xuất hiện [1]. Nhiều người có thói quen pha ngay một cốc nước baking soda (muối nở, tên khoa học là natri bicarbonat - sodium bicarbonate) uống để giải quyết nhanh cơn khó chịu mà không cần đến hiệu thuốc [1]. Liệu mẹo dân gian rẻ tiền này có thực sự an toàn khi sử dụng tại nhà?
Câu trả lời ngắn gọn là baking soda có khả năng trung hòa axit dạ dày tức thì, nhưng lại tiềm ẩn nhiều rủi ro sức khỏe nghiêm trọng nếu dùng sai cách hoặc lạm dụng [2], [3], [4]. Phản ứng hóa học trong dạ dày tạo ra lượng khí CO2 thứ phát lớn, đi kèm nguy cơ gây nhiễm kiềm chuyển hóa, tăng huyết áp và thậm chí là vỡ dạ dày tự phát trong những trường hợp cực đoan [1], [3], [4].
Cơ chế trung hòa axit: Tạo khí CO2 và gánh nặng kiềm hóa
Khi uống vào bụng, natri bicarbonat lập tức phản ứng với axit clohydric (HCl) có sẵn trong dịch vị dạ dày [3]. Phản ứng hóa học diễn ra ngay tức khắc, tạo ra axit carbonic, sau đó chất này mất nước để chuyển thành khí carbon dioxide (CO2) [3].
Điểm đáng lưu ý là dù phản ứng trung hòa diễn ra tức thì, quá trình giải phóng khí CO2 lại diễn ra từ từ vì khí này ban đầu hòa tan trong nước rồi mới thoát dần ra pha khí [3]. Tốc độ thoát khí phụ thuộc vào thể tích dung dịch trong dạ dày, lượng chất phản ứng, thể tích không khí phía trên hỗn hợp, áp suất riêng phần của CO2 có sẵn và tốc độ nhào trộn của dạ dày [3]. Trong các công thức thuốc viên nhai kháng axit hiện đại, người ta cũng tận dụng chính đặc tính sinh khí này của natri bicarbonat kết hợp với natri alginat và canxi carbonat để tạo lớp bè nổi khi gặp axit HCl 0,1 N [5]. Tuy nhiên, tự pha bột baking soda uống trực tiếp lại là câu chuyện hoàn toàn khác về mặt kiểm soát liều lượng [3].
Bên cạnh việc sinh khí tại chỗ, natri bicarbonat còn tác động toàn thân. Khác với suy nghĩ rằng thuốc kháng axit chỉ nằm yên trong ruột, việc uống natri bicarbonat thúc đẩy tình trạng nhiễm kiềm chuyển hóa (cơ thể bị dư thừa kiềm) và kiềm hóa nước tiểu [2], [4]. Hàm lượng natri cao trong hợp chất này khi nạp vào cơ thể ở liều cao còn dẫn đến tình trạng giữ nước [2]. Ngoài ra, khi độ pH nước tiểu tăng cao do kiềm hóa, các muối canxi và magie dễ kết tủa hơn, tạo điều kiện hình thành sỏi thận [2].
Bằng chứng khoa học về những biến chứng nguy hiểm
Tác hại của việc tự ý uống baking soda không chỉ dừng ở lý thuyết hóa học mà đã được ghi nhận qua nhiều công trình nghiên cứu thực nghiệm và báo cáo y khoa.
Một nghiên cứu thực nghiệm trong ống nghiệm (in vitro) công bố năm 1984 đã đo lường trực tiếp thể tích và tốc độ giải phóng khí khi cho natri bicarbonat vào dung dịch axit clohydric [3]. Nhóm nghiên cứu phát hiện ra rằng nếu dùng đúng liều khuyến cáo là nửa thìa cà phê (1/2 teaspoon), lượng khí thoát ra đột ngột khá nhỏ, có lẽ không đủ để làm vỡ dạ dày [3]. Thế nhưng, khi khảo sát lượng bột mà người dân thực tế tự xúc để chữa khó tiêu, tất cả đều lấy vượt mức khuyến cáo [3]. Một số người tự đong liều lượng lớn đến mức tạo ra hàng trăm mililit khí chỉ trong vòng 3 phút [3]. Khi dạ dày vốn đã căng phồng vì thức ăn, chất lỏng và không khí, lượng khí CO2 khổng lồ sinh ra thêm này trở thành yếu tố quan trọng dẫn đến vỡ dạ dày tự phát [3]. Điểm hạn chế của nghiên cứu năm 1984 này là mô hình đo đạc thực hiện trong phòng thí nghiệm (in vitro) [3].
Nguy cơ vỡ dạ dày trong đời thực được minh chứng rõ nét hơn qua một nghiên cứu công bố năm 2022, bao gồm báo cáo 2 ca bệnh vỡ dạ dày tự phát sau khi dùng thuốc kháng axit chứa natri bicarbonat sau bữa ăn lớn và tổng quan y văn các ca tương tự [1]. Tổng cộng có 36 ca vỡ dạ dày được xác định trong y văn [1]. Kết quả phân tích cho thấy khoảng một nửa số ca (47,2%) có liên quan đến chứng rối loạn ăn uống (như ăn vô độ), tỷ lệ gặp ở nữ giới chiếm tới 69% [1]. Đáng báo động, tỷ lệ tử vong ở nhóm bệnh nhân này cực kỳ cao, lên tới 41,6% [1]. Trong số 36 ca vỡ dạ dày được ghi nhận, việc uống natri bicarbonat có liên quan trực tiếp đến 10 ca [1]. Vị trí dạ dày bị rách vỡ thường gặp nhất là bờ cong nhỏ (chiếm 36,1%) và thành trước dạ dày (chiếm 33,3%) [1]. Khi dạ dày giãn cấp tính kèm thủng, bệnh nhân bắt buộc phải can thiệp phẫu thuật để xử trí [1].
Về độc tính toàn thân, một báo cáo y khoa công bố năm 1994 đã ghi nhận trường hợp một bệnh nhân phải nhập viện tới 3 lần chỉ trong vòng 4 tháng [4]. Nguyên nhân của cả 3 lần nhập viện cấp cứu này đều do người bệnh uống quá nhiều bicarbonat để giảm triệu chứng khó tiêu [4]. Báo cáo năm 1994 chỉ ra hàng loạt rủi ro của việc uống bicarbonat cấp tính và mạn tính: nhiễm kiềm chuyển hóa, tăng natri máu, tăng huyết áp, vỡ dạ dày, giảm renin máu, hạ kali máu, hạ clo máu, suy giảm thể tích nội mạch và kiềm hóa nước tiểu [4]. Chưa dừng lại ở đó, nếu một người đang lạm dụng bicarbonat mạn tính mà ngừng đột ngột, cơ thể có thể rơi vào tình trạng tăng kali máu, suy giảm aldosteron, co rút thể tích và rối loạn chuyển hóa canxi cũng như phốt pho [4].
Ngoài ra, một nghiên cứu quan sát công bố năm 2019 trên nhóm bệnh nhân ghép thận có tình trạng nhiễm toan chuyển hóa mạn tính cũng ghi nhận dữ liệu đáng chú ý [6]. Việc bổ sung natri bicarbonat đường uống có liên quan đến sự gia tăng nguy cơ suy thận ghép (đã hiệu chỉnh tử vong), dù bản thân chứng nhiễm toan chuyển hóa không cho thấy tác hại lên sự sống còn của thận ghép [6]. Các nhà nghiên cứu giải thích rằng các thuốc làm tăng độ pH dạ dày (kể cả viên natri bicarbonat bao tan trong ruột) có ảnh hưởng đến pH dạ dày, từ đó ảnh hưởng đến sự hòa tan và thủy phân của thuốc chống thải ghép mycophenolate mofetil (MMF), làm giảm đáng kể nồng độ thuốc này trong huyết tương và tăng nguy cơ thải ghép [6]. Dù vậy, giới hạn của nghiên cứu năm 2019 là mang bản chất quan sát, không thể loại trừ hoàn toàn khả năng nhóm được chỉ định dùng bicarbonat vốn đã có chức năng thận ghép kém hơn [6].
Hiểu lầm thường gặp khi dùng đồ uống kháng axit
Hiểu lầm phổ biến nhất là cho rằng các chất trung hòa axit dạ dày chỉ tác động tại chỗ trong đường tiêu hóa mà không ảnh hưởng đến máu hay thận. Thực tế, một nghiên cứu năm 1986 trên 10 tình nguyện viên khỏe mạnh uống thuốc kháng axit chứa magie và nhôm hydroxit trong 4 ngày cho thấy: dù nồng độ bicarbonat trong máu không đổi đáng kể, độ pH nước tiểu và lượng bicarbonat thải qua nước tiểu lại tăng lên rất rõ rệt [7]. Lượng axit bài tiết ròng qua nước tiểu trong 24 giờ giảm trung bình 41 +/- 4 mmol (tương đương mức giảm 72 +/- 9%) mỗi 24 giờ [7]. Vì vậy, giới chuyên môn nhấn mạnh không nên gọi các thuốc kháng axit là nhóm "không tác dụng toàn thân" (non-systemic), bởi chúng làm thay đổi quá trình xử lý thuốc tại thận, độ hòa tan của các chất bài tiết và trạng thái axit-bazơ ở người có nguy cơ [7]. Với riêng natri bicarbonat, tác động gây nhiễm kiềm chuyển hóa còn mạnh mẽ hơn cả nhóm chứa canxi và magie [2].
Hiểu lầm thứ hai là "càng khó tiêu nặng, pha càng đặc càng nhanh khỏi". Như nghiên cứu năm 1984 đã chứng minh, người dân khi tự lấy bột baking soda đều đong vượt mức nửa thìa cà phê [3]. Lượng bột dư thừa này là nguyên nhân trực tiếp đẩy thể tích khí CO2 thoát ra lên tới hàng trăm mililit trong 3 phút, biến một mẹo chữa đầy bụng thành tác nhân gây căng giãn dạ dày cấp tính [1], [3].
Một lo ngại khác thường được nhắc tới là hiện tượng "tăng tiết axit dội ngược" (acid rebound) - tức dạ dày tiết nhiều axit hơn sau khi thuốc hết tác dụng [8]. Tổng quan năm 1992 và nghiên cứu năm 1983 cho biết hiện tượng này chủ yếu gắn liền với các chất kháng axit chứa canxi (do kích thích ion trực tiếp và kiềm hóa hang vị làm tiết gastrin) hoặc magie, nhôm [2], [8]. Với riêng baking soda, mối nguy hiểm thực sự nằm ở áp lực khí CO2 cơ học và rối loạn điện giải, kiềm hóa máu chứ không phải câu chuyện tăng tiết axit dội ngược [1], [2], [4].
Ai nên đặc biệt thận trọng hoặc tuyệt đối tránh?
Tác dụng phụ của liệu pháp kháng axit phụ thuộc chặt chẽ vào liều lượng và bản chất hợp chất sử dụng [2]. Dựa trên các dữ liệu y văn, những nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt cảnh giác với baking soda:
Thứ nhất, người vừa ăn quá no hoặc có hội chứng ăn uống vô độ (binge-eating) [1], [3]. Khi dạ dày đang bị lấp đầy bởi khối lượng lớn thức ăn, chất lỏng và không khí, cơ chế làm rỗng của dạ dày bị suy giảm [1], [3]. Uống baking soda lúc này sẽ cộng hưởng với quá trình lên men thức ăn, tạo áp lực khí đột ngột làm thiếu máu cục bộ, hoại tử và vỡ dạ dày [1]. Nghiên cứu năm 2022 lưu ý tình trạng rối loạn ăn uống gặp ở một tỷ lệ lớn thanh thiếu niên và người trưởng thành trẻ tuổi bị thừa cân hoặc béo phì [1].
Thứ hai, người mắc bệnh tăng huyết áp, suy tim hoặc có bệnh lý cần kiêng muối [2], [4]. Hàm lượng natri trong baking soda gây giữ nước trong cơ thể, làm tăng natri máu và đẩy huyết áp tăng cao [2], [4].
Thứ ba, người suy giảm chức năng thận hoặc có tiền sử sỏi thận [2], [7]. Việc kiềm hóa nước tiểu do uống baking soda làm tăng kết tủa muối canxi và magie, dễ tạo sỏi thận [2].
Thứ tư, người đang sử dụng các loại thuốc kê đơn cần môi trường axit dạ dày để hấp thu, điển hình là bệnh nhân ghép thận đang dùng thuốc ức chế miễn dịch mycophenolate mofetil [6]. Sự thay đổi độ pH dạ dày do natri bicarbonat có thể làm giảm nồng độ thuốc điều trị trong máu, đe dọa trực tiếp đến kết quả điều trị bệnh nền [6].
Lưu ý thực hành an toàn khi bị đầy bụng, khó tiêu
Để xử trí chứng khó tiêu một cách an toàn mà không đẩy cơ thể vào những rủi ro cấp cứu, người dân cần lưu ý các nguyên tắc thực tế sau:
Không bao giờ tự ý pha baking soda uống ngay sau một bữa ăn quá no, đang có cảm giác căng tức bụng dữ dội [1], [3]. Nếu xuất hiện triệu chứng đau bụng dữ dội kèm chướng bụng sau khi ăn quá độ và có dùng các chất kháng axit, người bệnh cần đến cơ sở y tế ngay lập tức để loại trừ nguy cơ giãn dạ dày cấp tính và thủng dạ dày [1].
Trong trường hợp sử dụng natri bicarbonat theo hướng dẫn y tế, tuyệt đối không tự ước lượng bằng mắt thường [3]. Liều lượng khuyến cáo tiêu chuẩn được đề cập trong nghiên cứu là một nửa thìa cà phê (1/2 teaspoon), giúp giới hạn lượng khí thoát ra ở mức nhỏ [3]. Việc có mặt thức ăn hay rượu trong dạ dày hầu như không làm thay đổi tốc độ sinh khí, mà chính lượng bột bạn uống vào và thể tích dịch trong bụng mới là yếu tố quyết định [3].
Không sử dụng baking soda liên tục dài ngày như một giải pháp chữa đau dạ dày hay khó tiêu mạn tính để tránh rối loạn điện giải (hạ kali, hạ clo, tăng natri) và nhiễm kiềm chuyển hóa [4]. Nếu đã trót dùng liều cao trong thời gian dài, cần tham khảo ý kiến bác sĩ để ngừng thuốc an toàn, tránh hiện tượng rối loạn chuyển hóa canxi, phốt pho và tăng kali máu khi ngừng đột ngột [4].
Thay vì tìm đến gói bột nở trong gian bếp, người bị khó tiêu nên ưu tiên chia nhỏ bữa ăn, tránh ăn quá nhanh hoặc ăn quá no cùng một lúc. Khi cần dùng thuốc kháng axit không kê đơn, hãy hỏi ý kiến bác sĩ hoặc dược sĩ để chọn chế phẩm được bào chế chuẩn xác về hàm lượng, đặc biệt nếu bạn đang có bệnh nền về thận, huyết áp hoặc đang uống thuốc điều trị hằng ngày [2], [6], [4].
Tóm lại, baking soda tuy có thể dập tắt nhanh cơn ợ nóng nhờ phản ứng trung hòa axit tức thì, nhưng cái giá phải trả nếu dùng sai thời điểm và quá liều lượng là cực kỳ đắt [1], [3], [4]. Hiểu rõ cơ chế sinh khí CO2 và nguy cơ nhiễm kiềm chuyển hóa sẽ giúp bạn bảo vệ dạ dày một cách khoa học, thay vì đánh cược sức khỏe vào những mẹo truyền miệng thiếu kiểm chứng [2], [3], [4].
