Nhiều người nghe truyền tai nhau về công dụng hạ mỡ máu thần kỳ của "củ nần" nên đã tự ý tìm mua hoặc lên rừng đào củ về sắc nước uống. Sự nhầm lẫn tai hại giữa các loài thảo dược cùng mang tên "nần" đã dẫn đến không ít trường hợp ngộ độc cấp tính nguy hiểm đến tính mạng.

Thực tế, củ nần rừng thông thường và nần nghệ là hai loài thực vật hoàn toàn khác nhau về cả phân loại học, thành phần hóa học lẫn độc tính. Trong khi nần nghệ (Dioscorea collettii) là dược liệu được ghi nhận có tác dụng hạ mỡ máu và giảm acid uric, thì củ nần (Dioscorea hispida) lại là loài chứa độc tố thần kinh mạnh, tuyệt đối không được tự ý dùng làm thuốc uống trị bệnh.

Củ nần và nần nghệ: Trùng tên gọi, khác hoàn toàn bản chất

Trong dân gian, thói quen gọi tên thảo mộc theo cảm quan vùng miền khiến nhiều loài cây thuộc chi củ mài (Dioscorea) bị đánh đồng với nhau. Chi Dioscorea là một chi thực vật đơn tử diệp thuộc họ Củ mài (Dioscoreaceae), bao gồm hơn 600 loài khác nhau phân bố khắp các vùng nhiệt đới và ấm trên thế giới [1], [2]. Tuy nhiên, số lượng loài thực tế được sử dụng làm thực phẩm hoặc dược liệu an toàn lại chiếm tỷ lệ rất nhỏ [2].

Nần nghệ có tên khoa học chính thức là Dioscorea collettii, vốn là loài thực vật thân thảo lâu năm [3]. Loài này nổi tiếng trong y học cổ truyền các nước châu Á nhờ vào lượng saponin steroid dồi dào mang lại nhiều giá trị sinh học [4], [3].

Ngược lại, loại củ mà bà con hay gọi là củ nần, nần độc hay củ nần rừng lại là loài Dioscorea hispida [5], [6]. Mặc dù cùng thuộc chi Dioscorea, loài củ này từ xa xưa đã được biết đến là một loại củ có độc tính cao, thường được dùng để chế bả diệt thú hoặc làm thuốc trừ sâu chứ không phải dược liệu dùng tùy tiện đường uống [5].

Sự nhầm lẫn giữa củ nần độc (D. hispida) và nần nghệ (D. collettii) cực kỳ nguy hiểm. Người bệnh mỡ máu cao nếu uống nhầm củ nần độc không những không hạ được mỡ máu mà còn đối mặt với nguy cơ co giật, suy hô hấp do trúng độc.

Nần nghệ (Dioscorea collettii): Vị thuốc quý hạ mỡ máu và giảm acid uric

Cây nần nghệ (Dioscorea collettii HK. f.) phân bố tự nhiên chủ yếu tại khu vực Tây Nam Trung Quốc, Myanmar và Ấn Độ [3]. Thân rễ của nần nghệ từ lâu đã được y học phương Đông khai thác làm dược liệu trị bệnh [3].

Theo các tài liệu y học cổ truyền, thân rễ của loài Dioscorea collettii thường được phối hợp cùng biến thể Dioscorea collettii var. hypoglauca để điều trị các chứng viêm khớp gout, tăng acid uric máu, tăng mỡ máu (hyperlipidemia), chống viêm và hỗ trợ ức chế khối u [3]. Tác dụng điều hòa lipid máu của nần nghệ xuất phát từ hệ hợp chất chuyển hóa thứ cấp phong phú trong củ.

Nghiên cứu hóa thực vật hiện đại đã xác định các thành phần hoạt tính chính trong thân rễ nần nghệ là saponin steroid [3]. Một nghiên cứu phân tích bằng phương pháp sắc ký lỏng siêu hiệu năng ghép khối phổ (UPLC-DAD-MS) xác nhận nần nghệ là một trong những loài chứa hợp chất diosgenin quan trọng [1]. Diosgenin là một sapogenin steroid giá trị, đóng vai trò làm tiền chất tự nhiên phục vụ sản xuất nhiều loại dược phẩm steroid [1].

Bên cạnh saponin steroid, một công trình nghiên cứu công bố năm 2021 đã phân lập được các hợp chất mới từ thân rễ Dioscorea collettii gồm dihydroisocoumarin (như chất (-)-montroumarin và montroumarin) cùng ba dẫn xuất dihydroisoflavone lần đầu tiên được tìm thấy trong họ Dioscoreaceae [3]. Đáng chú ý, các hợp chất dihydroisocoumarin này thể hiện hoạt tính gây độc tế bào ở mức độ vừa phải khi thử nghiệm trên dòng tế bào ung thư phổi NCI-H460 [3]. Điều này cho thấy tiềm năng dược lý rộng mở của nần nghệ chuẩn hóa trong y học hiện đại.

Củ nần (Dioscorea hispida): Loại củ chứa độc tố thần kinh nguy hiểm

Khác xa với nần nghệ hạ mỡ máu, củ nần rừng (Dioscorea hispida) là loài thực vật nổi tiếng bởi hàm lượng độc tố tự nhiên cao [5]. Mặc dù trong tự nhiên chi Dioscorea nói chung thường chứa hai chất gồm dioscorine và diosgenin đều có tính độc nhất định, mức độ nguy hiểm ở củ nần cao hơn rất nhiều [5].

Một nghiên cứu công bố năm 2021 về các loài Dioscorea tại Thái Lan nhấn mạnh rằng củ Dioscorea hispida rất độc do hàm lượng alkaloid dioscorine đậm đặc [5]. Hợp chất dioscorine tác động mạnh lên hệ thần kinh trung ương, khiến người ăn phải bị chóng mặt dữ dội và xuất hiện các cơn co giật nguy hiểm [5].

Do độc tính cao, củ nần tươi ngoài tự nhiên từ lâu đã được cư dân bản địa dùng làm nguyên liệu chế tạo chất độc bẫy động vật, làm thuốc trừ sâu tự nhiên và thuốc đắp ngoài vết thương [5]. Để có thể sử dụng củ nần làm thức ăn chống đói, người dân trong quá khứ phải áp dụng các biện pháp chế biến cổ truyền hết sức kỳ công và nghiêm ngặt [5]. Củ phải được thái thành từng lát mỏng, ngâm liên tục trong nước chảy từ 2 đến 3 ngày, sau đó đem đặt ra các dòng suối tự nhiên để dòng nước xối rửa hòa tan hết độc tố còn sót lại [5]. Nếu chế biến sai quy trình hoặc ngâm không đủ thời gian, người ăn củ nần sẽ bị ngộ độc cấp tính ngay lập tức.

Nhận diện hình thái: Cách phân biệt để tránh ngộ độc nhầm lẫn

Để không bị nhầm lẫn giữa củ nần độc và các loài củ khác trong chi, các nhà thực vật học đã chỉ ra những đặc điểm nhận dạng quan trọng về thân lá và tinh bột của từng loài.

Trước hết là hướng thân leo cuốn, một đặc điểm phân loại rất đặc trưng của các loài trong chi Dioscorea [6]. Theo nghiên cứu về phân loại thực vật, loài củ nần độc (Dioscorea hispida) có thân leo cuốn theo chiều từ phải sang trái (xoắn trái) và sở hữu dạng lá kép [6]. Trong khi đó, nhiều loài Dioscorea khác như Dioscorea oppositifolia hay Dioscorea hamiltonii lại có thân leo xoắn phải và mang lá đơn hình tim hoặc thuôn nhọn [6].

Về đặc tính giải phẫu vi thể, hạt tinh bột phân lập từ củ nần Dioscorea hispida mang hình dạng đa diện đặc trưng với kích thước dao động rất nhỏ, chỉ từ 1,8 micromet đến 3,5 micromet [7]. Các sợi xơ của củ nần Dioscorea hispida cũng có hình dạng đa diện, các hạt không đều với bề mặt nhẵn mịn và không có vết nứt, kích thước hạt xơ dao động từ 3,1 micromet đến 5,1 micromet [7]. Kích thước và hình dạng tinh bột này hoàn toàn khác biệt so với các loài củ mài thông thường khác như củ mài mỡ (D. alata) hay hoài sơn (D. opposita) [7].

Về phân loại hóa học, nghiên cứu sử dụng kỹ thuật UHPLC-QTOF-MS/MS trên 12 loài Dioscorea cho thấy hệ chất chuyển hóa thứ cấp, đặc biệt là các phân nhóm saponin steroid, đóng vai trò quyết định trong việc định danh và sắp xếp nhánh tiến hóa của từng loài [4]. Nghiên cứu này cũng chỉ ra biến thể nần nghệ Dioscorea collettii var. hypoglauca có hồ sơ hóa thực vật khác biệt đủ lớn để có thể tách thành một loài độc lập khỏi phân loài gốc [4].

Khoa học nói gì về hiệu quả và mức độ an toàn của hai loài?

Để đánh giá tính an toàn của củ nần (Dioscorea hispida), một nghiên cứu công bố năm 2025 đã tiến hành khảo sát độc tính cấp và độc tính di truyền của dịch chiết nước từ loài này [8]. Thử nghiệm độc tính cấp đường uống được thực hiện với các liều đơn lẻ 5, 50, 300 và 2000 mg/kg thể trọng trên động vật thí nghiệm [8]. Kết quả ghi nhận dịch chiết nước củ nần không gây ra bất kỳ tác dụng bất lợi nào ở mức liều tối đa lên tới 2000 mg/kg thể trọng [8].

Bên cạnh đó, thử nghiệm đột biến đảo ngược vi khuẩn trên các chủng Salmonella typhimurium (TA100, TA1535, TA98, TA1537) và Escherichia coli (WP2uvrA) cho thấy dịch chiết nước củ nần không gây đột biến gen ở nồng độ lên đến 5000 microgam/đĩa [8]. Khi thử nghiệm tạo vi nhân trên dòng tế bào nguyên bào sợi V79B ở các nồng độ 1,25; 2,5 và 5 mg/ml, dịch chiết nước cũng không làm tăng tỷ lệ tế bào có vi nhân so với nhóm chứng [8]. Dù vậy, nhóm nghiên cứu cảnh báo rằng kết quả này mới chỉ phản ánh dịch chiết nước liều đơn, cần tiếp tục thực hiện thêm các nghiên cứu tiền lâm sàng về liều lặp lại và độc tính di truyền in vivo trước khi đưa ra kết luận an toàn toàn diện [8].

Mặt khác, đối với các loài Dioscorea nói chung, việc sử dụng các dung môi chiết xuất khác nhau có thể mang lại kết quả độc tính tế bào rất khác biệt. Trong một công trình năm 2021, dịch chiết cồn của một số loài Dioscorea đã phá vỡ DNA nghiêm trọng trong thử nghiệm comet assay và thể hiện độc tính chọn lọc trên dòng tế bào ung thư gan HepG2 [5].

Đối với nần nghệ (D. collettii), giá trị dược lý hạ mỡ máu và giảm acid uric đã được xác lập vững chắc trong y học cổ truyền và nghiên cứu dược lý thực nghiệm [3]. Tuy nhiên, các nghiên cứu chuyên sâu về nần nghệ chủ yếu tập trung vào các phân đoạn chiết xuất saponin tinh khiết được kiểm soát liều lượng nghiêm ngặt, chứ không khuyến khích việc đào củ thô về đun sắc thiếu kiểm định chất lượng [3].

Những hiểu lầm tai hại khi tự ý đào củ nần rừng chữa bệnh

Hiểu lầm phổ biến nhất hiện nay là cho rằng "cứ là củ nần thì có thể hạ được mỡ máu". Nhiều người bệnh lớn tuổi khi nghe người bán hàng rong quảng cáo "củ nần giải độc gan, lọc mỡ máu" đã mua các khúc củ tươi không rõ nguồn gốc về thái lát phơi khô ngâm rượu uống. Đây là hành động vô cùng mạo hiểm vì ranh giới giữa dược liệu hạ mỡ máu (nần nghệ) và củ nần độc (D. hispida) là hoàn toàn khác biệt [5], [3].

Hiểu lầm thứ hai là quan niệm củ mọc tự nhiên trên rừng nên hoàn toàn lành tính. Như nghiên cứu thực vật đã chứng minh, củ nần Dioscorea hispida tươi chứa dioscorine gây độc thần kinh rất mạnh [5]. Nếu không trải qua quá trình ngâm rửa nhiều ngày trong nước chảy xiết như kinh nghiệm dân gian lưu truyền để khử độc, độc tố ngấm vào cơ thể sẽ gây chóng mặt, nôn mửa, giãn đồng tử và co giật cơ bắp [5].

Hiểu lầm thứ ba là nhầm tưởng nần nghệ có thể thay thế hoàn toàn thuốc điều trị rối loạn mỡ máu của bác sĩ. Dù Dioscorea collettii có chứa saponin steroid có lợi cho chuyển hóa lipid và acid uric [3], thảo dược này chỉ đóng vai trò hỗ trợ điều trị. Việc tự ý bỏ thuốc hạ mỡ máu chỉ định để uống nước sắc củ không rõ nguồn gốc có thể khiến chỉ số mỡ máu mất kiểm soát, làm tăng nguy cơ tai biến mạch máu não hoặc nhồi máu cơ tim.

Ai cần đặc biệt thận trọng khi tiếp cận các loại củ này?

Người cao tuổi có bệnh nền mỡ máu, tăng huyết áp, đái tháo đường tuyệt đối không tự ý tìm mua các loại củ nần trôi nổi ngoài chợ hoặc trên mạng xã hội. Nếu mua nhầm phải củ nần độc chứa dioscorine, hệ thần kinh và tim mạch của người cao tuổi vốn dĩ đã nhạy cảm sẽ rất dễ gặp biến chứng ngộ độc cấp tính [5].

Bệnh nhân đang bị suy giảm chức năng gan, viêm gan mạn tính hoặc xơ gan cần cẩn trọng tối đa. Các hợp chất chuyển hóa thứ cấp, alkaloid và saponin trong các loài chi Dioscorea đều cần chuyển hóa qua gan, việc dung nạp các chất chiết không chuẩn hóa có thể làm tăng gánh nặng men gan và tổn thương tế bào gan [5], [3].

Người có tiền sử dị ứng thực vật, phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú tuyệt đối không sử dụng củ nần hay bất kỳ chế phẩm thô nào từ các loài chi Dioscorea khi chưa có hướng dẫn chuyên khoa. Nhiều loài Dioscorea chứa các hoạt chất có khả năng tác động sinh học mạnh mẽ hoặc ảnh hưởng đến sự phân chia tế bào [5], [3].

Những người mắc bệnh gout hoặc tăng acid uric máu muốn dùng nần nghệ (Dioscorea collettii) để hỗ trợ đào thải acid uric cần tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa cơ xương khớp [3]. Tuyệt đối không tự ý hái lượm các loài thân leo trên rừng dựa trên cảm quan hình ảnh bên ngoài để tránh nhầm sang củ nần độc Dioscorea hispida [6].

Lời khuyên an toàn: Sử dụng đúng cách để bảo vệ sức khỏe

Để đảm bảo an toàn tuyệt đối cho sức khỏe, người dân cần tuân thủ nguyên tắc không sử dụng bất kỳ loại củ nào khi chưa biết chính xác danh pháp khoa học. Nếu có nhu cầu hạ mỡ máu bằng nần nghệ (Dioscorea collettii), bạn chỉ nên lựa chọn các sản phẩm đã được cơ quan y tế cấp phép lưu hành, có nguồn gốc dược liệu chuẩn hóa rõ ràng [3].

Trong trường hợp vô tình ăn phải củ nần rừng nghi ngờ là Dioscorea hispida và xuất hiện các dấu hiệu ngộ độc như hoa mắt, chóng mặt, nôn mửa hoặc co cứng cơ bắp, cần đưa ngay người bệnh đến cơ sở y tế gần nhất [5]. Hãy mang theo mẫu củ hoặc phần thức ăn còn thừa để các bác sĩ nhanh chóng định danh độc chất và có phác đồ cấp cứu kịp thời.

Việc kiểm soát chỉ số mỡ máu đòi hỏi một chiến lược phối hợp toàn diện giữa lối sống lành mạnh, chế độ ăn giảm chất béo bão hòa, tập thể dục đều đặn và tuân thủ thuốc theo đơn của bác sĩ. Dược liệu nần nghệ chuẩn hóa chỉ là giải pháp bổ trợ, người bệnh tuyệt đối không đánh đổi sự an toàn bằng các loại củ nần rừng chưa rõ nguồn gốc.