Uống bia rượu làm tăng triglyceride máu nhanh đến mức nào?

Cuối tuần tụ tập bạn bè nâng ly là thói quen khó bỏ của nhiều người. Không ít người đi khám sức khỏe đầu tuần bất ngờ thấy chỉ số mỡ máu tăng vọt, dù bình thường ăn uống khá kiêng khem. Câu hỏi thường gặp là uống rượu bia làm tăng triglyceride máu nhanh đến mức nào?

Câu trả lời ngắn gọn là rất nhanh, chỉ tính bằng ngày. Dữ liệu nghiên cứu trên người cho thấy việc tiêu thụ cồn trong dịp cuối tuần (2,5 ngày) đủ làm nồng độ triglyceride trong hạt mỡ VLDL lúc đói tăng gấp đôi ^[1]. Thậm chí, sự ức chế các enzyme phân giải mỡ tại gan diễn ra chỉ sau 6 giờ uống rượu ^[2].

Chuyện gì xảy ra với mỡ máu ngay sau khi uống rượu?

Triglyceride là dạng chất béo phổ biến trong cơ thể, lưu thông trong máu chủ yếu nhờ hai loại "xe vận chuyển" gọi là lipoprotein: VLDL (do gan sản xuất) và chylomicron (hình thành từ ruột sau ăn) ^[3]. Việc sản xuất và tiết VLDL từ tế bào gan tác động trực tiếp đến lượng mỡ trong gan cũng như nồng độ triglyceride và cholesterol lưu thông trong máu, từ đó ảnh hưởng đến cả sức khỏe gan lẫn tim mạch ^[4].

Khi cồn đi vào cơ thể, hệ thống enzyme xử lý mỡ lập tức bị xáo trộn. Hai enzyme chính chịu trách nhiệm phân giải các hạt lipoprotein giàu triglyceride là lipoprotein lipase (LPL) và lipase gan (HTGL) ^[5]. Uống rượu gây ức chế cấp tính hoạt động của lipase gan hoặc làm giảm mạnh hoạt động của enzyme LPL ở giai đoạn đầu [2, 5]. Khi các enzyme dọn dẹp này suy giảm hoạt động, các hạt mỡ VLDL và chylomicron không được phân giải kịp, dẫn đến tích tụ triglyceride trong máu [2, 4].

Bên cạnh đó, ở người thừa cân, rượu làm tăng vận chuyển VLDL-triglyceride vào máu đi kèm với sự chậm trễ trong việc đào thải triglyceride từ chylomicron ^[6]. Trái lại, nếu tiếp xúc với rượu mạn tính kéo dài, quá trình tổng hợp và tiết VLDL tại gan lại bị ức chế mạnh, giữ mỡ lại trong tế bào và dẫn đến bệnh gan nhiễm mỡ do rượu ^[3].

Thí nghiệm cuối tuần và cú sốc mỡ máu cấp tính

Để biết chính xác tốc độ tăng mỡ máu, một nghiên cứu năm 1985 đã theo dõi 10 tình nguyện viên nam khỏe mạnh, không nghiện rượu ^[1]. Họ uống 5,5 g cồn trên mỗi kg cân nặng trong suốt 2,5 ngày (tương đương một kỳ nghỉ cuối tuần), với nồng độ cồn trong máu giữ dưới 1,5 g/L ^[1]. Một thí nghiệm đối chứng riêng biệt được thực hiện trên cùng nhóm người này với thức ăn và đồ uống không cồn ^[1].

Kết quả cho thấy rượu gây tăng tiến triển nồng độ triglyceride và phospholipid trong VLDL lúc đói, cả hai chỉ số này đều tăng gấp đôi trong thời gian thí nghiệm ^[1]. Nồng độ triglyceride trong hạt LDL (mỡ xấu) và HDL2 cũng tăng lên, trong khi cholesterol trong VLDL không đổi cho đến sáng ngày thứ ba mới tăng nhẹ ^[1].

Một nghiên cứu khác năm 1984 khảo sát tác động tính bằng giờ trên 9 nam giới có mỡ máu bình thường sau khi uống 40 g ethanol (dạng rượu whiskey) ^[2]. Chỉ 6 giờ sau uống, hoạt động của enzyme lipase gan giảm xuống còn 67% so với mức ban đầu, kéo theo sự gia tăng tạm thời phospholipid và cholesterol trong VLDL và HDL ^[2]. Ở liều 40 g đơn lẻ này, triglyceride chưa thay đổi đáng kể và các biến đổi về enzyme, lipoprotein phần lớn đảo ngược sau 10 giờ ^[2].

Uống rượu kéo dài nhiều tuần tác động thế nào?

Khi việc uống rượu lặp lại hàng ngày, phản ứng của cơ thể phức tạp hơn. Một nghiên cứu năm 1982 theo dõi 14 tình nguyện viên trẻ khỏe mạnh uống 50 g ethanol mỗi ngày trong 4 tuần, kèm chế độ ăn chuẩn hóa đẳng nhiệt (cùng mức năng lượng) ^[5]. Thời gian đầu, tình trạng tăng triglyceride máu rõ rệt xuất hiện ở người tham gia, chủ yếu do tăng VLDL và sự hiện diện của chylomicron trong máu, đi kèm sự sụt giảm mạnh hoạt động của enzyme LPL ^[5]. Đáng chú ý, đến cuối tuần thứ 4, hoạt động của LPL đạt mức tối đa, giúp lượng triglyceride huyết thanh và VLDL gần như quay về mức ban đầu ^[5].

Tuy nhiên, sự thích nghi đó không xảy ra giống nhau ở mọi cơ địa. Một nghiên cứu năm 1984 đã đưa 12 bệnh nhân vào khoa chuyển hóa trong 10 tuần (4 tuần đối chứng và 4 tuần bổ sung hoặc thay thế bằng 630 calo từ cồn, làm tăng trung bình 24% lượng calo nền) ^[6]. Kết quả chỉ ra sự khác biệt rõ rệt giữa người gầy và người béo phì ^[6].

Cụ thể, có 4/6 bệnh nhân béo phì bị tăng tổng lượng triglyceride và VLDL-triglyceride khi dùng rượu, trong khi tỷ lệ này ở người gầy chỉ là 1/6 ^[6]. Thêm vào đó, 3/6 người béo phì tăng cân rõ rệt khi thêm rượu vào khẩu phần, còn người gầy không bị tăng cân ^[6]. Nghiên cứu này không ghi nhận thay đổi ở hoạt động của enzyme LPL hay lipase gan trên 6 bệnh nhân được đo ^[6].

Thói quen nhậu kèm đồ ăn giàu đạm, béo ngoài đời thực

Trong đời sống thực tế, người uống rượu hiếm khi tuân thủ chế độ ăn chuẩn hóa như trong phòng thí nghiệm. Một nghiên cứu năm 1984 tại Delhi đã phân tích mẫu máu lúc đói của 42 người uống rượu đều đặn từ 5 đến 20 oz mỗi tuần và so sánh với 42 người không uống rượu có cùng điều kiện kinh tế - xã hội ^[7].

Dù lượng rượu tiêu thụ ở mức vừa phải, nhóm uống rượu vẫn bị tăng cholesterol và triglyceride trong huyết tương, cũng như trong cả hai phân đoạn VLDL và LDL ^[7]. Phân đoạn VLDL chiếm tới 65% tổng lượng triglyceride và 32% tổng lượng cholesterol ^[7]. Đường huyết, acid uric và acid béo tự do (FFA) đều tăng đáng kể ở nhóm uống rượu ^[7].

Phân tích khẩu phần cho thấy tổng năng lượng nạp vào ở nhóm uống rượu cao hơn đáng kể, chủ yếu do ăn nhiều chất đạm và chất béo hơn ^[7]. Các nhà nghiên cứu kết luận việc uống một lượng nhỏ rượu thường xuyên kèm thức ăn giàu đạm và béo có thể làm tăng các hạt lipoprotein giàu cholesterol (LDL, VLDL) cùng tình trạng tăng triglyceride máu, tạo thành yếu tố nguy cơ quan trọng cho bệnh mạch vành ^[7].

Một nghiên cứu sơ bộ khác năm 1992 trên 45 nam giới khỏe mạnh (gồm 25 người nhóm chứng, 10 người uống rượu vừa phải và 10 người uống liều cao) cũng củng cố nhận định này ^[8]. Cả nhóm uống vừa phải lẫn nhóm uống nhiều đều bị tăng các chỉ số mỡ máu gây xơ vữa động mạch, bao gồm triglyceride, VLDL-cholesterol, LDL-cholesterol và apo-B ^[8].

Trên mô hình động vật, nghiên cứu năm 2014 trên chuột cống cho thấy việc phơi nhiễm rượu mạn tính làm giảm biểu hiện gen ApoB, ức chế tổng hợp và xuất VLDL khỏi gan, dẫn đến gan nhiễm mỡ ^[3]. Khi bổ sung chất béo chuỗi trung bình (MCT) vào chế độ ăn của chuột uống rượu, hoạt động của yếu tố HNF4alpha được bảo tồn, tăng biểu hiện gen ApoB và MTTP, giúp duy trì tiết VLDL để ngăn ngừa tích tụ mỡ tại gan ^[3]. Tuy nhiên, đây mới là dữ liệu trên chuột ^[3].

Hiểu lầm thường gặp về "mỡ tốt" HDL khi uống rượu

Nhiều người truyền tai nhau rằng uống rượu bia giúp tăng "mỡ tốt" HDL nên có lợi cho tim mạch. Thực tế, các nghiên cứu xác nhận việc uống rượu có làm tăng HDL-cholesterol hoặc các phân lớp HDL2, HDL3 [1, 2, 4, 8]. Chẳng hạn, nghiên cứu năm 1985 ghi nhận nồng độ phospholipid trong HDL tăng từ 76 lên 99 mg/dL và phân lớp HDL2 tăng từ 124 lên 158 mg/dL sau 2,5 ngày uống rượu ^[1].

Tuy nhiên, trong nghiên cứu cuối tuần nói trên, sự gia tăng của hạt HDL2 thực chất là do tăng lượng triglyceride, phospholipid và apoprotein bên trong hạt đó, chứ không phải do tăng cholesterol ^[1]. Quan trọng hơn, nghiên cứu năm 1992 nhấn mạnh rằng dù HDL-cholesterol và apo-AI có tăng ở cả người uống vừa và uống nhiều, sự gia tăng đồng thời của hàng loạt lipid gây xơ vữa (triglyceride, VLDL, LDL, apo-B) buộc chúng ta phải cân nhắc kỹ lưỡng giữa lợi ích và rủi ro đáng kể của rượu ^[8].

Ngoài ra, lượng cholesterol và triglyceride nằm trong các hạt tàn dư (remnant particles) sinh ra từ quá trình phân giải VLDL chính là yếu tố nguy cơ gây bệnh tim mạch do xơ vữa động mạch ^[4]. Do đó, không thể lấy sự gia tăng của HDL để biện minh cho thói quen uống rượu bia.

Ai nên đặc biệt thận trọng?

Nhóm đầu tiên cần cảnh giác cao độ là người thừa cân, béo phì. Dữ liệu lâm sàng cho thấy người béo phì nhạy cảm hơn hẳn với tác động gây tăng mỡ máu của rượu (4/6 người béo phì tăng triglyceride so với 1/6 ở người gầy) do tăng sản xuất VLDL-triglyceride và chậm đào thải chylomicron ^[6].

Nhóm thứ hai là những người có kháng insulin, ăn dư thừa calo hoặc ít vận động thể lực. Các yếu tố này vốn đã liên quan mật thiết đến việc sản xuất quá mức VLDL, gan nhiễm mỡ và tăng lipoprotein gây xơ vữa trong máu ^[4]. Khi cộng hưởng thêm tác động của rượu bia, gánh nặng lên cả gan và hệ tim mạch sẽ nhân lên ^[4].

Nhóm thứ ba là người có sẵn rối loạn mỡ máu, tiền sử tăng acid uric, đường huyết cao hoặc bệnh lý gan mật, tim mạch [6, 7]. Nếu đang điều trị bệnh nền hoặc dùng thuốc hạ mỡ máu, người bệnh cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng đồ uống có cồn.

Gợi ý bảo vệ sức khỏe thực tế

Nếu buộc phải tham gia các buổi tiệc có rượu bia, hãy kiểm soát chặt chẽ lượng uống và tần suất. Đừng dồn uống lượng lớn vào dịp cuối tuần, bởi chỉ 2,5 ngày nạp cồn đã đủ làm tăng gấp đôi lượng VLDL-triglyceride lúc đói ^[1].

Thứ hai, cần đặc biệt lưu ý đến mồi nhậu. Tránh thói quen vừa uống rượu vừa ăn nhiều món giàu chất đạm và chất béo, vì sự kết hợp này làm tăng tổng năng lượng nạp vào, đẩy nhanh tình trạng tăng triglyceride, đường huyết và acid uric ^[7]. Hãy ưu tiên thực phẩm thanh đạm, kiểm soát tổng lượng calo trong ngày, nhất là khi bạn đang thừa cân ^[6].

Thứ ba, nếu sắp xét nghiệm máu kiểm tra sức khỏe, cần ngưng rượu bia nhiều ngày trước đó. Việc uống rượu tối hôm trước hoặc cuối tuần trước đó sẽ làm sai lệch kết quả triglyceride và các phân đoạn lipoprotein lúc đói [1, 5].

Tóm lại, rượu bia có thể làm rối loạn enzyme phân giải mỡ chỉ sau vài giờ và đẩy triglyceride máu tăng gấp đôi chỉ sau một kỳ nghỉ cuối tuần [1, 5]. Việc uống rượu vừa phải kèm đồ nhậu giàu đạm, béo vẫn làm tăng nguy cơ xơ vữa mạch máu và tổn thương gan [6, 7, 8]. Giữ cân nặng hợp lý, hạn chế tối đa đồ uống có cồn và duy trì vận động là chìa khóa an toàn nhất để bảo vệ gan và tim mạch.