Nhiều sản phụ vào những tuần cuối thai kỳ thường có tâm lý sốt ruột, lo lắng khi ngày dự sinh cận kề mà chưa thấy dấu hiệu chuyển dạ. Để kích thích những cơn gò tử cung tự nhiên và mong muốn có một cuộc "vượt cạn" nhanh chóng, không ít mẹ bầu đã tìm đến các mẹo dân gian hoặc những loại thảo dược được truyền tai trên mạng xã hội, trong đó có Black Cohosh (còn gọi là thiên ma hay rễ rắn đen).

Tuy nhiên, việc tự ý sử dụng loại thảo dược này để kích thích sinh nở là một hành động tiềm ẩn vô vàn nguy hiểm cho cả mẹ lẫn thai nhi. Các bằng chứng y học hiện nay cho thấy hiệu quả thúc đẩy chuyển dạ của Black Cohosh chủ yếu dựa trên các lời đồn thổi, trong khi nguy cơ xảy ra tai biến sản khoa nghiêm trọng, đe dọa tính mạng lại hoàn toàn có thật.

Cơ chế tác động và những cảnh báo về mặt dược lý

Black Cohosh (Actaea racemosa hoặc Cimicifuga racemosa) từ lâu đã được biết đến như một loại thảo dược bổ sung nhằm làm giảm các triệu chứng phụ khoa ở phụ nữ như hội chứng tiền kinh nguyệt hoặc các thay đổi trong giai đoạn mãn kinh [1]. Trong dân gian, loại rễ cây này đôi khi được một số nữ hộ sinh truyền thống sử dụng đơn độc hoặc phối hợp trong các bài thuốc với mục đích làm chất kích thích tử cung và hỗ trợ giục sinh [2].

Dưới góc độ dược lý học, cơ chế tác động chính xác của Black Cohosh lên cơ thể thai phụ vẫn chưa thực sự sáng tỏ. Ban đầu, loại thảo thảo dược này từng được cho là có hoạt tính tương tự nội tiết tố estrogen, nhưng các nghiên cứu sau này không ủng hộ quan điểm đó mà ghi nhận chúng có thể tác động qua hệ thần kinh trung ương hoặc tương tác có chọn lọc lên thụ thể estrogen [3]. Dù vậy, các tài liệu y khoa vẫn xếp Black Cohosh vào nhóm dược liệu có khả năng thúc đẩy kinh nguyệt và gây co bóp tử cung [2]. Khi đi vào cơ thể thai phụ vào giai đoạn cuối thai kỳ, các hoạt chất không được chuẩn hóa có thể gây ra những rối loạn co bóp cơ tử cung bất thường hoặc làm biến đổi cân bằng nội môi một cách khó kiểm soát.

Về mặt chuyển hóa thuốc, một nghiên cứu thực nghiệm năm 2012 cho thấy trên mô hình chuột dùng liều 500 mg/kg trong 28 ngày, Black Cohosh làm tăng cảm ứng enzym gan Cyp3a11 lên 7 lần thông qua thụ thể PXR của chuột [3]. Dù nghiên cứu này chỉ ra rằng Black Cohosh không kích hoạt thụ thể PXR ở người và có thể không gây tương tác thuốc qua con đường CYP3A4 ở người, sự thiếu hụt thông tin về toàn bộ con đường chuyển hóa phức tạp trong thai kỳ vẫn khiến các chuyên gia hết sức lo ngại [3].

Tai biến sản khoa nghiêm trọng: Bài học từ ca lâm sàng thực tế

Một trong những bằng chứng rõ ràng nhất về sự nguy hiểm của việc tự ý dùng Black Cohosh để giục sinh đã được ghi nhận trong một báo cáo lâm sàng công bố năm 2016 [4]. Trường hợp này xảy ra ở một sản phụ 39 tuổi mang thai con so ở tuần thứ 38 và 5 ngày [4]. Với mong muốn sinh con tự nhiên tại nhà dưới sự hỗ trợ của một nữ hộ sinh, sản phụ này đã uống nhiều liều Black Cohosh nhằm mục đích khởi phát và tăng cường chuyển dạ [4].

Hậu quả là sau một quá trình chuyển dạ kéo dài không thành công, sản phụ rơi vào trạng thái mất phương hướng, ngủ lịm và phải đưa đi cấp cứu khẩn cấp [4]. Khi nhập viện, bệnh nhân đã mất khả năng giao tiếp bằng lời nói, không thể thực hiện theo y lệnh của nhân viên y tế [4]. Kết quả xét nghiệm máu cho thấy sản phụ bị hạ natri máu đặc biệt nghiêm trọng với nồng độ natri huyết thanh tụt xuống chỉ còn 114 mmol/L, thấp hơn rất nhiều so với khoảng tham chiếu bình thường là 132-145 mmol/L [4]. Bên cạnh đó, áp lực thẩm thấu huyết thanh giảm xuống 253 mOsm/kg (bình thường 275-300 mOsm/kg), áp lực thẩm thấu nước tiểu là 190 mOsm/kg (bình thường 300-900 mOsm/kg) và natri niệu dưới 10 mmol/L [4].

Tình trạng rối loạn điện giải nghiêm trọng khiến sản phụ nhanh chóng chuyển sang trạng thái kích động, chống đối, buộc ê-kíp bác sĩ phải tiến hành phẫu thuật mổ lấy thai khẩn cấp để bảo đảm tính mạng cho cả mẹ và con [4]. Sau ca mổ, người mẹ phải chuyển ngay về khoa hồi sức tích cực (ICU) để theo dõi sát sao và bù natri tĩnh mạch [4]. Dù sản phụ sau đó đã hồi phục tri giác và xuất viện an toàn, các bác sĩ kết luận rằng việc sử dụng Black Cohosh nhiều khả năng đã góp phần gây ra quá trình bệnh lý hạ natri máu đe dọa tính mạng này [4].

Bằng chứng khoa học nói gì về hiệu quả giục sinh?

Trái ngược với những lời quảng cáo lan truyền trên các diễn đàn mẹ và bé, bằng chứng khoa học chứng minh hiệu quả kích thích chuyển dạ an toàn của Black Cohosh gần như không có. Một báo cáo vào năm 2007 về việc sử dụng các chế phẩm vi lượng đồng căn từ Black Cohosh (Actaea racemosa) và Blue Cohosh (Caulophyllum thalictroides) để khởi phát chuyển dạ đã chỉ ra rằng, dữ liệu lâm sàng về các chế phẩm này cực kỳ ít ỏi [5]. Các bằng chứng ủng hộ tính an toàn và hiệu quả của chúng phần lớn chỉ mang tính chất giai thoại, truyền miệng cá nhân chứ không có cơ sở khoa học vững chắc [5]. Nghiên cứu cũng nhấn mạnh rằng cần rất nhiều thử nghiệm nghiêm ngặt nữa mới có thể biết liệu thảo dược có thể thay thế được các phương pháp y khoa chuẩn như oxytocin hay prostaglandin hay không [5].

Tương tự, một tổng quan hệ thống công bố năm 2006 khi rà soát dữ liệu từ 7 cơ sở dữ liệu điện tử về mức độ an toàn của Black Cohosh trong thai kỳ đã đi đến kết luận đáng lo ngại [2]. Nghiên cứu chỉ ra rằng bằng chứng về nguy cơ của loại thảo dược này dựa trên lý thuyết và ý kiến chuyên gia bao gồm: khả năng gây chuyển dạ sớm, tác động nội tiết, đặc tính thúc kinh và khả năng ức chế rụng trứng [2]. Do đó, các tác giả kết luận rằng Black Cohosh cần phải được dùng hết sức thận trọng trong thai kỳ, đặc biệt là trong ba tháng đầu vì nguy cơ kích thích chuyển dạ, cũng như trong thời kỳ cho con bú [2].

Ở khía cạnh độc tính lâu dài, Chương trình Độc chất học Quốc gia Hoa Kỳ (NTP) năm 2023 đã tiến hành thử nghiệm kéo dài 2 năm trên chuột cống Sprague Dawley và chuột nhắt B6C3F1/N nhằm đánh giá mức độ an toàn của chiết xuất rễ Black Cohosh khi sử dụng bằng đường uống sonde dạ dày [1]. Nghiên cứu đã phải thiết kế thêm kịch bản phơi nhiễm chu sinh ở chuột nhằm mô phỏng tình huống phụ nữ sử dụng thảo dược này trong suốt thai kỳ và giai đoạn cho con bú, bởi lẽ dữ liệu về độ an toàn lâu dài của sản phẩm trên người hiện vẫn vô cùng hạn chế [1].

Mặc dù một nghiên cứu cắt ngang năm 2023 so sánh 23 phụ nữ dùng thực phẩm bổ sung chứa Black Cohosh trong ít nhất 3 tháng với 28 phụ nữ không sử dụng ghi nhận không có bất thường về vi nhân hồng cầu hay bệnh lý huyết học, nhóm nghiên cứu cũng lưu ý rằng trước đó ở động vật thí nghiệm dùng liều cao tới 1000 mg/kg/ngày trong 90 ngày đã xuất hiện tình trạng thiếu máu hồng cầu to tương tự như thiếu hụt folate [6]. Thiếu hụt folate trong thai kỳ lại là yếu tố nguy cơ hàng đầu gây dị tật ống thần kinh ở thai nhi [6].

Những hiểu lầm tai hại khi dùng thảo dược cuối thai kỳ

Hiểu lầm phổ biến nhất của các thai phụ là quan niệm "thảo dược có nguồn gốc tự nhiên nên hoàn toàn vô hại". Rất nhiều sản phẩm Black Cohosh lưu hành trên thị trường dưới dạng thực phẩm bổ sung không được kiểm duyệt chặt chẽ về thành phần hoạt tính và độ tinh khiết. Các nghiên cứu đã cảnh báo rằng công thức và hàm lượng hoạt chất của Black Cohosh rất khác nhau tùy thuộc vào từng nhà sản xuất và từng lô sản xuất [4]. Do đó, người dùng hoàn toàn không biết chính xác liều lượng dược chất thực tế mà mình nạp vào cơ thể [4].

Một sai lầm nguy hiểm khác là suy nghĩ có thể dùng thảo dược để tự "vượt cạn" tại nhà nhằm rút ngắn thời gian đau đẻ mà không cần can thiệp y tế. Quá trình chuyển dạ là một chuỗi biến đổi sinh lý phức tạp đòi hỏi sự theo dõi liên tục về nhịp tim thai và tần số cơn co tử cung. Khi dùng một chất kích thích không rõ nồng độ như Black Cohosh, tử cung có thể bị kích thích quá mức dẫn đến các cơn co thắt dồn dập, kéo dài, làm giảm lưu lượng máu nuôi thai nhi, gây suy thai cấp hoặc thậm chí dẫn đến vỡ tử cung.

Hơn nữa, nhiều thai phụ thường giấu bác sĩ hoặc nhân viên y tế việc mình đã và đang sử dụng các loại thực phẩm bổ sung thảo dược [4]. Sự thiếu minh bạch này khiến các bác sĩ gặp rất nhiều khó khăn trong việc chẩn đoán nguyên nhân khi xảy ra các biến cố cấp tính như hạ natri máu, co giật hoặc hôn mê trong phòng sinh [4].

Ai tuyệt đối không được sử dụng?

Dựa trên các dữ liệu y khoa hiện có, những đối tượng sau đây cần tuyệt đối tránh xa Black Cohosh:

  • Toàn bộ phụ nữ đang mang thai ở bất kỳ giai đoạn nào: Đặc biệt trong ba tháng đầu thai kỳ vì nguy cơ gây sảy thai do tác dụng thúc kinh, và trong ba tháng cuối thai kỳ do nguy cơ rối loạn điện giải và biến chứng chuyển dạ bất thường [2, 6].
  • Phụ nữ đang trong giai đoạn cho con bú: Do các tác động nội tiết tiềm ẩn và sự thiếu hụt nghiên cứu về độ an toàn khi hoạt chất bài tiết qua sữa mẹ [2].
  • Sản phụ chuẩn bị sinh con tại nhà hoặc các cơ sở không có điều kiện hồi sức cấp cứu: Việc tự ý kích thích chuyển dạ ngoài bệnh viện làm tăng nguy cơ tử vong cho cả mẹ và con nếu xảy ra tai biến sản khoa [4].
  • Người có tiền sử rối loạn điện giải, bệnh lý gan thận hoặc đang sử dụng đồng thời các loại thuốc điều trị khác mà không có sự đồng ý của bác sĩ [4].

Lời khuyên thực hành an toàn cho các mẹ bầu

Thời điểm cuối thai kỳ là lúc cơ thể người mẹ rất nhạy cảm. Để đảm bảo an toàn cho cuộc sinh nở, thai phụ nên thực hiện theo các hướng dẫn y khoa chuẩn mực thay vì tìm kiếm những bài thuốc dân gian chưa được kiểm chứng:

Thứ nhất, tuyệt đối không tự ý mua và uống các loại viên nang, trà thảo mộc hay cồn thuốc chiết xuất từ Black Cohosh để kích thích chuyển dạ. Tính an toàn và hiệu quả của dược liệu này chưa từng được chứng minh qua các thử nghiệm lâm sàng đạt chuẩn [2, 5, 6].

Thứ hai, luôn thông báo đầy đủ và trung thực với bác sĩ sản khoa về bất kỳ loại thực phẩm chức năng, thảo dược hay vitamin nào mà bạn đã hoặc đang sử dụng trong thai kỳ [4]. Điều này giúp nhân viên y tế có phương án xử trí kịp thời nếu có tương tác thuốc bất lợi xảy ra [4].

Thứ ba, kiên nhẫn theo dõi các dấu hiệu chuyển dạ tự nhiên như xuất hiện cơn gò tử cung đều đặn tăng dần, ra nhầy hồng hoặc vỡ ối. Nếu thai kỳ quá ngày dự sinh, bác sĩ sẽ là người đánh giá tình trạng cổ tử cung, sức khỏe thai nhi qua siêu âm và monitoring để quyết định có cần can thiệp giục sinh bằng các biện pháp y khoa an toàn hay không.

Tóm lại, mong muốn sinh nở thuận lợi và nhanh chóng là nguyện vọng chính đáng của mọi bà mẹ, nhưng sự an toàn tính mạng phải luôn đặt lên hàng đầu. Việc tự ý sử dụng Black Cohosh vào cuối thai kỳ mang lại rủi ro sức khỏe khôn lường hơn rất nhiều so với những lợi ích truyền miệng mơ hồ. Hãy luôn tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa sản trước khi đưa bất kỳ loại thảo dược nào vào cơ thể để bảo vệ trọn vẹn sức khỏe cho bản thân và con yêu.